قانات نۇروۆ دەگەن قازاق بار. «اسپانداۋ» دەگەن اتى بٸرتٷرلٸ كلۋبتىڭ جەتەكشٸسٸ. وسى جەردە ساياساتتانۋشى ايدوس سارىم مەن بٸزدٸڭ مەديانارىقتىڭ بەلدٸ بيزنەسمەنٸ ارمانجان بايتاسوۆ «ايقاستى».
سونىمەن, قازاقپىز با, قازاقستاندىقپىز با? سارىم مەن بايتاسوۆ بۇعان قاتىستى نە دەدٸ? ولار قاي ۇستانىمدى قولدادى?
– مەن ەلدەبٸرەۋدٸڭ «بٸزدٸ بٸرٸگۋگە, بٸرگە بولۋعا جازعان ەۋرازييالىق تاعدىرىمىز ورتاق» دەيتٸن جالعان كونتسەپتسيياسىنا سەنبەيمٸن.
حح عاسىرداعى قۋعىن-سٷرگٸن بولماسا قازاقستاندا تابيعي تٷردە قازاق ۇلتى, ۇلتتىق قازاق بۋرجۋازيياسى, ۇلتتىق ساياسي ەليتا قالىپتاسار ەدٸ.
بولشەۆيكتەر قازاق تاريحى مەن قازاق مودەرنيزاتسيياسىنىڭ تابيعي تامىرىن ٷزدٸ. قازاق جوعالا جازدادى...
بٸراق, كسرو قۇلايتىن ەدٸ, بەرٸبٸر. يمپەرييانىڭ قۇرىلۋى بار دا, قۇلاۋى بار. قايتالاپ ايتايىن, ەشقانداي سەبەتتٸك نەمەسە ەۋرازييالىق ۇلت بولعان جوق. بولمايدى.
ەۋرازيياشىلدىقتى دەرٸپتەۋ, بىلايشا ايتقاندا, نەويمپەرييالىق ۇعىمدى ۇلىقتاۋ كەرٸ رەاكتسييا تۋعىزادى.
1991 جىلى قازاقستان تەۋەلسٸز مەملەكەت اتاندى. بۇل, بٸرٸنشٸ كەزەكتە قۇجات. قۇجاتتا – قازاق ۇلتتىق مەملەكەتٸن قۇرۋ يدەياسى ايتىلعان.
بٸراق, جٷزەگە اسىرىلمادى. ول كەزدە قازاقتىڭ ٶز جەرٸندەگٸ ٷلەسٸ 40 پايىز-تىن. «جان باعۋ» كەرەك بولدى.
العاشقى 10 جىلدا قازاقتار تەۋەلسٸز بولعانىنا تەۋبە دەدٸ, ورىستار «سەن تيمەسەڭ, مەن تيمەگە» كٶڭٸلٸ تولدى. بٸراق, ٶمٸر ٶزگەرەدٸ عوي.
قازاق قوعامى بيلٸكتٸڭ يدەيالارىنا الدانبايتىن بولدى.
بۇل يدەيالاردىڭ 2 كەمشٸلٸگٸ بار. قۇندىلىعى, مورالٸ جوق. بۇل – بٸر. وعان نە قازاقتاردىڭ, نە بولماسا ورىستاردىڭ كٶڭٸلٸ تولماۋى مٷمكٸن. بۇل – ەكٸ.
بٸز كٸمبٸز? قازاقپىز با, قازاقستاندىقپىز با?
مەنٸڭشە, «قازاقستاندىق ۇلت» دەگەننٸڭ استارىندا «پوستسوۆەتتٸك-قازاق» ۇلتى دەگەن ۇعىم جاسىرۋلى. بٸز مۇنى قابىلدايمىز با? جوق, ەرينە. سەبەبٸ, ونىڭ ەۋەلگٸ استارىنىڭ ٶزٸ قاتە.
بٸز «قازاق ۇلتىن» قۇرۋىمىز جەنە «قازاق ۇلتتىق مەملەكەتٸن قالىپتاستىرۋىمىز» قاجەت. تاريحي, تٸپتٸ زاڭدىق تۇرعىدان (مەملەكەتتٸك ەگەمەندٸك تۋرالى دەكلاراتسييا جەنە مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى زاڭ) بۇل – دۇرىس.
«قازاق ۇلتى» دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ نە? بۇل قازاقتان ٶزگە ۇلتتار ساناتقا الىنبايدى دەگەن سٶز بە? جوق.
