وسىدان بٸرنەشە كٷن بۇرىن قازاقستان قىتايعا نارازىلىق نوتاسىن جٸبەردٸ. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا نوتا جٸبەرۋ سيرەك ورىن الادى. الايدا بۇل جولعى نارازىلىققا قىتاي اقپارات قۇرالدارىنداعى مىنا بٸر ماقالا سەبەپ بولدى:
سونىڭ الدىندا قىتايدىڭ Sohu.com اقپارات اگەنتتٸگٸندە "قازاقستان نەگە قىتايعا ورالۋدى قالايدى?" («哈萨克斯坦”为何渴望回归中国?») دەگەن ماقالا جارىق كٶردٸ.
ماقالادا قازاقستاننىڭ ەرتە كەزدەن بەرٸ تولىقتاي قىتايدىڭ قۇرامىندا بولعانى باياندالعان. ماقالا اۆتورلارى بۇدان بٶلەك قازٸرگٸ قازاقستاندا 400 مىڭعا تارتا قىتاي دياسپوراسى تۇراتىنىن تٸلگە تيەك ەتكەن (الايدا بۇعان رەسمي دەيەك كەلتٸرمەگەن).
بۇل ٶز كەزەگٸندە قازاقستاندىق وقىرماننىڭ اشۋ-ىزاسىنا تيٸپ, قىتايعا قارسى نارازىلىقتى بۇرىنعىدان بەتەر ٷدەتە تٷستٸ. سaa-network-پورتالىنىڭ جازۋىنشا قىتاي سايتىندا جارىق كٶرگەن اتىشۋلى ماقالاعا العاشقى بوپ «اتاجۇرت ەرٸكتٸلەر» قوزعالىسىنىڭ ليدەرٸ سەرٸكجان بٸلەش نازار اۋدارعان.
بۇعان قاتىستى ۆيدەودا بٸلەش ماقالانىڭ مازمۇنى مەن ماقساتىن ەگجەي-تەگجەيلٸ ەجٸكتەپ, جۇرتقا جەتكٸزەدٸ.
الايدا 14 سەۋٸرگە دەيٸن وسى بٸر داۋلى ماقالا قازاقستاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ نازارىنا ٸلٸكپەيدٸ. سaa-network پورتالىنىڭ جازعانىنداي سەرٸكجان بٸلەش كٶتەرگەن مەسەلەگە وتاندىق باق-تان بۇرىن بيلٸك نازار اۋدارعان.
قازاقستان بيلٸگٸ قىتاي سايتىندا جارييالانعان داۋلى ماقالاعا تەز ارادا جاۋاپ قاتۋدى جٶن كٶرەدٸ. قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى شاحرات نۇرىشەۆ (قازاقستاننىڭ قىتايداعى ەكس-ەلشٸسٸ) قىتاي ەلشٸسٸ چجان سياونى كەزدەسۋگە شاقىرىپ, sohu.com سايتىندا جارىق كٶرگەن ماقالانىڭ ماقساتىن تٷسٸندٸرۋدٸ تالاپ ەتەدٸ, ەرٸ بۇعان بايلانىستى نارازالىق نوتاسىن تابىستايدى.
«مۇنداي ماقالانىڭ جارييالانۋى ەكٸ ەل اراسىنداعى جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸككە سىنا قاعادى», - مينيستردٸڭ ورىنباسارى .
كەزدەسۋدەن شىعا سالا چجان سياو مىرزا ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا بىلاي دەپ جازبا قالدىردى.
«Sohu.com سايتىندا جارييالانعان ماقالاعا بايلانىستى ويىم: اسىعىس شەشٸم قابىلداۋدان اۋلاق بولىڭىزدار. ماقالانىڭ قىتاي سايتىندا, قىتايشا جارىق كٶرگەنٸ – ونىڭ اۆتورى قىتاي ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸنە ەرٸ بۇعان قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ قاتىسى بارىنا كەپٸلدٸك بەرمەيدٸ.
قىتايشا جازاتىن قىتايلار عانا ەمەس. قازٸر سايتتاردىڭ دەرلٸگٸ وقىرمانعا ەسٸگٸن ايقارا اشقان. مۇنداي الاڭدا كەز-كەلگەن ادام ٶزٸنٸڭ اراعا وت سالاتىن وي-پٸكٸرٸمەن بٶلٸسە الادى.
ماقالانىڭ تاقىرىبى دا نازار اۋدارۋ ماقساتىندا قويىلعانى انىق. مۇنداعى ماقسات – ساياسي ۇپاي جيناۋ. اشىق تٷردە ارانداتۋ. مەسەلە بۇعان كٸم تاپسىرىس بەردٸ? كٷندەردٸڭ كٷنٸ تاپسىرىس بەرۋشٸنٸڭ تٶبەسٸ قىلتييادى. قىتايدىڭ ەشكٸممەن ارازداسقىسى جوق...», – دەدٸ ەلشٸ مىرزا.
