جەو-عا قويىلاتىن ەكولوگييالىق تالاپتاردى قايتا قاراۋ, جەكەلەگەن سالالىق ۆەدومستۆو قۇرۋ, جىلۋمەن جەنە ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جٶنٸندەگٸ تاريفتٸك ساياساتتى قايتا قاراۋ تۋرالى ساراپتامالىق بايانداما جاسالدى.
جيىن قورىتىندىسىنا ساي قازاقستانداعى ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶتٸنٸش دايىنداۋ جوسپارلانۋدا.
قازاقستاندىق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى تالعات تەمٸرحانوۆ ەكولوگييا جەنە سۋ رەسۋرستارى مينيسترلٸگٸمەن "جاقسى ديالوگ" ٶتتٸ دەپ ەسەپتەيدٸ.
"اپاتتاردى جويۋ, ەڭ جاقسى قولجەتٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ بويىنشا جاقسى شەشٸمدەر ايتىلدى. سونداي-اق, تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ كوميتەتٸمەن كەلٸسسٶزدەردەن كەيٸن بٸز جالاقىعا قاتىستى تاريفتٸ تٷزەتە الدىق. سوندىقتان كەيبٸر ٶڭٸرلەردە جالاقى 40% - عا كٶتەرٸلدٸ. سونىمەن قاتار قر ۇەم-مەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزەمٸز, قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٶزگەرٸستەر بار. بٸراق ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋ تۇرعىسىنان پروبلەمالار تۋىنداپ وتىر. ياعني, بٸر مەملەكەتتٸك ورگان بٸزگە بٸر نەرسەنٸ, ەكٸنشٸسٸ ەكٸنشٸسٸن ايتادى", - دەدٸ قاۋىمداستىق باسشىسى.
قر ەم اتوم جەنە ەنەرگەتيكالىق قاداعالاۋ جەنە باقىلاۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى سۇڭعات ەسٸمحان قازاقستانداعى جىلۋ ەنەرگەتيكاسى پروبلەمالارىنا توقتالدى.
"بٷگٸندە قانداي پروتسەستەر جٷرٸپ جاتقانىن جەنە قانداي جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانى بەرٸنە مەلٸم. ۆەدومستۆوارالىق مەسەلەلەر تۋرالى ايتىلعان سىن دا ورىندى. بٸراق ەر بٶلٸمنٸڭ ٶز مٸندەتتەرٸ بار, ال بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز — ورتاق تٸل تابىسۋ. قازٸر ەكولوگييا مينيسترلٸگٸمەن ديالوگ جٷرگٸزٸلۋدە. 2024 جىلدىڭ I توقسانىندا بارلىق زاڭنامالىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋعا جەنە بٸر شەشٸمٸن تابۋعا تيٸسپٸز. سودان كەيٸن عانا ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جەنە جٶندەۋ ناۋقانىن باستالماق". - كوميتەت باسشىسى بٶلٸستٸ.
ٸس-شارانىڭ مودەراتورى قازاقستان ەنەرگەتيكاسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ دەل وسىنداي قۇرامدا تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا بٸردە-بٸر رەت جينالماعانىن اتاپ ٶتتٸ.
"ورتالىق ازييا ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسيياسى" اق اكتسيونەرٸ سەرگەي كان ٸس-شارانىڭ باستى مٸندەتٸ — جىلىنا بٸر رەت جينالىپ, جىلدار بويى قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بولاتىن الاڭ قۇرۋ ەكەنٸن ايتتى. سونىمەن قاتار ول ەدٸل تاريف يدەياسىنا توقتالدى. كاننىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, "واەك" كومپانييالار توبىنىڭ جٶندەۋ جۇمىستارى ينۆەستيتسييالىق باعدارلاماسى 2023 جىلى شامامەن 60 ملرد تەڭگەنٸ قۇراعان.
