2023 جىلدىڭ اقپانىندا قازاقستاندىق تەلەكٶرەرمەننٸڭ نازارىنا ٸلٸنٸپ, قوعامنىڭ كٶلەڭكەدە قالعان كٶرٸنٸسٸن باياندايتىن «اششى شىندىق» جوباسى ەفيرگە شىعادى. ەندٸ ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ قىز-كەلٸنشەكتٸڭ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەسٸن ەستيتٸن قۇلاق, بەي-جاي قالدىرمايتىن تۇتاس كوماندا بار. جەكە باستىڭ پروبلەماسىن, تٷيتكٸلٸن قوعام الدىنا جايىپ سالۋ وڭاي ەمەس, ەرينە, بٸراق قازاقتا «اۋرۋىن جاسىرعان ٶلەدٸ» دەگەن اششى اقيقات جەنە بار. مەسەلەنٸ ورتاعا سالعاندا عانا ونى شەشۋگە بار كٷش جۇمىلدىرىلادى. جوبانىڭ باسشىسى جەنە جٷرگٸزۋشٸسٸ, بەلگٸلٸ وتاندىق جۋرناليست ەرٸ پروديۋسەر عازيزا رايىمبەك بٸزدٸڭ باسىلىمعا بەرگەن كٶلەمدٸ سۇحباتىندا توك-شوۋ تۋرالى ماڭىزدى اقپاراتتىڭ بەرٸن ايتىپ بەردٸ.
– «اششى شىندىق» توك-شوۋىنىڭ ماقسات-مٸندەتٸ قانداي? جوبا تۋرالى يدەيا قالاي كەلدٸ?
– نەگٸزٸ "اشى شىندىق" سيياقتى جوبانى باستاۋ – بۇرىننان ويدا جٷرگەن دٷنيە. ەۋەلدە «ٶزٸڭدٸ تابۋ» (نايتي سەبيا) دەگەن ايدارمەن اشقىم كەلدٸ. ٶمٸردەن ٶزٸن, ٶز ورنىن تابا الماي جٷرگەن قىز-كەلٸنشەككە باعدارشامداي جول نۇسقايتىن باعدارلاما بولسا دەپ ويلاعانمىن. ال دەل وسى جوباعا نە ٷشٸن كٸرٸسكەنٸمدٸ سۇراساڭىز, ەڭگٸمەنٸ ەرٸدەن باستاۋ كەرەك. التى جىل بۇرىن شەشەندٸك ٶنەر كۋرستارىندا دەرٸس وقىپ جٷرٸپ مىنا نەرسەگە كٶزٸم جەتتٸ: ماعان كەلگەن قىز-كەلٸنشەكتٸڭ كٶبٸ ەلەۋمەتتٸك ورتاداعى ورنىن تاپپاعان. بويلارىندا بۇعىپ جاتقان قارىم-قابٸلەتتٸ وياتىپ, ٶمٸر سالتىن ٶزگەرتكٸسٸ, دەمەۋ بولىپ, جٶن سٸلتەيتٸن مامانداردىڭ كٶمەگٸن العىسى كەلەتٸن. ياعني ولار دۇرىس ويلاپ, سٶيلەۋدٸ عانا ٷيرەنٸپ قويماي, تۇتاس ٶمٸرٸن ٶزگەرتكٸسٸ كەلەدٸ ەكەن. بٸزدٸڭ جوبادا مەسەلەلەر بٷكپەسٸز, اشىق ايتىلادى. كەيٸپكەرلەرٸمٸزدٸڭ ٶمٸرگە دەگەن قۇشتارلىعىن ارتتىرۋعا مەنٸمەن بٸرگە ارنايى ماماندار, ساراپشىلار اتسالىسادى. ال نەتيجەسٸندە بٸز بۇل ەلەمگە نەزٸكتٸك پەن سۇلۋلىق سىيلاۋ ٷشٸن جارالعان ەيەلدٸڭ دەل سول مٸندەتٸن ٶزٸنە قايتارىپ بەرەمٸز. مۇنداي مٷمكٸندٸك ەر ەيەلدە بولۋى كەرەك. ونسىز بولمايدى.