بٸزدٸ ايىپتايتىندار بار. «سەندەر ەتنوكراتتىق مەملەكەت قۇرماقسىڭدار» دەيدٸ.
نەگە? بٸز ەلٸ دە بولسا دەكولونيزاتسييا, دەتوتاليتاريزاتسييا پروتسەسٸنەن ٶتكەن جوقپىز.
كەرەك دەسەڭٸز, «قازاق», جالپى «قازاقي» دەگەن ۇعىمنىڭ ٶزٸ قوعامداعى كەيبٸر توپتاردىڭ اشۋ-ىزاسىن, اللەرگيياسىن تۋعىزاتىن سيياقتى.
كەيبٸرەۋلەر كسرو-نىڭ قۇلاعانىنا, يمپەرييانىڭ ورىستارعا بەرگەن جوعارى ەلەۋمەتتٸك ستاتۋسىنان ايىرىلعانىنا كٶندٸگە الماي جٷر. ەلٸگە دەيٸن... ولاردىڭ بٸزدٸ «ەتنوكرات», «ۇلتشىل» دەپ ايىپتاۋى سودان. بۇل ايىپتاۋدىڭ استارىندا كەڭەستٸك سارىن بار.
ولار ەسكٸ تەرميندەردٸ قولدانادى. كەڭەستٸك دەۋٸردە «ۇلتشىل» دەگەن – يمپەريياعا قارسى, ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ مٷشەسٸ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەتٸن. «ۇلتشىلداردى» كسەنوفوب, شوۆينيست دەيتٸن. الايدا شوۆينيزم مەن كسەنوفوبييانى كەڭەس بيلٸگٸنٸڭ ٶزٸنەن تاراعانىن بٸز جاقسى بٸلەمٸز.
مۇنىڭ بەرٸ قازاق ۇلتىن قالىپتاستىرۋعا كەدەرگٸ. سەبەبٸ, كٷش كەتەدٸ.
دەل قازٸر ەكٸ قازاقستان بار. بٸرٸ – دامىپ, ٶسٸپ كەلە جاتقان قازاقتٸلدٸ قازاقستان. بٸرٸ – تابيعي سەبەپتەرگە بايلانىستى ٶرٸسٸ تارىلىپ كەلە جاتقان ورىستٸلدٸ قازاقستان.
ورىستار قازاق تٸلٸن نەگە ٷيرەنبەيدٸ? سەبەبٸ, ولار قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتٸندەگٸ بولاشاعىنا سەنبەيدٸ. «تەۋەلسٸز قازاقستان مەملەكەتٸ – ۇزاق ەرٸ مەڭگٸلٸك جاسايدى, بٸزگە مۇنىمەن ساناسۋعا تۋرالى كەلەدٸ» دەگەن تٷسٸنٸك جوق.
بيلٸك تاريحي كەڭٸستٸكتٸ 20 جىلمەن شەكتەۋگە تىرىسادى. مۇنىڭ ٶزٸ قازاقى ورتانىڭ رەنٸشٸن تۋعىزادى. تۋعىزىپ تا وتىر. بٸراق, تەرەڭگە ٷڭٸلسەك «تەرەڭ دٷنيەلەرگە» تاپ بولامىز. قازٸرگٸ «ۇلتارالىق كەلٸسٸمگە» تٸرەك بولاتىن سەبەپتەردٸڭ ازدىعىن كٶرەمٸز.
قازاقستان – قازاقتىڭ ٷيٸ. ەندەشە قازاقتىڭ ادامي, ەتنيكالىق, مەدەني, تٸلدٸك قۇقىعىن قورعاۋعا مٸندەتتٸ.
ورىستٸلدٸلەر شە? ورىس تٸلٸنٸڭ تاعدىرى نە بولماق مۇندايدا? ولارعا تٷپتٸڭ تٷبٸندە تاڭداۋ جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ...
قازاق پەن ورىستىڭ قارىم-قاتىناسىندا ساۋال كٶپ, جالپى. باۋىرلاس ورىس پەن ۋكراين سوعىسىپ جاتىر.
ەرتەڭ مٸنەزٸ, بولمىسى, تٸلٸ, قانى, دٸنٸ بٶلەك قازاق پەن ورىستىڭ اراسىندا دەل مۇنداي جاعداي قايتالانبايدى دەپ كٸم كەپٸلدٸك ەتە الادى?
مەنٸڭشە, قازاقستانداعى ورىستار يمپەرييالىق ويدان, ٶكتەمشٸل ەدەتٸنەن ارىلۋى كەرەك.
