جازۋشى, اۋدارماشى مارقۇم گەرولد بەلگەردٸڭ وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن "ازاتتىققا" بەرگەن سۇحباتى كەرەمەت ەكەن. ٶتكٸر, ەرٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸ سۇحبات. "بٸزدٸڭ ٷلكەن كەمشٸلٸگٸمٸز اناۋ شەنەۋنٸكتەردٸ ٶتە جوعارى كٶتەرەمٸز. ول ەكٸم ەكەن, باستىق ەكەن دەپ, ولاردىڭ الدىندا دٸرٸلدەپ-قالشىلداپ جۇمساق سٶيلەپ, بييازى بولا قالامىز" دەيدٸ گەر-اعا. راس قوي يە?!
1941 جىلى بٸزدٸ ەدٸل بويىنان قازاقستانعا, سٸبٸرگە جەر اۋداردى. ول جەردە بٸزدٸڭ اۆتونومييالىق رەسپۋبليكامىز بولاتىن. مەن سول رەسپۋبليكانىڭ استاناسى ەنگەلس قالاسىندا تۋدىم. جەتٸ جاسىمدا قازاقستانعا كەلٸپ, سودان بەرٸ وسى ەلدە تۇرامىن.
1956 جىلى سوۆەت وداعىندا تۇراتىن نەمٸستەر جىلىمىقتى سەزٸنٸپ, ولارعا از دا بولسا بوستاندىق بەرٸلدٸ. بۇل ۋاقىتقا شەيٸن نەمٸستەردٸڭ بارلىق جاعىنان جولى كەسٸلٸپ, قۇقىعى شەكتەلٸپ, تٸپتٸ ولاردى جوعارعى وقۋ ورنىنا قابىلدامايتىن. ەركٸن جٷرۋگە قۇقىعى بولمايتىن. مەن سول جىلىمىقتىڭ ارقاسىندا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ جوعارى بٸلٸم الۋ باقىتىن يەلەنگەن نەمٸسپٸن.
1954 جىلى كازپي گە بار-جوعى بەس-اق نەمٸس وقۋعا تٷستٸك. وعان شەيٸن وندا بٸردە-بٸر نەمٸس وقۋعا تٷسە الماعان. ال, جوعارعى بٸلٸم العىسى كەلگەن كەيبٸر نەمٸستەر اتى-جٶنٸن, ۇلتىن ٶزگەرتٸپ جازۋعا مەجبٷر بولعان. مەنٸڭ ەكەم ەندٸ مەن ەدٸلگە قايتپايمىن, ٶز وتانىما ورالمايمىن, قازاقتىڭ اراسىندا قالامىن دەگەن ٷلكەن قاعيداعا بوي ۇرىپ, اقىر اياعىندا قازاق اۋىلىندا ٷلكەن اعاش ٷي سالعان ازامات.
ەۋروپاداعى نەمٸستەردەن بٸزدٸڭ بٸراز ايىرماشىلىعىمىز بار. ەكٸ جٷز جىلدىڭ ٸشٸندە بٸز ولاردان الىستاپ كەتتٸك. ولار ەۋروپانىڭ تەربيەسٸن كٶرگەندەر دە, بٸزدەر قازاقتىڭ, ٶزبەكتٸڭ, ورىستىڭ اراسىندا ٶسكەن حالىقپىز.
"قازاقستاندىق ۇلت" بولمايدى"
«قازاقستاندىق ۇلت» مەسەلەسٸ مٷلدە مەن قابىلدامايتىن دٷنيە. مەن تٸپتٸ كەلەشەكتە تٶلقۇجاتتى بەرگەندە ۇلتىمدى كٶرسەتپەسە, ۇلتىمنىڭ نەمٸس ەكەنٸن وعان سييامەن جازامىن. مەن ەشۋاقىتتا دا «قازاقستاندىق ۇلتتى» بٸلمەيمٸن. مەنٸڭ ۇلتىم نەمٸس. سول سيياقتى قازاقتىڭ ۇلتى قازاق, ورىستىڭ ۇلتى ورىس بولۋعا تيٸس. مۇنداي دٷمبٸلەز دٷنيە ساياساتقا بولا ويدان شىعارىلعان, كەلەشەكتە قازاققا سور بولىپ تيەتٸن ٷلكەن نەۋبات.
