سوبيانين وسى ساۋالعا قاتتى الاڭدايتىن سيياقتى. «قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ مۇراگەرٸ بار. ول – نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنىڭ ٶزٸ. بيلٸك اۋىسسا دا, ونىڭ كاپيتانى ٶزگەرمەيدٸ» دەپتٸ ول.
– قازاقستانداعى ساياسي, باسقارۋشى ەرٸ عىلىمي ەليتا اقىلدى. ەلەمدەگٸ جاعدايدى جاقسى تٷسٸنەدٸ. مەسەلە تەڭگەنٸڭ قۇلدىراۋىندا ەمەس. 90-شى جىلدارى قازاقستان باتىس ەلەمٸنەن كٶپ كٶمەك الدى. رەسەيدە مۇنداي مٷمكٸندٸك بولعان جوق. بٸراق, بۇل دەۋٸر بٸتتٸ. ەندٸ باسقا قازاقستانعا دايىندىق باستالدى. بۇل قازاقستاننىڭ ساياسي بيلٸگٸ مەن ەكونوميكالىق جٷيەسٸ دە بٶلەك بولماق جەنە ونى تەك قانا نۇرسۇلتان نازارباەۆ باسقارا الادى, – دەگەن ەكەنٸڭ سوبيانين.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, بيلٸك اۋىسسا دا, نازارباەۆقا قاتىسى بولمايدى جەنە مۇراگەر تۋرالى ەڭگٸمە قوزعاۋ ەزٸر ەرتە. «بٸر ۋاقىتتا مۇنىڭ دا كەزٸ كەلەدٸ. بٸر سۇحباتىندا نازارباەۆتىڭ ٶزٸ دە, بيلٸكتٸ تاپسىرۋعا بولاتىن بٸرنەشە ستسەنارييدٸ ويلاستىرىپ جٷرگەنٸن ايتقان. مۇنىڭ بٸرٸ – بيلٸكتٸ تۋىسقانىنا ٶتكٸزۋ نەمەسە نازارباەۆتىڭ ساياسي باعدارىن ساقتاي الاتىن اينالاسىنداعى سەنٸمدٸ جاقتاسىنا تاپسىرۋ.
«بٸراق, قازٸر مۇنداي مٷمكٸندٸك جوق, – دەيدٸ ول. بۇل قازاقتار مەن قازاقستانعا جاقسى. سەبەبٸ, نازارباەۆتىڭ تەجٸريبەسٸ مول. باسقارۋشىلىق, يدەولوگييالىق, يندۋسترييالىق قابٸلەتٸ جاعىنان ونىمەن ەشكٸم تەڭەسە المايدى».
ونسىزدا سوبيانيننٸڭ ىعىنا جىعىلىپ وتىرعان جۋرناليست وعان مىناداي ساۋال قويىپتى:
– رەسەي مەن قازاقستان اۋىر كٷندەردٸ باستان ٶتكەرٸپ جاتىر. داعدارىس, دەۆالۆاتسييا, ونىڭ ٷستٸنە ەلەۋمەتتٸك احۋال دا اۋىرلاپ بارالدى. قالاي ويلايسىز, قازاقستان ٷلكەن تولقۋلار ورىن الۋى مٷمكٸن بە?
بۇعان جاۋاپ سوبيانيننٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا الاڭعا تەك «دۋراكتار» شىعادى. ول نە دەيدٸ?
سوبيانين: حالىق الاڭعا بيلٸككە كٶڭٸلٸ تولماعاندا ەمەس, كەرٸسٸنشە تەۋەكەل ەتٸپ, سول بيلٸكتٸ جەكپە-جەككە شاعىرعىسى كەلگەندە شىعادى. قازٸر مۇنداي «دۋراكتار» جوق. وندايلاردىڭ بارلىعى تٷرمەدە. ال قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ دەگەندەر, تٷرمەگە قامالعانعاندارعا قاراپ تەۋەكەل ەتۋدەن قورقادى. مىنانى تٷسٸنۋ كەرەك: «حالىق تۇرمىسى تٶمەندەگەنٸ سەبەپتٸ الاڭعا شىقپايدى. بەلكٸم, نەسيەسٸن تٶلەي الماعاندار, ٷلەسكەرلەر, سول بانكتەردٸڭ سالىمشىلارى شىعاتىن شىعار. بٸراق, بٷكٸل حالىق كٶتەرۋ ٷشٸن بۇعان باسقا فاكتورلار سەبەپكەر بولۋى كەرەك. مٷددەلٸ تاراپتار بار. بۇل – باتىس...
ادامنىڭ ٶمٸرٸ مەن تۇرمىسىنا كٶڭٸلتولماۋشىلىعىن, بيلٸككە دەگەن نارازىلىقپەن شاتاستىرۋعا بولمايدى.
