كوروناۆيرۋس ٸندەتٸن جەڭۋدٸ ماقسات تۇتقان ەلەمنٸڭ بەلدٸ عالىمدارى ٸندەتكە قارسى ۆاكتسينانى ەزٸرلەۋگە بارىنشا اتسالىسىپ, دٸتتەگەن ماقساتتارىنا جەتتٸ.
ۆيرۋس شارتاراپتى كەزٸپ كەتكەن شاقتا قازاق عالىمدارى دا ەمٸن تابۋعا بٸلەك سىبانا كٸرٸسٸپ, وتاندىق ۆاكتسينا جاساۋ ٷشٸن بارىن سالدى.
جاستا بولسا, قازۇاۋ حالىقارالىق ۆاكتسينولوگييا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور, «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى, «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا eciمi-2021» جالپىۇلتتىق بايقاۋىنىڭ «عىلىم جەنە يننوۆاتسييا» نوميناتسيياسىنىڭ جەڭٸمپازى قايسار تابىنوۆتىڭ ەرەڭ ەڭبەگٸن ايتپاسقا بولماس.
ول جانۋارلارعا ارنالعان ۆاكتسينالاردى ەزٸرلەۋگە, زەرتتەۋگە جەنە ٶندٸرٸسكە ەنگٸزۋگە ماماندانعان جەتەكشٸ قازاقستاندىق عالىمداردىڭ بٸرٸ.
ول جەنە ونىڭ كومانداسى سوڭعى 15 جىل ٸشٸندە جوعارى پاتوگەندٸ قۇس تۇماۋى, جىلقى تۇماۋى, برۋتسەللەز سونداي-اق ادامنىڭ ماۋسىمدىق تۇماۋى سيياقتى قاۋٸپتٸ ينفەكتسييالارعا قارسى 7 ۆەتەرينارييا ۆاكتسيناسىن جەنە 3 مەديتسينا ۆاكتسيناسىن جاساي الدى.
بۇل ەزٸرلەمەلەردٸڭ 60% -ى قازٸردٸڭ ٶزٸندە سەتتٸ ەنگٸزٸلدٸ.
«يە, جاسىراتىن جوق بۇل ەزٸرلەمەلەر ەلدٸڭ بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ٷلكەن ٷلەس قوستى, سونىمەن بٸرگە يمپورتتى الماستىرۋ باعدارلاماسى تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرىلدى. مەن ٶزٸم 2010 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسييامدى قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينانى تاقىرىپ ەتٸپ الدىم. سەبەبٸ 2008 جىلدان باستاپ 2,0 ميلليارد تەڭگەدەن استام قاراجاتقا 50 ميلليون دوزادان استام قۇس تۇماۋىنا قارسى ۆاكتسينا ٶندٸرٸلدٸ. ونىڭ ەزٸرلەمەلەرٸ اراسىندا ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق تۇماۋ ۆيرۋستىق ۆەكتورلارىنا نەگٸزدەلگەن ٸرٸ قارا مالدىڭ (ٸرٸ قارا مالدىڭ) برۋتسەللەزٸنە قارسى ۆاكتسينا ەرەكشە ورىن الادى.
سوڭعى 6 جىل ٸشٸندە بۇل ۆاكتسينا جان-جاقتى سىناقتان ٶتتٸ, ەڭ باستىسى ٶندٸرٸسكە ەنگٸزٸلدٸ, قازٸر ٸس جٷزٸندە قولدانىلۋدا» دەيدٸ قىرۋار ەڭبەك ەتكەن قايسار جٸگٸت.
بٷگٸندە وتاندىق عىلىم سالاسىندا ەلەۋلٸ ورىن الاتىن جاڭالىققا قۇلاق تٷرسەك, جاس عالىمنىڭ كومانداسى ددسۇ كانديداتتار تٸزٸمٸنە ەنگٸزٸلگەن ەكٸ COVID-19 ۆاكتسيناسىن (سۋببٸرلٸك ينەكتسيياسى جەنە ينترانازالدى نانوۆاكتسينا), سونداي-اق اللەرگييالىق رينيت پەن برونح دەمٸكپەسٸن ەمدەۋگە ارنالعان ۆاكتسينا جاساپ شىعارعان.