"قازٸر بۇل سالانى ٷكٸمەت تولىق نازارىندا ۇستاپ وتىر جەنە نەتيجەسٸ دە كٶرٸنٸپ تۇر. كٶپتەن بەرٸ ينفراقۇرىلىمدى جٶندەۋگە جەنە جاڭعىرتۋعا ينۆەستيتسييا بٶلٸنگەن جوق. بٸزدە ەلەۋمەتتٸك تاريف دەگەن تەرمين بار. بٸراق ەدٸل تاريف تۋرالى ايتاتىن دا ۋاقىت جەتتٸ. تاريف تۋرالى سٶز ەتكەندە "تەڭەستٸرۋ" جايلى ايتۋعا مەجبٷرمٸز. بٸر كەزدەرٸ ەل اۋماعىندا سارالانعان تاريف قولدانىلا باستادى. جەكە تۇلعالارعا ارنالعان تاريف بٸر بٶلەك تە, زاڭدى تۇلعالار مەن بيۋدجەتتٸك ۇيىمدارعا ارنالعان تاريف بٸر بٶلەك. بٸراز ۋاقىتتان بەرٸ ەدٸل تاريفكە كٶشۋدٸ جەنە حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارىن عانا سۋبسيدييالاۋدى ۇسىنىپ كەلەمٸز", - دەپ تٷسٸندٸردٸ اق باسشىسى.
كان حالىقتىڭ قورعالماعان توپتارى ٷشٸن تاريفتەردٸ كٶتەرمەۋدٸ, ال قالعان تاريفتٸ نارىق زاڭدىلىقتارىنا ساي بەكٸتۋدٸ ۇسىناتىنىن جەتكٸزدٸ.
ٶز كەزەگٸندە "قازاقستاندىق سالالىق ەنەرگەتيكتەر كەسٸپوداعى" قب تٶراعاسى ورازبەك بەكباس "ينۆەستيتسييا تاريفپەن الماستىرۋ" ساياساتىن ەنگٸزۋ كەزٸندە كەتكەن قاتەلٸكتەردٸ قايتالاۋعا بولمايتىنىن ايتتى.
"مۇنى ەرەكشە باقىلاۋعا الۋ كەرەك, ٶيتكەنٸ سىبايلاس جەمقورلىق قۇرامداس بٶلٸگٸ بار. ٶيتكەنٸ مۇنداي ساياسات جىلۋ ەنەرگەتيكاسى ۇيىمدارىنا ٷلكەن تابىس ەكەلەدٸ. ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جەنە جٶندەۋ مەسەلەسٸن تاريف ارقىلى شەشۋدەن باسقا جول جوق", - دەدٸ ول.
"Kazakhmys Holding (قازاقمىس حولدينگٸ)" جشس ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى ەدۋارد وگاي مىناداي پٸكٸرٸمەن بٶلٸستٸ:
"مەسەلە مىنادا: 10 جىلدان كەيٸن كٶمٸر قانشا تۇراتىنىن, تەحنيكانى جاڭارتۋ قانشا تۇراتىنىن, ۆاليۋتا باعامى قانداي بولاتىنىن جەنە ت.ب. ەشكٸم بٸلمەيدٸ. بٸراق بٸز بۇل شىعىنداردى تٷپكٸلٸكتٸ تۇتىنۋشىنىڭ موينىنا ٸلٸپ قويا المايمىز. جىلۋ جەنە ەلەكتر ەنەرگيياسىن ٶندٸرۋ جەنە جەتكٸزۋ قۇنى قانداي بولاتىنىن ەسەپتەۋٸمٸز كەرەك. ٶيتكەنٸ 10 جىلدان كەيٸن دەل قازٸرگٸ جاعدايمەن بەتپە-بەت كەلۋٸمٸز مٷمكٸن".