قازاقتار قاشقىن با?
سوبيانين مۇنىمەن دە توقتامايدى. قازاقتاردى بٶلە-جارا كٶرسەتە كەتٸپتٸ.
– ورىس تا, قازاق حالقى دا شىدامدى. بٸراق, قازاقتىڭ ورىستان ەرەكشەلٸگٸ ۇزاق شىداپ كەلە, جىلدام كٶشٸپ كەتەدٸ. قازاقتار ٷشٸن وتانىن ەمەس, رۋىن ساقتاپ قالۋ ماڭىزدى بولعان. كٶشٸپ كەتتٸ, دەمەك رۋىن ساقتاپ قالدى. ال ورىس حالقى ٷشٸن جەرٸن ساقتاۋ قالۋ بٸرٸنشٸ ورىندا تۇرعان...
«شىنىمەن دە, سٸزدەر ۇزاق شىدايسىزدار جەنە دەر كەزٸندە شەتكە شىعاسىزدار. وسىنىڭ ارقاسىندا امان قالاسىزدار» دەيدٸ ول بٸر كەزدە. مۇنىمەن نە ايتقىسى كەلدٸ ەكەن?
سوبيانين, سونىمەن قاتار «قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸ مەن شىعىسى رەسەيگە قوسىلۋى مٷمكٸن بە?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەگەن ەكەن.
– انىعى, بۇل شىن ٶمٸرگە مٷلدەم سەيكەس كەلمەيتٸن كەيبٸرەۋلەردٸڭ ميفولوگييالىق قورقىنىشى. قازاقستانعا كەلگەندە قاراپايىم حالىقپەن كٶپ سٶيلەسەم. قازاقتاردىڭ رەسەيگە دەگەن كٶزقاراسى تٷزۋ. ال وسىنداعى ورىستٸلدٸلەر قازاقستانداعى تٶرتٸنشٸ جٷز. ولارعا ەشكٸم تيٸسپەيدٸ. ولار ەركٸن ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر جەنە ەلدە وسىنشالىقتى جايلى قوعامدىق احۋالدىڭ بولعانىن قاتتى باعالايدى. قازاقستاندىق ورىستار قازاقستاننىڭ پاتريوتى. ولار بٷگٸنگٸ رەسەيدٸڭ – ماقساتىنا, مٸندەتٸنە جەنە باعدارىنا ساي كەلمەيدٸ, – دەپتٸ سوبيانين.
جەنە بارلىق «رەسەيشٸلدەرگە» دەن ەدەتپەن باتىس پەن اقش-قا تيٸسە كەتٸپتٸ.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا قازاقستانداعى تۇراقتىلىقتى سوڭعى 20 جىل بويىنا اقش پەن رەسەي ساقتاپ كەلدٸ. قازٸر بۇل ەكەۋٸ دە بۇعان مٷددەلٸ ەمەس. رەسەي ەۋرازييالىق ينتەگراتسيياعا قۇلىقتى, ال اقش قازٸرگٸ بيلٸكتٸ تٶڭكەرگٸسٸ كەلەدٸ...
«بٸلەسٸزدەر عوي, پۋتين ەردايىم نازارباەۆتىڭ جاعىندا, ەندەشە قازاقستاندى ٸشتەن ٸرٸتكٸسٸ كەلەتٸن بٸردەن- بٸر مٷددەلٸ تاراپ – باتىس. باتىستى اقش ايداقتاپ وتىر» دەگەن ەكەن سوبيانين.
سوبيانيننٸڭ مىنا پٸكٸرٸن دەن قويىپ وقىساڭىز, ونىڭ قازاقتارعا دەگەن كٶزقاراسىن انىق اڭعاراسىز. ول نە دەيدٸ?
– ٶز باسىم يسلاميزمدٸ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم رەتٸندە تٷسٸنەمٸن. قازٸرگٸ يسلاميزم لاڭكەستٸك جاساۋدان بۇرىن, بٸرٸنشٸ كەزەكتە شاڭىراق سىقىلدى كەدەي اۋدانداردا تۇراتىن اۋىل قازاقتارىن الاڭعا الىپ شىعۋعا تٷرتكٸ بولۋى مٷمكٸن. («شاڭىراق» الماتىنىڭ شەت جاعىنداعى بيلٸككە قارسى اكتسييا ۇيىمداستىرعان اۋدان رەتٸندە بەلگٸلٸ» دەپتٸ «كاراۆاننىڭ» جۋرناليسٸ).