ەيەلدٸڭ ٶمٸرٸ مەن تاعدىرىن, ەڭ الدىمەن, ٶزٸنە دەگەن, سودان سوڭ اينالاسىنداعىلارعا دەگەن ماحابباتى ٶزگەرتە الادى. مەنٸڭشە, قىز-كەلٸنشەكتٸڭ تٷرلٸ ترەنينگكە قاتىسىپ, ٷنەمٸ ٸزدەنۋٸنٸڭ سەبەبٸ سول: بۇل ەلەمدە كٶپ نەرسەنٸڭ ٶزدەرٸنە بايلانىستى ەكەنٸن, بار ٸزگٸلٸك ەيەلدەن باستاۋ الاتىنىن ٸشتەي سەزٸپ, سەزٸنەدٸ. كەز كەلگەن وتباسىنىڭ باقىتىن ەيەلدٸڭ باقىتىنان بٶلٸپ قاراي المايسىز. ەگەر ول ٶزٸنٸڭ بولمىسىن, تالانتى مەن مٷمكٸندٸگٸن تولىق اشا السا, قوعامدا كەدەگە جاراتسا, وندا بۇل ەيەلدٸڭ باقىتسىز بولۋى قيىن. مەسەلەن, بٸزدٸڭ قوعامدا «ەيەلدٸڭ باقىتى – بالادا» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ال مەن بالا تۋىپ, ونى باعىپ-قاعۋدى عانا ەيەلدٸڭ بار باقىتىنا تەڭەمەس ەدٸم. ەيەلدٸڭ عانا كٶزٸ كٶرەتٸن دٷنيەلەر بار. ونىڭ نەزٸك تابيعاتى, بٸردەن پروبلەمانىڭ تٷبٸنە ٷڭٸلە الاتىن قاسيەتٸ كٶپ تٷيتكٸلدٸڭ تٷيٸنٸن تارقاتىپ, قوعامعا پايدالى بولا الادى. ٶزٸن قورشاعان ورتاعا سەپتٸگٸ تيٸپ, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەلمەي, تولىققاندى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ەيەلدٸ عانا باقىتتى دەۋگە بولادى. ال ەندٸ ٸسكە اسىرار ەلەۋەتٸ مول بولا تۇرا, ٷيٸنەن شىقپاي, بالا باعىپ وتىرعان ەيەل مەن ەلگٸندە بٸز ايتقان قوعامداعى ورنى ىعىستىرىلىپ, مٷمكٸندٸگٸ شەكتەلمەگەن ەيەلدٸڭ قايسىسى باقىتتى, ايتىڭىزشى?
– مەنٸڭ تەلەۆيدەنيەدە جۇمىس ٸستەگەنٸمە 18 جىلدان اسىپتى. وسى جىلدارى, ەرينە, بٸر باسىما جەتەرلٸك تەجٸريبە جينادىم. بۇل سالاعا مەن تەحنيكالىق باعىتتاعى جوعارى وقۋ ورنىن بٸتٸرٸپ كەلگەنمٸن. ماماندىعىم – مەتاللۋرگييالىق ٶنەركەسٸپتٸڭ ينجەنەر-ەكونوميسٸ. جۋرناليستٸك بٸلٸمٸم بولماسا دا, مەن كەسٸبي مامان رەتٸندە دە , تۇلعا رەتٸندە دەل وسى سالادا جٷرٸپ قالىپتاستىم. مەنٸڭ پروديۋسەرلٸك ورتالىعىم سوڭعى 1,5 جىلدا تىنباي ەڭبەك ەتتٸ. ەلٸ دە سول ٷردٸستەن تانعانىمىز جوق. بٸز رەسپۋبليكالىق تەلەارنالار ٷشٸن قىزىقتى جوبالار, ال ٶزٸمٸزدٸڭ كليەنتتەر ٷشٸن پيار-ستراتەگييا ەزٸرلەيمٸز. بۇدان بٶلەك, مەن شەشەندٸك ٶنەر مەن تۇلعالىق دامۋ بويىنشا ترەنينگتەر ٶتكٸزەمٸن. جٷگٸ اۋىر شوۋ-باعدارلامانى جاساۋدى ماعان تاپسىرعان تەلەارنا باسشىلىعىنىڭ ارتىپ وتىرعان سەنٸمٸ مەن ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. بۇل قىزىق ەرٸ كەرەك جوبا!