ٶز كەزەگٸندە ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ قاۋىم قىتاي ەلشٸسٸنٸڭ جاۋابىن ديپلوماتيياعا تٸلٸنە ساي ەمەس تاپتى. بۇعان دا نەگٸز بار.
چجان سياونىڭ ديپلوماتييا شەكاراسىنان شىعىپ, دٶرەكٸ سٶيلەۋٸ بٸر بۇل ەمەس.
قىتايدىڭ قازاقستانداعى ەلشٸسٸ بوپ تاعايىندالعالى بەرٸ چجان سياو قىتايعا قارسى ايتىلعان سىن-ەسكەرتۋلەرگە اگرەسسيۆتٸ تٷردە جاۋاپ قاتۋدا.
ەسكەرە كەتەرلٸك جايت ەلشٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ جەتٸك مەڭگەرگەن. قازاقستان عانا ەمەس, ەلەم تاراپىنان قىتايعا قارسى ايتىلعان ەسكەرتۋلەردٸڭ ەشبٸرٸن ەلەۋسٸز قالدىرماي, فەيسبۋك, تۆيتتەر, ينستراگرام ارقىلى جاۋاپ قاتىپ جٷر.
ەلشٸنٸڭ سىن ساداعىنا ٸلٸككەن ەلدەردٸڭ الدىڭعى شەبٸندە – اقش تۇر. چجان سياو مىرزا قىتايدىڭ ورتا ازيياداعى ساياساتى مەن شىڭجاڭداعى تۇتقىندارعا قاتىستى شىندىقتى ايتقان امەريكا ديپلوماتتارىنا ەرەكشە شٷيلٸگەدٸ.
مەسەلەن «قىتايداعى ساياسي تۇتقىندار لاگەرٸندە قازاقتار دا بار» دەگەن اقپاراتتى ەلشٸ «جالعان مەلٸمەت» دەپ اتاپ, جوققا شىعارعان.
ارتىنشا ورتا ازييانى ارالاعان اقش-تىڭ مەمحاتشىسى مايك پومپەونى ايىپتاپ, ونى جالاقور, جالعان سٶيلەيتٸن ادام دەگەن ەدٸ.
«پومپەونىڭ ساپارىن مۇقييات زەرتتەسەڭٸز اقش-تىڭ ساياسي جىمىسقى جٷرٸسٸ «مەن مۇندالاپ» تۇر. امەريكا ورتا ازييا ەلدەرٸ مەن قىتايدى ارازداستىرۋدى كٶزدەيدٸ. بۇل نە باسىنۋ ما?» دەگەن بولاتىن قىتاي ەلشٸسٸ.
اقش-تىڭ مەمدەپارتامەنتٸ قىتاي شەكاراسىن زاڭسىز كەسٸپ ٶتٸپ, ول جاقتاعى ساياسي تۇتقىندار تۋرالى العاشقى بوپ ايتقان سايراگٷل ساۋىتبايعا «باتىر ەيەل» پرەميياسىن تابىستاعان تۇستا دا چجان سياو مىرزا ٷنسٸز قالماعان.
«بۇل «باتىرسىماق» ەيەل قىتاي مەن قازاقستاندا قىلمىسكەر دەپ تانىلعان. باتىرلىق تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ ەبەستٸك. ول, ول ما وتانىن ساتتى. ٶزٸن اسىراپ جەتكٸزگەن وتانىنا كٷيە جاقتى. شىنىمەن باتىر بولسا, شىڭجاڭ بيلٸگٸنٸڭ الدىنداعى كرەديتٸن ٶتەسٸن! سايراگٷل ساياسي ويىننىڭ قۇرالى عانا...», – دەگەن ەدٸ قىتاي ەلشٸسٸ.
قىتاي ەلشٸسٸنٸڭ اقش-قا قاتىستى ايىپتاۋلارىنا قازاقستانداعى اقش ەلشٸسٸ ەلٸگە دەيٸن جاۋاپ قاتقان جوق.
داۋلى ماقالاعا بايلانىستى قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى شاحرات نۇرىشەۆتىڭ الدىندا بارعان چجان سياو بۇل كەزدەسۋدٸڭ نەتيجەسٸن دە سەل بۇرمالاپ جەتكٸزدٸ.
«ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەتٸن مۇنداي دٷنيەلەردٸ جويۋدا فەيكتەرمەن كٷرەسكە نازار اۋداردىق. قازاقستان-قىتاي دوستاستىعىنىڭ كەپٸلٸ رەتٸندە بٸزگە تاريح وقۋلىقتارىنىڭ مازمۇنىنا ەرەكشە مەن بەرۋ كەرەكتٸگٸن, سٶيتٸپ جاس ۇرپاقتى تاريحتىڭ شىنايى كٶزقاراسى نەگٸزٸندە تەربيەلەۋدٸڭ اسا ماڭىزدى ەكەنٸن ايتتىم», – دەدٸ ول.