مىسالعا, مەملەكەتتٸك تٸل. جٷزدەگەن, مىڭداعان شەتەلدٸكتەر قازاق تٸلٸن مەڭگەرٸپ العان. ەندەشە, تٸل ٷيرەنۋدٸڭ ەدٸستەمەسٸ, كٸتابى جوق دەيتٸندەردٸڭ سٶزٸ ٶتٸرٸك. بٸز ورىستاردىڭ قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋگە لينگۆيستيكالىق قابٸلەتٸ جوق دەگەنگە سەنبەيمٸز.
ورىستار قازاق تٸلٸن نەگە ٷيرەنبەيدٸ? سەبەبٸ, ولار قازاقستاننىڭ مەملەكەت رەتٸندەگٸ بولاشاعىنا سەنبەيدٸ. «تەۋەلسٸز قازاقستان مەملەكەتٸ – ۇزاق ەرٸ مەڭگٸلٸك جاسايدى, بٸزگە مۇنىمەن ساناسۋعا تۋرالى كەلەدٸ» دەگەن تٷسٸنٸك جوق.
ەكٸنشٸ جاعىنان, ولار قازاقتاردى وتانداستارى رەتٸندە سىيلامايتىنىن دا جوققا شىعارمايمىن. اينالىپ كەلگەندە, مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن كٶزقاراس – مەملەكەتكە دەگەن كٶزقاراستىڭ بەلگٸسٸ.
قازاق پا, قازاقستاندىق پا دەگەندە مىنانى قولدانۋ كەرەك – تەگٸ كەرٸس قازاق, تەگٸ ورىس قازاق. ولاردى دا, ياعني قازاقستاندىق ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸن دە قازاق دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
– ايدوستىڭ ايتقانىمەن 80-90 پايىزعا كەلٸسەمٸن, نەگٸزٸ. كٶزقاراسى دۇرىس-اق. دەگەنمەن, قازاقپىز با, جوق, ەلدە, قازاقستاندىقپىز با دەگەندە, بۇل ۇعىمدى انىقتاۋدى مۇنداي بٸر عانا وتىرىسپەن شەكتەۋگە بولمايدى.
اشىق پٸكٸرتالاستا دەلەلدٸ, دەيەكتٸ دٷنيەلەر ايتىلاتىن جيىن ٶتكٸزۋ كەرەك. دٶڭگەلەك ٷستەلگە قازاقتى دا, ورىستى دا, جالپى وسى ەلدە ٶمٸر سٷرەتٸن ٶزگە ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸن شاقىرىپ, پٸكٸرلەرٸن تىڭداعان ارتىق ەتپەيدٸ. مۇنداعى ماقسات, ەرينە, ەلدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ.
قازاقستان كەز كەلگەن ازاماتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸنە قاراماي ٶمٸر سٷرۋٸنە ىڭعايلى, بالالارىن ٶسٸرۋگە قورىقپايتىن, بيزنەسپەن اينالىسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ەلگە اينالۋى تيٸس.
سوندىقتان مەنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسييام – قازاقستاندىق دەگەن دۇرىس.
جالپى ۇلت, ۇلتشىلدىق دەگەن ۇعىمداردىڭ ٶزٸ بەرتٸندە كاپيتاليزممەن بٸرگە قالىپتاسقان. بٸراق, بۇل جەردە بٸر نيۋانس بار, قازاقستاندا بۋرجۋازييا بار, بٸراق ول نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندە سٶيلەيدٸ.
سوسىن دەل قازٸرگٸ ۋاقىتتا تازا قازاق جەنە شالا قازاق دەپ بٶلٸنگەن دۇرىس ەمەس. بٸز شالا قازاققا, رۋعا, جٷزگە بٶلٸنەتٸندەي سونشالىقتى ٷلكەن ۇلت ەمەسپٸز.
يە, ۋكرايناداعى وقيعالار ۇلتتى وياتتى. بٸراق, سولاي ەكەن دەپ «شالاقازاقتاردى» نەگٸزسٸز ايىپتاۋعا بولمايدى. ەشقانداي ەموتسيياسىز ايتايىن, ورىسشا تەربيەلەنگەن قازاقتار بار, سول سيياقتى قازاقشا سٶيلەيتٸن قازاقتار بار. بۇل ٷشٸن العاشقى توپتى شالاقازاقتار دەپ اتاعان قيسىنسىز.