ۇسىنىس تٷسكەن كەزدە مەن: بۇنى دا اتقارىپ كٶرەيٸن, بۇل دا تەجٸريبە, –دەدٸم دە, بٸردەن ٸسكە كٸرٸستٸم. جاراتقاننىڭ بەرگەنٸن بايقاي بٸلۋ كەرەك سىندى. ەسٸك الدىڭنان بەكەردەن-بەكەر اشىلمايدى عوي.
قازٸر مەن ٶزٸمنٸڭ كەسٸبي كومانداممەن بٸرگە «اششى شىندىق» دەگەن ساپالى ەرٸ مىعىم ٶنٸمدٸ دايىنداپ جاتىرمىن.
– شىعارىلىمداردى دايىنداپ جٷرٸپ, قانداي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلٸپ جاتىرسىزدار?
– «اششى شىندىق» جوباسىنىڭ باسىندا مەن تۇرمىن. يدەياسى, قۇرىلىمى مەن مازمۇنى مەنٸڭ ميىمدا پٸسٸپ-جەتٸلگەنٸنە بٸراز بولعان. ٸشتەي دايىن بولعاندا بٸر اۋىزدان باستاپ كەتتٸك. مۇندا, ايتا كەتەرلٸگٸ, مەن باسقاراتىن «Media Professional» كومپانيياسى قىزىق تاقىرىپ پەن كەيٸپكەرلەردٸ جىلدام تابۋعا جاقسى ماشىقتانعان. سوندىقتان شوۋعا تەن ەلەمەنتتەرٸ بار كەز كەلگەن جوبانى تٷسٸرە الادى. سول ارقىلى وسى نارىقتاعى ٷزدٸك كوماندالاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸن دەلەلدەدٸ دە.
توك-شوۋ – ەڭ قيىن جانر, ياعني ونى تٷسٸرۋدٸڭ دە ماشاقاتى جەتەدٸ. بۇل باعىتتىڭ قيىن دا قىزىق تۇسى – ٷنەمٸ ادامدارمەن جۇمىس ٸستەيتٸنٸمٸز. ەر ادامنىڭ ىعىنا جىعىلا سٶيلەپ, تىڭداي بٸلۋ, ارىزىنا دەر كەزٸندە ٷن قاتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. ەرقايسىسىنىڭ سىزداعان جان جاراسى بار. ەرقايسىسىنا كٶمەكتەسكٸڭ كەلەدٸ.
بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز – جاعدايدى كٶرەرمەنگە وبەكتيۆتٸ جەتكٸزۋ. ال مۇنداعى باستى قيىندىق مىناۋ: جٷيكەسٸن جۇقارتقان مەسەلەنٸ قارسى جاقتىڭ كٶزٸنشە اشىق تالقىلاۋعا كٶبٸنٸڭ باتىلى جەتە بەرمەيدٸ. جاسىراتىنى جوق, كەيدە تٷرلٸ ايلاعا سالۋعا مەجبٷرمٸز. كەيٸپكەرلەردٸ نيەتٸمٸزدٸڭ شىنايى ەكەنٸنە, ناقتى كٶمەكتٸڭ دە بەرٸلەتٸنٸنە سەندٸرۋگە تىرىسامىز. مەن, كەسٸبي جۋرناليست رەتٸندە, اقپاراتتىڭ بەيتاراپ, ساۋاتتى دايىندالىپ, ۇسىنىلعانىن قۇپ كٶرەمٸن. قانداي تارتىستى جاعداي بولماسىن, ەكٸ جاقتىڭ دا تولىق تىڭدالىپ, تٷيتكٸلدٸڭ ەدٸل شەشٸلگەنٸ دۇرىس. كەيدە كەيٸپكەردٸڭ ستۋدييادان تۇرا قاشۋىنىڭ كەسٸرٸنەن بٷكٸل دايىندىعىمىز, ٸزدەنگەن ەڭبەگٸمٸز زايا كەتەدٸ. قولىن بٸر سٸلتەپ, كەتٸپ بارا جاتقان كەيٸپكەردٸ قايتارۋعا بارىمىزدى سالىپ, باعدارلامانى سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزگەن كەزدەرٸمٸز دە بولعان. قىسقاسىن ايتقاندا, ادرەنالين جەتٸپ جاتىر!
–باعدارلامانىڭ تاقىرىبىن قالاي تاڭدايسىزدار? بەلگٸلٸ بٸر كريتەرييلەر بار ما? كەيٸپكەرلەردٸ قالاي تاباسىزدار?
– كٶرەرمەن تەلەفون ارقىلى رەداكتسييامەن بايلانىسا الادى. بۇعان قوسا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸ ارقىلى, تٸپتٸ Instagram-داعى مەنٸڭ جەكە پاراقشاما شىقسا دا, كەرٸ بايلانىس ورناتۋ قيىن ەمەس. وقىرماندار مەنەن direct-تە كٶمەك سۇراپ, ٶز وقيعالارىن ايتىپ بەرەدٸ. ماعان پروبلەمالار بٸر-بٸرٸنە ۇقساس بولىپ كٶرٸنەدٸ. بايقاعانىم, كٶپ قىز-كەلٸنشەك قۇقىقتىق ساۋاتسىزدىقتىڭ كەسٸرٸنەن ارام نيەتتٸ ادامداردىڭ قۇرىعىنا تٷسٸپ قالادى. مۇنداي جاندارعا بٸز كەسٸبي قۇقىقتىق كٶمەك كٶرسەتە الامىز. بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ, بٸزدٸڭ قۇقىق قورعاۋشىلار دا ٶز مٸندەتٸن دەر كەزٸندە اتقارماي, سالدارىنان بٷتٸن بٸر شاڭىراق شايقالىپ, انا بايعۇستىڭ تاعدىرى تەلكەككە تٷسٸپ جاتادى. بٸز مۇنداي جاعدايدا دا قاۋقار كٶرسەتە الامىز!
– بٸزدە تەك جوعارى بٸلٸكتٸ ماماندار جۇمىس ٸستەيتٸنٸن ماقتانىپ ايتا الامىن.