ەكٸ بٸردەي ۆاكتسينا دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا تٸركەلٸپتٸ. ەزٸرلەگەن ۆاكتسينالاردىڭ 60%-ى قولدانىسقا ەنگەن ەكەن.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا ول «COVID-19» جەنە «اللەرگييا» سيياقتى عالامدىق پروبلەمالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزۋدە.
«قازاقستاندىق عالىمدار ٶز كٷشتەرٸمەن نانوتەحنولوگييا نەگٸزٸندە جاساعان 2 ۆاكتسينانى كلينيكاعا دەيٸنگٸ زەرتتەۋدٸڭ سوڭعى ساتىسىنا دايىنداپ جاتىرمىز. بٸز جاساعان تەسٸل تٷبەگەيلٸ جاڭا تەحنولوگييا دەپ ايتۋعا بولادى. NARUVAX-C19/Nano – مۇرىنعا تامىزۋ ارقىلى بەرٸلەتٸن ۆاكتسينا. بۇل ۆاكتسينانى سينتەتيتكالىق تٷرٸندە دايىندالعان اقۋىز نەگٸزٸندە جاسادىق. ۆاكتسينا دايىنداعان عىلىمي توبىمىزدا قازاق ۇلتتىق اگرارالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جانىنداعى حالىقارالىق ۆاكتسينولوگييا ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ, قازاق-جاپون يننوۆاتسييا ورتالىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ جەنە م.ايقىمباەۆ اتىنداعى اسا قاۋٸپتٸ اۋرۋلاردىڭ عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ٶكٸلدەرٸ كٸردٸ. بولاشاقتا بۇل ۆاكتسينالار تەجٸريبەگە ەنگٸزٸلٸپ, قوعامعا ٷلەسٸن قوسادى دەپ ٷمٸتتەنەمٸز» دەيدٸ قايسار تابىنوۆ.
ايتا كەتەيٸك زەرتتەۋشٸلەر ماكاكالارعا تەجٸريبە جاساۋدى اياقتادى, وعان دەيٸن تىشقاندار مەن حومياكتارعا زەرتتەۋ جٷرگٸزگەن.
نەتيجەسٸندە ۆاكتسينا جانۋارلاردى ينفەكتسييادان قورعاپ قانا قويماي, ۆيرۋستى 100% بەيتاراپتاندىرعان.
قازاقستاندىق Naruvax-C19 ۆاكتسيناسى سوڭعى كەزەڭگە جەتتٸ جەنە ادام اعزاسىنداعى كلينيكالىق زەرتتەۋلەرگە دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸ ەڭگٸمە بارىسىندا قايسار مىرزا.
«مايمىلدارعا جاسالعان جۇمىستار تۋرالى سوڭعى يممۋنوگەندٸلٸك دەرەكتەردٸ العاننان كەيٸن, ادامداردا تەستٸلەۋ جۇمىسىن باستاۋعا بولادى» دەيدٸ عالىم. وتاندىق عىلىم سالاسىنا دۇرىس كٶڭٸل بٶلٸپ, دامىتساق عانا كەلەسٸ سىن-قاتەرلەرگە دايىن بولاتىنىمىزدى جەتكٸزدٸ ەڭگٸمە بارىسىندا قايسار مىرزا. بٷگٸندە ۆاكتسيونولوگييا سالاسىندا قارقىندى ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن عالىم, 17 جىلدان بەرٸ جانۋارلار مەن قۇستارعا, ادامدارعا ارنالعان ينفەكتسييالىق اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسينا ەزٸرلەۋمەن اينالىسىپ كەلەدٸ.
ٶزٸنٸڭ كومانداسىمەن بٸرگە 10 ۆاكتسينا جاسادى. ونىڭ ەرقايسىسى - وتاندىق بيوتەحنولوگييانىڭ جەڭٸسٸ دەۋگە تولىق نەگٸز بار. العىرلىعى مەن تاباندىلىعى, عىلىمعا دەگەن ماحاباتى تالاي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە سەبەپ بولىپ جٷرگەن جانعا سەتتٸلٸك تٸلەدٸك.
قۋانىش راحمەتوللاۇلى