بيلٸكتٸڭ ايتقانىنىڭ بەرٸنە باس شۇلعىپ ەرە بەرۋگە بولمايدى. بٸزدە بيلٸك كٶبٸنەسە شاتاسادى, قاتەلەسەدٸ, اداسادى. ادامنىڭ ويىنا كەلمەيتٸن, اقىلىنا سيمايتىن باستامالالاردى شىعارىپ, حالىقتىڭ اراسىندا ۋاعىزدايدى. مۇنىڭ بەرٸنە كٶنە بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. زييالى قاۋىم بۇل مەسەلەلەردٸڭ بەرٸنە ٷلكەن ساقتىقپەن قاراۋى قاجەت.
بۇل زاماندا بارريكادانىڭ قاي جاعىنا شىعاتىنىڭدى اشىق ايتۋ كەرەك. ەسٸرەسە بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىق تەرەڭدەپ كەتتٸ. حالىق بٸر بٶلەك تە, بيلٸك بٸر بٶلەك بولىپ تۇر قازٸر. مۇنداي جاعدايدا زييالى قاۋىم ەشكٸمگە جالتاقتاماي پٸكٸرٸن اشىق, انىق ايتۋعا تيٸس.
"قول سٷيۋ...ۇيات نەرسە"
"ەۋروپاداعى زييالى قاۋىم ٶزدەرٸن ٶتە بيٸك سانايدى, اسقاق ۇستايدى. ەشۋاقىتتا دا ولار بيلٸك باسىنداعىلاردىڭ الدىندا باسىن يٸپ, قۇلدىق ۇرىپ, قولىن سٷيۋگە بارمايدى. سەبەبٸ, بۇل – ۇيات نەرسە. مۇنىڭ بەرٸ ٶركەنيەتتٸ قوعامنىڭ زاڭدىلىعىنا قايشى, فەودال زامانىنان قالعان جامان ەدەت.
وسى جەردە مەنٸڭ ويىما باتىستىڭ اتاقتى جازۋشىسى ۋيليام فولكنەردٸڭ باسىنان ٶتكەن بٸر وقيعا تٷسٸپ وتىر. جازۋشى نوبەل سىيلىعىن العاندا وعان ٸلتيپات تانىتىپ, سول كەزدەگٸ امەريكانىڭ پرەزيدەنتٸ شاي ٸشۋگە شاقىرىپتى. سوندا جازۋشى بٸر شاي ٸشۋگە بولا مەن نەگە ەكٸ جٷز شاقىرىم جەرگە جانارمايدى شىعىنداپ بارۋىم كەرەك دەپ بارماي قويىپتى.
بۇل جاعىنان كەلگەندە بٸز ۇياتتىمىز. بٸزدەگٸ جازۋشىلاردىڭ, كەرٸسٸنشە, بيلٸكتٸڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ, قۇلدىق ۇراتىنىن تالاي كٶرٸپ جٷرمٸن. تٸپتٸ, سولاردىڭ كٶبٸسٸ مەنٸڭ ارالاسىپ جٷرگەن دوستارىم. كٶشەدە جٷرگەندە ولار باسقاشا سٶيلەيدٸ دە, بيلٸكتٸڭ الدىنا بارعاندا مٷلدە بٶلەك سايرايدى. زييالى قاۋىمنىڭ وسى بٸر مٸنەزٸ مەنٸڭ كٶڭٸلٸمنەن شىقپايدى".
"ينتەلليگەنتسييا دەگەن ورىستاردىڭ شىعارعان سٶزٸ"
"قازاقتا زييالى قاۋىم جوق دەپ تاعى ايتا المايمىن. ٶيتكەنٸ مۇندايدا سالىق زيمانوۆ, توقتار ەۋبەكٸروۆ سەكٸلدٸ ازاماتتاردىڭ پرينتسيپشٸلدٸگٸ, تازالىعى ەسٸمە تٷسەدٸ. ولار ٶزدەرٸنٸڭ ۇستانىمى, دٷنيەتانىمى بار ازاماتتار. ولاردى مەن ٶتە جوعارى باعالايمىن. بٸراق, جالپىلاما العاندا, زييالى قاۋىمىمىزدىڭ دەڭگەيٸ تٶمەندەۋ.
بٸلەسٸز بە, ينتەلليگەنتسييا دەگەن ورىستاردىڭ شىعارعان سٶزٸ. باتىستا ينتەلليگەنتسييا دەگەن ۇعىم جوق. ول جاقتا بٸلٸمٸ مول, تٷسٸنٸگٸ تەرەڭ, پاراساتتى ازاماتتاردى ينتەللەكتۋالدارعا جاتقىزادى. بٸراق ولار ساياساتقا كٶپ ارالاسا بەرمەيدٸ. ونى ٶتكٸنشٸ نەرسە دەپ قارايدى.