قايتالاپ ايتايىن, مەن بٸزدەردٸڭ «قازاقستاندىق» دەپ اتالۋىمىزدى قولدايمىن.
سايىپ كەلگەندە, بۇل جاي عانا سٶز جەنە بۇدان ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. سولاي ەمەس پە? «قازاقسىڭ با?» نەمەسە «قازاقستاندىقسىڭ با?», قانداي ايىرماشىلىق بار? ەگەر ادام ەركٸن, جايلى, ەدەمٸ قازاقستاندا ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلسە, ونى قالاي اتايتىنىمىز ماڭىزدى ما وسى?
ياعني, قازاقپىز با, قازاقستاندىقپىز با دەگەندە, ايدوسپەن ەش كەلٸسپەيمٸن. ايدوس ايتىپ وتىرعان «تەگٸ كەرٸس قازاق» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ بٸرتٷرلٸ ەستٸلەدٸ. ادام قابىلداي المايدى مۇنى.
سايىپ كەلگەندە, بۇل جاي عانا سٶز جەنە بۇدان ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ. سولاي ەمەس پە? «قازاقسىڭ با?» نەمەسە «قازاقستاندىقسىڭ با?», قانداي ايىرماشىلىق بار? ەگەر ادام ەركٸن, جايلى, ەدەمٸ قازاقستاندا ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلسە, ونى قالاي اتايتىنىمىز ماڭىزدى ما وسى?
باستى ماقسات – كوررۋپتسييادان, باسقا دا كەسەلدەردەن ادا مەملەكەت قۇرۋ. ەندەشە, تەرمينولوگيياعا بولا جاعا جىرتىسىپ نە قاجەتٸ بار?
شىنىمدى ايتايىن, ەگەر بٸز «قازاق» دەگەن سٶزگە باسىمدىق بەرەر بولساق, ەندەشە قازاقستاندا تۇراتىن حالىقتىڭ 40 پايىزى مۇنى جاقتىرماي قابىلدايدى. مەن بٸلەم. ٶسكەمەن, قوستانايدا ٶزٸن «تەگٸ ورىس قازاق» دەپ اتاعىسى كەلمەيتٸن ادام كٶپ. ايتالىق, رەسەي كٶپۇلتتى ەل, سوندىقتان ولار ٶزدەرٸن رەسەيلٸكتەرمٸز دەپ ايتادى.
قازٸرگٸ ماقسات – تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ٸرگەسٸن بەكٸتە تٷسۋ. جالپى كٸم قانداي ۇلت دەگەن پٸكٸرتالاستار تۋماۋى تيٸس. كەز-كەلگەن قارقىندى دامىعىسى كەلگەن قوعام وسىنى ۇعىنعانى جٶن.
قازاقستاندىق ۇلت بار ما? مەنٸڭ ويىمشا, بار, بۇل – مىنا بٸزبٸز, بارمىز جەنە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز.
كەز-كەلگەن مەملەكەتتٸڭ, ەتنوستىڭ ۇلتتىڭ دامۋ ساتىلارى بولادى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ بٸز دامۋ ٷستٸندەمٸز, العا جىلجۋدامىز.
يە, ايدوس دۇرىس ايتادى. جيىرماسىنشى عاسىردا بٸز كٶرمەگەندٸ كٶردٸك, اۋىر سىناقتان ٶتتٸك. حالقىمىزدىڭ جارتىسىنان استامى قىرىلىپ قالدى, ينتەلليگەنتسييانىڭ 70 پايىزى قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىرادى.
بٸراق, باستىسى, بٸز وسى سىناقتان ٶتتٸك عوي? تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزدٸك, ٶز ەلٸمٸز بار. ەندٸ وسى ەلدٸڭ قابىرعاسىن قالاۋ قاجەت. تەاتر, تەلەديدار, كينو سالاسى, ەدەبيەتكە قارجى باعىتتاۋ كەرەك. ينتەلليگەنتسييانى قايتا تٸرٸلتەتٸن, بۇرىنعىدان دا بٸلٸمدٸ ەرٸ مەدەنيەتتٸ بولاتىن مٷمكٸندٸگٸمٸز بار.
تٷسٸنەسٸزدەر مە, بٸز وسى جەر-ەلەمنٸڭ بٸر بٶلشەگٸمٸز عوي. وسى ەلەمگە كەتٸگٸن تاۋىپ قالانساق, وعان جاقسى, جارقىن دٷنيە سىيلاساق ۇتىلمايمىز. مٸنە, الدىعا وسىنداي ماقسات قويۋ كەرەك.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