ساراپشى حالىقارالىق تەجٸريبەگە قاراۋ كەرەك ەكەنٸن ەسكە سالدى: مىسالى, جاپونييادا كٶپتەگەن پەتەرلەرگە جىلۋ ەنەرگيياسى بەرٸلمەيدٸ. بٶلمەلەر ەلەكتر ەنەرگيياسى ارقىلى جىلىتىلادى. بۇل كٶپتەگەن ەلدەردە كەزدەسەتٸن تەجٸريبە. وگاي قازاقستانعا ەرتٷرلٸ جاعدايلاردى ەسكەرگەن جٶن دەپ سانايدى.
ٸس-شاراعا قر ۇەم تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى اسان دارباەۆ تا قاتىستى. ول 2023 جىلى تاريفتەر ورتا ەسەپپەن 20% - عا ٶسكەنٸن حابارلادى. قازاقستان تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ٶسٸم بولماعان.
"بٸز جازعى كەزەڭدە جاڭا تاريفتەردٸ تٷزەتۋدٸ جەنە ەنگٸزۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز", - دەدٸ دارباەۆ.
تٶراعانىڭ ايتۋىنشا, قر ۇەم تابيعي مونوپولييالاردى رەتتەۋ كوميتەتٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا كوممۋنالدىق كەسٸپورىندارداعى جالاقىنى كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋدە. دارباەۆ الداعى جىلدارى سالاداعى جالاقى ەل بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدەن جوعارى بولادى دەگەن سەنٸمدە.
ٸس-شارا بارىسىندا ايتىلعان رەسمي دەرەكتەرگە سەيكەس, سالاداعى ورتاشا جالاقى ەلگە قاراعاندا 18% - عا تٶمەن, سوندىقتان جاستار تيٸستٸ ماماندىقتار بويىنشا بٸلٸم الۋعا مٷددەلٸ ەمەس.
قازاقستاننىڭ بۇرىنعى ەنەرگەتيكا ۆيتسە-مينيسترٸ اناتوليي شكارۋپا سالانىڭ ينۆەستورلار ٷشٸن دە تارتىمسىز ەكەنٸن ايتتى.
ونىڭ ايتۋىنشا, رەتتەلەتٸن قىزمەتتەر بويىنشا تاريفتەر ينفلياتسييادان دا تٶمەن. نەتيجەسٸندە, كەرٸسٸنشە, ەنەرگەتيكا باسقا سالالاردى قارجىلاندىرىپ وتىرعان بولىپ شىعادى.
"بۇل سالا ٷكٸمەت تاراپىنان قازٸرگٸدەي رەتتەۋ جٷرگٸزٸلگەن كەزدە دامي الا ما? بٸز ٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸمدەر — كٶمٸر, مەتالل باعاسىنىڭ ٶسٸپ كەلە جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. اتالمىش تاۋارلاردىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر. كٶپشٸلٸك بۇل سالانى ۇنمەن, نانمەن جەنە ت.ب. ەلەۋمەتتٸك ماڭىزدى تاۋارلارمەن سالىستىرادى. بٸزدٸڭ سالادا ۇن دا, نان دا جوق. جىلۋ جەنە ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى تاريفتەرٸ تۋرالى ايتقاندا, كٶمٸردٸڭ قۇنى تۋرالى ويلانۋ كەرەك", - دەدٸ شكارۋپا.
سونىمەن قاتار, مامان قازٸرگٸ ۋاقىتتا دەيەكتٸ جەنە بولجامدى تاريفتٸك ساياسات جوق ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"بٸز تاريفتٸ ساياسي سەبەپتەرمەن ۇستاپ تۇرا الامىز, بٸراق قۇرال جابدىقتاردىڭ توزۋىن توقتاتا المايمىز. جەلٸلەر جىلىنا 2-3% جاڭارتامىز, بٸراق بۇل جەتكٸلٸكسٸز. ەگەر بٸز وسىنداي قارقىنمەن جٷرسەك, وندا بۇل اپاتتار قايتالانا بەرمەك", — دەدٸ ول.