بٸزدٸڭ ٷلكەن كەمشٸلٸگٸمٸز اناۋ شەنەۋنٸكتەردٸ ٶتە جوعارى كٶتەرەمٸز. ول ەكٸم ەكەن, باستىق ەكەن دەپ, ولاردىڭ الدىندا دٸرٸلدەپ-قالشىلداپ جۇمساق سٶيلەپ, بييازى بولا قالامىز.
ال باتىستا ينتەللەكتۋالدار باستىقتىڭ الدىندا ٶزٸن ەلدەقايدا جوعارى سانايدى. ٶيتكەنٸ, بيلٸك ٶتكٸنشٸ دٷنيە دە, ال ەدەبيەت, مەدەنيەت, فيلوسوفييا مەڭگٸلٸك ەسكٸرمەيتٸن قۇندىلىقتار. وسى ۇعىم بٸزدە جوق.
بٸزدٸڭ اقىن-جازۋشىلاردىڭ كٶبٸسٸ ۋاقىتشا ەكٸمدەردٸڭ الدىندا ٶزدەرٸن تٶمەن ۇستايدى, باعاسىن تىم ارزانداتىپ الادى. مەنٸڭ ىزامدى كەلتٸرەتٸنٸ سول. شىن جازۋشى بيلٸكتٸڭ ەمەس, ٶزٸنٸڭ سٶزٸن سٶيلەپ اردى مويىنداتقىزۋى كەرەك. مەسەلە سوندا...پەندەشٸلٸك دەيمٸز بە, ەلدە رۋحاني ەرەكشەلٸگٸ دەيمٸز بە? ەيتەۋٸر, مەن تٷسٸنبەيتٸن قازاقتىڭ وسىنداي بٸر مٸنەزٸ بار.
"بٸز تاريحىمىزدى قاي ۋاقىتتان باستايتىنىمىزدى بٸلمەيمٸز"
قازاقتىڭ تاريحىن نازارباەۆتان باستاعىسى كەلٸپ جاتقان ساياساتكەرلەردٸڭ جامان ەرەكەتتەرٸنٸڭ ەشقايسىسى بٸزدٸڭ پرەزيدەنتكە ابىروي ەپەرمەيدٸ. قايتا ول كٸسٸنٸڭ ەل الدىنداعى بەدەلٸنە نۇقسان كەلتٸرەدٸ.
قازاقتىڭ حاندارى باياعىدا بولعان. قازاق ەلٸ سوناۋ زاماننان بەرٸ ەركٸندٸك ٷشٸن كٷرەسكەن, ازاتتىقتى سٷيەتٸن ەرجٷرەك حالىق. سونىڭ بەرٸن جوققا شىعارىپ, نازارباەۆ باسقارعان سوڭعى جىلداردىڭ ٸشٸندە عانا ەل بولدىق دەسەك بٷكٸل ەلەم بٸزگە ارتىن اشىپ كٷلەدٸ. ۇياتقا قالامىز. ونداي ٶرەسكەل قاتەلٸككە جول بەرۋ تاريحقا, ۇرپاققا قييانات.
مەنٸڭ مارقۇم بولىپ كەتكەن اسقار سٷلەيمەنوۆ دەگەن دوسىم بولدى. ەسٸمە سول اسەكەڭنٸڭ بٸر جاقسى سٶزٸ تٷسٸپ وتىر. سوۆەت وداعى كەزٸندە ٶمٸر سٷرسە دە اسقاردىڭ ستالينيزم مەسەلەسٸنە بايلانىستى كٶزقاراسى ەرەكشە بولعان. قازٸر, شىنىندا دا, ستالينگە تابىنۋ بٸزدٸ بىلاي قويعاندا مىنا كٶرشٸ رەسەيدە دە جىل ٶتكەن سايىن كٷشەيٸپ بارادى عوي. مەن بۇل تۋرالى تالاسقىم كەلمەيدٸ. ستالين مەنٸڭ ۇعىمىمدا نەمٸستەردٸ جەر اۋدارعان ادامداردىڭ بٸرٸ. سوندىقتان مەنٸڭ ستالين تۋرالى پٸكٸرٸم قاشان دا تٶمەن. ەرينە, ول ەرەكشە قابٸلەتتٸ, تاريحتا ورنى بار ادام. وعان ەشكٸم دە تالاسا المايدى. بٸراق مەن ستالينگە قۇلشىلىق ەتۋدٸ مويىنداي المايمىن.
جاڭاعى ايتقان ەڭگٸمەمە قايتىپ ورالايىن. مەنٸڭ دوسىم اسقار سٷلەيمەنوۆتىڭ ستالينيزم تۋرالى «اقىلى جوق حالىقتىڭ بەرٸ ستالينيست» دەپ ايتقان كەرەمەت بٸر جاقسى سٶزٸ بار.
