«تاريحىمىز عاجاپ, رۋحاني كەمەل ۇلت ەدٸك» دەگەن, جيٸ ەستٸلٸپ قالاتىن سٶزگە بٸرەر اۋىز پٸكٸر.
ەستە جوق ەرتە زامانعا, «باستىنى يدٸرگەن, تٸزەلٸنٸ بٷكتٸرگەن» كٶكتٷركٸنٸڭ كەزٸنە كەتپەي-اق قويايىن. تٸپتٸ, كەيٸنگٸ التىن وردا دەۋٸرٸنٸڭ سۇراپىل شاپقىنشى عۇمىرىنا دا باعا بەرمەيٸن. (زامان سولاي بولدى, و كەزدە بارلىق جۇرت بٸر-بٸرٸنەن الشاق ەمەس ەدٸ دەگەندەي. الايدا, سو كەزدٸڭ ٶزٸندە عىلىم مەن بٸلٸمگە ۇمتىلعان, جاڭالىق اشىپ جاتقان جۇرتتاردىڭ دا بولعانى راس. ياعني و زامان دا داۋلى).
1. الاش الاش بولدىم دەگەن كەزەڭ. 500 جىلداي بۇرىن. التى الاشتىڭ بٸر بۇتاعى - قاتاعان رۋىن قىرعان كٸم? قالعان بەس الاش ەمەس پە? («ەي, قاتاعاننىڭ حان تۇرسىن, ...ەسٸگٸڭە كەلٸپ تۇر, شاشقالى تۇر قانىڭدى, العالى تۇر جانىڭدى» - مارعاسقا جىراۋ.). ماعاۋينگە سەنسەك, اربانىڭ كٷپشەگٸنەن بويى اسقان قاتاعاندىق ەركەككٸندٸكتٸ تٷگەل قىرىلعان. قىرعان. قازاقتىڭ حانى ەسٸم حان جەنە ونىڭ قازاقتىڭ ٶزگە بۇتاعىنان جينالعان قالىڭ الامانى گەنوتسيد جاساعان. ەركەگٸن قىرىپ, ەيەلٸن كٷڭ, بالاسىن قۇل ەتكەن. ٶز باۋىرىنىڭ. قالماقتىڭ, ويراتتىڭ بالاسىن ەمەس. يە, ول زاماندى دا اقتاپ الاتىندار تابىلار. «500 جىل بۇرىن, ونداي-مۇنداي, شىڭعىس تۇقىمى, و كەزدە سولاي ەدٸ, قاتاعان تۇرسىن حان سەپاراتيست بولدى, بەلدۋ-بەلدۋ» دەگەندەي. بٸراق, وعان ەرگەن مىڭداعان جۇرتتىڭ نە جازىعى بار ەدٸ? سوندىقتان, مويىنداپ قويالىق, بٸز مەملەكەت بولىپ حاندىق قۇرعان زاماندا-اق ٶز باۋىرىن, تۋىس تايپانى تۇتاس قىرىپ تاستاي العان, گەنوتسيدكە بارعان جۇرتپىز. اق تٷيەگە مٸنگەن اسان قايعىنىڭ سوڭىنان ەرگەن «اق قاز» سيپاتتى پەرٸشتە كەيٸپتٸ ليريكالىق حالىقتى ەلەستەتپەي-اق قويالىق.