يسلاميزم قازٸرگٸ بيلٸكتٸ تٶڭكەرۋگە تىرىساتىن جالعىز جول. ونى پايدالانعىسى كەلگەندەر, ەلگٸندەي اۋدانداردا تۇراتىن ازاماتتارعا: «شەكەسٸ شىلقىعان الماتىلىقتار مەن استانالىقتاردى تونا, ولار دايىن اسقا تٸك قاسىق بولىپ وتىر, ال سەندەر ەڭبەكتٸڭ ادامىسىڭدار» دەگەن ۇراندى قولدانۋى عاجاپ ەمەس.
ايتالىق, وڭتٷستٸك قازاقستانداعى, تارازداعى, الماتى مەن استانانىڭ اينالاسىندا مۇسىلماندارعا باقىلاۋ بار ما? نەگٸزٸندە, قالا حالقىنا ەمەس دەل وسىلارعا ۋاقىت كەرەك.
يە, سوبيانين دەل وسىلاي دەيدٸ...
سايلاۋ ادال ٶتەدٸ
رەسەيدەن كەلەتٸن ساراپشىلاردىڭ بارلىعى سولاي دەيدٸ. سوبيانين دە سولاي ويلايدى.
– قازٸرگٸ بيلٸككە مۇنداي كٶزالداۋدىڭ قاجەتٸ جوق. وعان, ەلدە نە بولىپ جاتقانىن, قوعامنىڭ كٶزقاراسى قانداي ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. انىعىندا, نازارباەۆ پەن ونىڭ پارتيياسىنىڭ بيلٸگٸ وراسان, سوندىقتان «نۇر وتاننان» باسقا قانداي دا بٸر پارتييالاردىڭ پارلامەنتكە ٶتەرٸ اسا ماڭىزدى ەمەس.
باستىسى سايلاۋ ادال ٶتەدٸ. سەبەبٸ, بيلٸككە حالىقتىڭ ادال كٶزقاراسى جەنە ادال قولداۋ كەرەك, – دەيدٸ سوبيانين.
سۇحباتتىڭ سوڭىندا سۇحبات الۋشى مەن سۇحبات بەرۋشٸ بٸتە قايناسىپ كەتٸپتٸ. كٸمنٸڭ سۇراق قويىپ وتىرعانىن جەنە كٸمنٸڭ جاۋاپ بەرٸپ جاتقانىن اڭعارا الماي قالدىق.
– سٸز جاڭا ٷلكەن مەملەكەتتٸڭ پايدا بولۋىن بولجايسىز با?– دەيدٸ جۋرناليست.
– يە, بۇل ەۋرازييالىق وداق. بٸرتۇتاس ساياسي مەملەكەت, – دەيدٸ سوبيانين.
– ورتالىعى مەسكەۋ بولاتىن شىعار?
– بۇل ماڭىزدى ەمەس. بٸر بٶلٸگٸ مەسكەۋدە, ەندٸ بٸر بٶلٸگٸ مينسكٸدە بولسا دا دٷنيە بٷلٸنبەيدٸ. ال سانكت-پەتەربۋرگتە – پارلامەنتارالىق اسسامبلەيا ورنالاسسىن, استانا – قارجىلىق ورتالىق بولادى. كٶر دە تۇرىڭىزدار, مەنٸڭ ايتقانىم دەل كەلەدٸ
وداقتىڭ تٶراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, ال ٷكٸمەت باسشىسى ۆلاديمير پۋتين بولۋى تيٸس. لۋكاشەنكو تٶرەلٸك ەتۋگە ۇمتىلمايتىن ادام. وداقتى نازارباەۆ باسقارسا ەدٸل بولادى. الداعى ەكٸ ٷش جىلدا ناقتى, ٸس جٷزٸندەگٸ ەۋرازييالىق وداق پايدا بولادى دەپ ويلايمىن...
جەنە بارلىق «رەسەيشٸلدەر» سيياقتى سوبيانين ەۋرازييالىق وداقتىڭ كسرو جالعاسى ەكەنٸن قاتتى «جاسىرادى»
– جوق, جالعاسى ەمەس. پۋتين ايتقانداي, «كسرو-نىڭ قۇلاعانىنا ٶكٸنەتٸن جانداردا جٷرەك بار, ال ونى قالپىنا كەلتٸرگٸسٸ كەلەتٸندەر اقىماق». قۇلاعان مەملەكەتتٸ قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ قانداي قاجەتٸ بار? جاڭا مەملەكەت مىقتى, جەنە باي-قۋاتتى بولۋى كەرەك. بۇل باسقا مەملەكەت بولادى, دەيدٸ ول.
P.S. رەسەيلٸك ساراپشىلاردىڭ بٸزگە دەگەن كٶزقاراسى كٶپ جاعدايدا وسىنداي. بۇل ساراپشىلاردىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە كرەملدٸڭ دە ساياساتى دەپ تٷسٸنگەن دۇرىس بولار.
دايىنداعان, دۋمان بىقاي