بٸرٸنشٸ تالاپ – انا تٸلٸمٸزدە ەركٸن سٶيلەپ, جازا الۋى كەرەك. ەكٸنشٸسٸ, تەلەۆيدەنيەدەگٸ تەجٸريبەسٸ مول بولۋى كەرەك. مەنٸڭ ۇجىمىمدا ەڭبەكقور جۋرناليست, جاقسى بەينەينجەنەر, پىسىق پروديۋسەر, قىراعى رەجيسسەر مەن ساۋاتتى باس رەداكتور جۇمىس ٸستەيدٸ. ەزٸرگە كومانداما كٶڭٸلٸم تولادى. ولار بەرٸلگەن تاپسىرمانى كەرەك ۋاقىتتا, قاجەت ساپادا بۇلجىتپاي ورىنداي الادى. ەكٸ-ٷش اۋىسىم بويى جۇمىس ٸستەيتٸنٸ جەنە بار. كەيدە تٸپتٸ «سەندەردٸڭ اۋىسىمدارىڭ بٸتتٸ, ٷيلەرٸڭە قايتىڭدار» دەگەنٸمە دە قاراماي, ٷيدەگٸ جايلى تٶسەكتەن گٶرٸ جۇمىستىڭ كرەسلوسىندا كٶز شىرىمىن العاندى ارتىق كٶرەدٸ. مەنٸڭ سٷيٸكتٸ, ەڭبەكقور ۇجىمىم العا قويعان بيٸك ماقساتتارعا جەتۋ ٷشٸن تاڭ جارىعىنان تٷن قاراڭعىسىنا دەيٸن ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
رەسپۋبليكالىق ارنادان بٷكٸل ەل كٶرەتٸن ەكٸ ساعاتتىق اپتالىق توك-شوۋدى جاساۋ قيىن. بٸراق ناعىز ماماندار ٸسكە كٸرٸسسە, الىنبايتىن قامال جوق. وسى سەتتٸ پايدالانىپ, كومانداما شىنايى العىسىمدى بٸلدٸرگٸم كەلەدٸ. جانقييارلىقپەن ەڭبەك ەتۋ ٶز ٸسٸن شەكسٸز سٷيەتٸندەردٸڭ عانا قولىنان كەلەدٸ. بۇل كونتەنتتٸ جاساردا بٸز حايپتى كٶزدەگەن جوقپىز. جانجال, ەلدٸڭ كٶز جاسى ارقىلى اتاق جيناۋدى ەمەس, تالقىعا سالىناتىن مەسەلەلەردٸڭ وڭ شەشٸم تاپقانىن قالادىق. وسى جوبا ارقىلى قازاق ەيەلدەرٸنٸڭ ٶمٸرٸنە يگٸ ٶزگەرٸس ەكەلە الاتىنىمىزعا سەنٸم سول!
– باعدارلاما شىن مەنٸندە كەيٸپكەرلەردٸڭ پروبلەماسىن شەشۋگە كٶمەكتەسە مە? بەسەكەلەستەرٸڭٸز تۋرالى نە ويلايسىز?
– ەرينە. بۇل مەن ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى. بٸرٸنشٸدەن, بٸز كەيٸپكەردٸڭ مەسەلەسٸ شەشٸلمەيٸنشە, ونى ستۋدييادان ەشقايدا جٸبەرمەيمٸز. ەكٸنشٸدەن, ستۋديياداعى شارت-پۇرت ەموتسييالاردى قاناعات تۇتاتىن جٶنٸمٸز جوق, كەيٸپكەردٸڭ كەيٸنگٸ ٶمٸرٸن نازاردان تىس قالدىرمايمىز, باقىلاۋدا ۇستايمىز. ٷشٸنشٸدەن, بٸز كەيٸپكەردٸڭ ەرتەڭگٸ كٷنٸنە دەگەن سەنٸمٸن نىعايتىپ, باعدارلامادان سوڭ ٶزٸنە سەنٸمدٸ تۇلعا بولىپ شىعۋى ٷشٸن كٷش سالامىز. باسقا جوبالاردان باستى ارتىقشىلىعىمىز دا وسى سيياقتى. بٸزدٸڭ جوباعا ۇقساس توك-شوۋلاردىڭ بولعانى ٶتە جاقسى, ٶيتكەنٸ بەسەكەلەستٸك بار جەردە ٶسۋ دە بولادى. ەستۋٸمشە, كەي ەرٸپتەستەرٸمٸز باعدارلامالارىنىڭ قۇرىلىمىن ٶزگەرتٸپ, كوماندالارىن كٷشەيتٸپ جاتىر ەكەن. ٶزدەرٸن بٸزبەن سالىستىراتىندارى دا بار, وندايدا قۋانباسام, رەنجٸمەيمٸن. دەمەك, بٸزدٸڭ العان باعىتىمىز دۇرىس.
– عازيزا, سٸز مىقتى ورىستٸلدٸ جۋرناليسسٸز. سٶيتە تۇرا, قازاق تٸلٸندەگٸ توك-شوۋلاردى جٷرگٸزەسٸز. جٷرەگٸڭٸز قالاي داۋالادى?