2. ماقۇل, بەرٸ كەتتٸك. شامامەن, 300 جىل بۇرىن. «اقتابان شۇبىرىندى, القاكٶل سۇلاما» دەۋٸرٸ. «جوڭعار دەگەن جالماۋىز كەلٸپتٸ, بەيقام جاتقان, بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش, ەرەسەن مومىن, كٸنەسٸز جۇرتتى شاۋىپتى» دەگەن ميف. ەدەمٸ, ٶتٸرٸك ھەم جىلىمشى ميف. قۇددى سول جوڭعار دەگەن «باباي-جۇرت» اسپاننان تٷسكەندەي. ولار بٸزدٸڭ ٶتە جاقىن تۋىس, تۇرمىسى بٸردەي, دٸنٸ مەن تٸلٸ عانا ازداپ بٶلەكتەۋ حالىق ەدٸ. سىيمادىق. مالىمىز سىيمادى, كەۋدەمٸز, كەگٸمٸز مازا بەرمەدٸ. بٷگٸن ول جۇرتتىڭ جۇرناعى كينو تٷسٸرە المايدى, ەيتپەسە قازاق دەگەن «قانٸشەر جۇرتتىڭ» جوڭعار اۋىلىن قالاي ٶرتەپ, مالىن ايداپ الىپ, قىزىن بٶكتەرٸپ ەكەتٸپ, ۇلىن قۇلدىققا سالعانى جايىندا قانشا كارتينا تٷسٸرگەن بولار ەدٸ. جارايدى, سوعىستىڭ اتى سوعىس, ەكٸ جاق تا قاراپ قالمادى دەيٸك. الايدا, قاراتاۋعا دەيٸن بوسىپ, جول بويى مەيٸتٸ شاشىلعان قالىڭ قازاق تٷگەلدەي جوڭعار قىلىشىنان ٶلدٸ مە ەكەن? بوسقان جۇرتتىڭ اشتىققا ۇشىراماعانىنا, ٸندەت پەن دەرتتەن, قاتٸگەزدٸك پەن ٸشكٸ شاپقىننان دا قىرىلماعانىنا كەپٸلدٸك بەرە الاسىز با? رۋحاني كەمەل, بٸرلٸگٸمٸز عاجايىپ, كەرەمەت جۇرت بولساق, نەگە جەڭٸلدٸك, نەگە سارىارقانى قيىپ, تاستاپ, بوسىپ كەتتٸك? ارقا مەن شىعىستاعى كٶپ رۋلار ەلۋ جىلدان سوڭ عانا ٶز اتامەكەنٸنە ورالدى. قىتاي ارعى جاقتان جوڭعاردى توزدىرعان سەتتە بٸز دە جەتتٸك باتىستان. قىرعىننىڭ كٶكەسٸ سوندا بولدى. راس, اتا كەك دەرمٸز. الايدا, ول جۇرتتى دا گەنوتسيدكە ۇشىراتقاننىڭ بٸرٸ بٸزدٸڭ بابالار ەدٸ. قايدا ەلگٸ, «بٸز دەگەن مال باققان ەلمٸز, ٶز-ٶزٸمەن تىنىش جاتقان ەلمٸز... » دەپ كەلەتٸن قاناتتى سٶزدەر?
3. جاقسى. 200 جىلداي بۇرىن. شامامەن, رەسەيگە بودان بولعان, ودان سوڭعى باتىستا يساتاي-ماحامبەت, ارقا مەن جەتٸسۋدا كەنەسارى حان دەۋٸرٸ. الدىمەن, جٷز-جٷز بوپ ەرقايسىسى ٶز بەتٸنشە ۆاسسالدىقتى قابىل العان كەزەڭگە توقتالايىق. نەگە سول كەزەڭدە رۋحاني تۇتاس, بەكەم جۇرت ەكەنٸمٸز راس بولسا, رەسەي يمپەريياسىمەن لايىقتى, تاسقا باسىلعان ٶركەنيەتتٸ كەلٸسسٶزدەر بولمادى? ەلدٸ ساقتاۋدىڭ ٸشكٸ-سىرتقى, ەليتارالىق كەلٸسٸمدەرٸ نەگە جاسالمادى? تەرريتورييالار, قۇقىقتار مەن شارتتار نەگە بەلگٸلەنبەدٸ? (باراق سۇلتان مەن ەبٸلقايىرلاردىڭ بٸر-بٸرٸنٸڭ باسىن الاتىندارى سونىڭ الدىندا عانا ما ەدٸ...) جەڭگٸر, ۋەلي سيياقتى ەل جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارقالاعان بيلەۋشٸلەردٸڭ تۇتاسىمەن ورىس يمپەريياسىنا بەت بۇرىپ, ٷيەلمەنٸمەن بٸرگە دٸندەرٸنە دەيٸن ٶزگەرە باستايتىن تۇستارى تاعى دا سول كەزەڭ بولسا كەرەك-تٸ.