بۇل قازاقستانعا سەس كٶرسەتۋ مە?
تانىمال جۋرناليست قۋاندىق شاماحايۇلىنىڭ ايتۋىنشا قحر رەسمي سايتتارى قازاقستانعا سەس كٶرسەتۋدٸ باستاپ كەتتٸ.
«ولار قىتايدىڭ قول استىنا كٸرۋدٸ "قايتا ورالۋ" دەپ اتاپ, ولار ەمەس, بٸز ٶزٸمٸز سولارعا مۇقتاج بولىپ وتىرعانداي ەش شٸمٸرٸكپەستەن ايتىپ جاتىر. راسىمەن دە, قىتايدى استىرتىن جاقتاۋشىلار ەل ٸشٸندە بار ما?
قازٸر, قىتايدىڭ قۇرىعى ۇزاردى. ونىڭ قاندى شەڭگەلٸ مەن تەمٸر قۇرساۋى كەز-كەلگەن جەردەن كٸمدٸ بولسا دا, قۇرىقتاي الاتىن جاعدايعا جەتٸپ وتىر دەيتٸندەر دە بار», – دەيدٸ ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە قىتايدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى بولعان ازاماتتاردىڭ ەش كٸنەسٸ بولماعانىمەن قانداي بٸر جولمەن ٶز ەلٸندە جٷرٸپ تە, قىتايلىق كٷشتەردٸڭ ىقپالىمەن تٷرلٸ قىسىمعا ۇشىراماسىنا, جازىقسىز زارداپ شەكپەسٸنە كەپٸلدٸك جوق.
«اقشامەن اۋىزدارىن ۇرىپ, ٶزدەرٸنە قىزمەت ەتكٸزٸپ قوياتىن جالدامالى قۇلدارى كٶرشٸلەس ەلدەردە مەيلٸنشە كٶبەيگەن بولسا, بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ. قىتايدىڭ زۇلىمدىعىن ەشكەرەلەپ, كوممۋنيستەردٸڭ ازاپتى لاگەرلەرٸنە قارسى كٷرەسكەن جانداردى تۇقىرتۋدىڭ الۋان تٷرلٸ ايلا-امالدار مەن زۇلىمدىقتاردى ويلاپ تابۋدان قىتايلار ەش تايىنباس.
كەرٸسٸنشە, ەگەر كٶپتەگەن كٶرشٸلەس ەلدەردە ٶز ۇلتىنىڭ مٷددەسٸن ساتىپ, قىتاي وتارشىلارىنا جاعىمدى پٸكٸر ايتىپ, كومپارتييانىڭ سۋايت ەلشٸلەرٸنٸڭ سٶزٸن سٶيلەپ, كومپارتييانىڭ استىرتىن ەرەكەتتەرٸن جاقتاعان “جۇمساق كٷشتەر” يتشە تويىنىپ, شوشقاشا سەمٸرٸپ جاتسا, وعان دا تاڭ قالۋعا بولمايدى. ساق بولايىق, ەلٸمٸزدٸڭ دەربەستٸگٸن قورعايىق!», – دەيدٸ قۋاندىق شاماحايۇلى (اۆتوردىڭ جەلٸدەگٸ جازباسى). ⠀
قىتايدا بٸلٸم العان جۋرناليست ەرتاي نٷسٸپجانوۆتٸڭ ايتۋىنشا قىتايدىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرٸندە قازاقستاننىڭ داۋلى ماقالاعا وراي نارازىلىق نوتاسىن جولداۋ ەرەكەتٸ سىنعا الىنعان.
«قازاقستان تٷيمەدەيدٸ تٷيەدەي ەتتٸ. بۇل اتالعان ەلدٸڭ ديپلوماتيياسىنىڭ جەتٸلمەگەنٸن بٸلدٸرەدٸ. جەكەلەگەن قولدانۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸ تۇتاس بٸر ەلدٸڭ كٶزقاراسىن تانىتپايدى. ينتەرنەت - اشىق پلاتفورما. سول سەبەپتٸ ەركٸمنٸڭ اۋزىنا قاقپاق بولۋ مٷمكٸن ەمەس.
شەت ەلدەردە قىتايدى قارالاعان ماقالالار رەسمي سايتتاردىڭ باس بەتتەرٸندە تولىپ تۇر. قازاقستاندا دا از ەمەس.
سول سيياقتى قازاقستانعا قارا كٷيە جاققان ماقالالار باتىستا دا بار. شاعىمشىل بولسا ولارعا نەگە قارسىلىق بٸلدٸرمەيدٸ?" دەيدٸ نارازىلىق نوتاسىنا نارازىلىق تانىتقان بٸر پورتالىندا. قىتايدىڭ بۇل جازباسى 510 مىڭنان اسا قارالىپ, كٶپتەگەن پٸكٸرلەر جازىلعان», – دەپ جازادى ەرتاي نٷسٸپجانوۆ جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