– بۇل جوبانى جٷرگٸزۋگە مەن ارنايى دايىندالعان جوقپىن. ونداي مٷمكٸندٸك تە بولمادى. «Koremiz» جوباسىن جٷرگٸزگەندە, قانشا تىرىسسام دا, مەن كٶپ قاتە جٸبەردٸم. قيىن بولدى, ەرينە. بٸراق تۋعاننان تٸلٸم ورىسشا شىعىپ, سول تٸلدٸ عانا ەستٸپ ٶسسەم دە, تٸلٸمدٸ بۇراپ, قاتە سٶيلەگەنٸمدە جۇرتتىڭ كٷلگەنٸنە قاراماي, انا تٸلٸمە ادال بولۋعا تىرىستىم. ٶيتكەنٸ مەن انا تٸلٸمدٸ سٷيەمٸن. كٷلگەن ادام كٷلە بەرسٸن. كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ماعان كٷلگەندەردٸڭ كٶبٸنەن اسىپ تٷسەمٸن. مەن وعان سەنٸمدٸمٸن. قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە دەگەن ىنتام اينالامداعىلارعا دا وڭ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. اسفالتتا ٶسكەن, تٸلدەرٸ ورىسشا شىققان, بٸراق ٶز تٸلٸندە سٶيلەگٸسٸ كەلەتٸن زامانداستارىم ماعان قاراپ قازاقشا تٸل سىندىرا باستادى.
مەن, قازاق رەتٸندە, قازاق تٸلٸنٸڭ اياسىن كەڭەيتۋگە كٷش سالىپ كەلەمٸن, ونىڭ نەتيجەسٸ دە جوق ەمەس. تەك «شالا قازاقتار» بار ىنتاسىن سالىپ, قازاقشا ٷيرەنٸپ جاتقاندا, «تازا قازاقتار» ساۋساق شوشايتىپ كٷلمەسە ەكەن. قازاق تٸلٸ ٶركەن جايسىن دەسەك, ٶز تٸلٸندە سٶيلەۋگە نيەتتٸ قانداستارىمىزعا بارىنشا قولداۋ بٸلدٸرەيٸك.
– سٸزدٸڭ بولاشاققا جوسپارىڭىز قانداي?
– دامۋ جەنە جوعارى رەيتينگتەر. ەر قازاقستاندىق ساعات 17.55 -دە «اششى شىندىق» توك-شوۋىن كٶرۋگە ەكران الدىنا جينالسا, كەيٸپكەرلەرمەن بٸرگە سىناسا, جىلاسا, ۋايىمداسا, دەمەك, ماقساتىمىزعا جەتكەنٸمٸز. جوبامىزدىڭ عۇمىرى ۇزاق بولادى دەپ ەسەپتەيمٸن, ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ كٶمەگٸمٸزگە زەرۋ ادام كٶپ, تاعدىر كٶپ.
باتىلىراق جوسپارىمىزدى بٸلگٸڭٸز كەلسە, قازاقستان نارىعىن جاۋلاپ الساق دەيمٸز. ونىمەن توقتاپ قالماي, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ماڭىزدى ماراپاتتاردى الۋ ٷشٸن دە تەر تٶگۋگە دايىنبىز. جوبامىز باسقا تٸلدەرگە اۋدارىلىپ, ٶزەكتٸلٸگٸ ارتىپ جاتسا, مەن ٷشٸن ەڭ ٷلكەن اتاق سول بولار ەدٸ!
بٸز سٸزدەرمەن بٸرگەمٸز. بٸزدٸ كٶرٸڭٸزدەر, تٷيٸن شىعارىڭىزدار, ٷيرەنٸڭٸزدەر, جاقسى جاققا ٶزگەرٸڭٸزدەر. شىعارماشىلىق توپ ٷشٸن سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزدان ارتىق سىي جوق, قۇرمەتتٸ كٶرەرمەن!