مەنٸڭشە سول رۋحاني تازارۋدىڭ جوقتىعىنان, ٶزٸنٸڭ تاريحتاعى ورنىن بٸلمەگەندٸكتەن وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتەر تۋاتىن بولۋى كەرەك. بٸزدە قۇلدىق پسيحولوگييا كەرەمەت ساقتالعان. سوتسياليزمنەن ٶتٸپ كەتٸپ, كاپيتاليزمگە بەت بۇرعانىمىزبەن, بٸز ەلٸ سول فەوداليزمنٸڭ باتپاعىنان شىعا الماي كەلەمٸز.
"حاباردى" قوسىپ قالساڭ – شوشيسىڭ"
ماقتانۋدىڭ دا بٸر رەتٸ, جٶنٸ بولۋى تيٸس قوي. بٸزدٸكٸنٸڭ بەرٸ قۇر ماقتان. «حاباردى» باسىپ قالساڭ – شوشيسىڭ. كٸلەڭ تابىس, كٷن سايىن تاۋسىلمايتىن تابىستار. «كازاحستانسكايا پراۆدا» باسىلىمىن وقي قالساڭ سول جەتٸستٸكتەردٸ ايتىپ, جەر-كٶككە سيماي جاتامىز. قۇددى كٷللٸ ەلەمنٸڭ بەرٸ قازاقستانعا قاراپ اۋزىن اشىپ وتىرعان سىڭايلى. تاڭ قالاسىڭ.
ال كٶرەتٸنٸڭ, ەستيتٸنٸڭ مٷلدە باسقا, مٷلدە بٶلەك. مەن وسىدان قاتتى قاۋٸپتەنەمٸن. كەمشٸلٸكتٸ جاسىرۋ وسىلاي جالعاسا بەرسە, بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى نارازىلىق ۋشىعا بەرەدٸ, بٸر-بٸرٸنە دەگەن ٶكپەسٸ كٷشەيە بەرەدٸ.
"قايداعى تەۋەلسٸزدٸك, بٸز قازٸر قۇلعا اينالىپ بارامىز"
بٸز تەۋەلسٸزدٸك, تەۋەلسٸزدٸك دەگەنٸمٸزبەن شىن ماعىناسىنداعى تەۋەلسٸز ادامدار جوقتىڭ قاسى, بەرٸمٸز تەۋەلدٸمٸز. قويشى, تەۋەلدٸلٸكتە تۇرعان دا ەشتەڭە جوق شىعار.
قايداعى تەۋەلسٸزدٸك, بٸز قازٸر قۇلعا اينالىپ بارامىز. قازٸر جۇرت پٸكٸرٸن اشىق ايتۋدان قورقادى. حالىقتىڭ بويىندا ەلٸ كٷنگە شەيٸن ٷرەي بار. پٸكٸرٸن ايتقىسى كەلگەن زييالىلاردىڭ كٶبٸسٸ ونىڭ زاردابى بالالارىنا تيٸپ كەتە مە دەپ قاۋٸپتەنەدٸ.
ٶزٸنٸڭ ويىن ەركٸن ايتاتىن اقىن-جازۋشىلار ساۋساقپەن سانارلىقتاي. قالعاندارى تەك جٷرسەڭ – توق جٷرەسٸڭ دەگەن سيياقتى ٷنسٸز. مەنٸڭ دوستارىمنىڭ, ارالاسىپ جٷرگەن جازۋشىلارىمنىڭ كٶبٸسٸ وسى بەلگەر سٶيلەسٸن, وعان ەشتەڭە بولا قويماس, نەمٸس قوي دەپ بەرٸن ماعان ىسىرا سالادى. ٶزدەرٸ ٷندەمەي قالادى. كٶبٸسٸنٸڭ ەسٸل-دەرتٸ وردەن الۋ, اتاق-ماراپاتقا بٶلەنۋ. جەتپٸسكە كەلگەن جازۋشىعا اتاق پەن وردەننٸڭ نەگە كەرەگٸ بار ەكەنٸنە كەرەمەت قايران قالامىن.
بۇل ەندٸ قازاق جازۋشىلارىنىڭ بٸر پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸگٸ بولۋى كەرەك. مەن تٸپتٸ ولارعا كەشٸرٸممەن قارايمىن. ەشقايسىسىن سٶكپەيمٸن. تٷسٸنٸگٸ سولاي بولسا, ولارعا نە ٸستەي الاسىڭ?