جارايدى, سەل بەرٸ جىلجيىق. يساتاي-ماحامبەتتٸڭ زەڭبٸرەككە قىلىشپەن شاپقان, سٶيتٸپ ٶزٸنە ەرگەن ەلدٸ قىرىپ العان قامسىزدىعىنا كٶز جۇمايىق. ول بٸر باتىرلىق داستانى بوپ قالا تۇرسىن. نەگٸزٸ, سوعىسقا دايىندالعان جۇرت ەۋەلٸ كٷشٸن شامالاسا كەرەك, قارۋىن سايلاپ, جاراعىن جٶندەسە جٶن. ٶسكەن جۇرت, كەمەل حالىق سٶيتۋگە تيٸس. قۇر ابوريگەندٸك شاپقىننىڭ جەڭٸسكە جەتكەنٸ تاريحتا سيرەك. ول بٸر ەۋمەسەرلٸككە كٶپ ۇقسايدى.
كەنەسارى حان. راس, ەر, باتىر, جاۋجٷرەك. مەملەكەتتٸ ۇستاپ قالۋعا ۇمتىلعان قاھارمان تۇلعا. ونىڭ دا ورىس مىلتىعى مەن زەڭبٸرەگٸنە جاراقسىز شاپقانىن ٶتكٸزٸپ جٸبەرەيٸك تە, جەڭٸلٸسٸنە كەلەيٸك. قىرعىزعا شاپتى. باۋىر جۇرت, تۋىس ەلگە. نەگە, نە ٷشٸن? قىرعىز وعان باعىنا قالسا, ورىس جەڭٸلە سالار ما ەدٸ? ٶز جەرٸندە جاتقان قىرعىز اعايىندى قاندى قاساپقا تٷسٸردٸ. شاپقىنشىلار ٸشٸندە حانعا ەرگەن بارشا قازاق رۋلارىنىڭ ەسكەرٸ بولدى. سٸز بەن بٸزدٸڭ اتا-بابامىز. وسىدان اينالاسى, ەكٸ عاسىرعا جەتپەيتٸن ۋاقىت بۇرىن تۋىس ەلدٸ قىرۋعا, تابانعا تاپتاۋعا ۇمتىلدىق. سوڭى نە بولدى? حان كەنەنٸڭ ٶز ەسكەرٸ ٶزٸن تاستاپ, ساردارلارى ساتىپ كەتتٸ. يە, باۋىر ەلگە قىرعىن عانا ەمەس, حانىنا ساتقىندىق دا جاساعان جۇرتپىز.
سەل بەرٸ كەلەيٸك. 150 جىل شاماسى. جارايدى, «حاندار, ەل بيلەۋشٸلەر - ولار بٶلەك, ولار بيلٸك, ولار شىڭعىس تۇقىمى, ولاردىڭ جٷرەكتەرٸ بەز» دەلٸك. قالقامان مەن مامىردى وققا, ەڭلٸك پەن كەبەكتٸ ات قۇيرىعىنا بايلاعان كٸم? قودار مەن قامقانى تٷيەگە اسىپ, سوسىن تاسپەن شٶكەلەگەن كٸم? بيلەر ەمەس پە ەدٸ? ەل سايلاپ, اۋزىنان شىققان ەر سٶزٸن ەۋليەگە بالاپ ارداقتاعان سۇراپىل شەشەندەر مەن كٶسەمدەر ەدٸ عوي. حالىق ٸشٸنەن شىققان! سولاردى تٶبەگە كٶتەرگەن جۇرتتىڭ, ەلٸگە دەيٸن دەيٸن «پەلەنشە بيدٸڭ بٷي دەگەنٸ, تٷگلەنشە شەشەننٸڭ سٷيدەگەنٸ» دەپ ەسپەتتەپ جٷرگەن قاۋىمنىڭ اتى قازاق پا ەدٸ وسى? «قالقامان-مامىر, ەڭلٸك-كەبەك, قودار-قامقا – دٸنسٸزدەر, سەرتتٸ بۇزعاندار, ەل بٸرلٸگٸن ساقتاۋ كەرەك بولدى», - دەيتٸندەر دە شىعادى, بٸلەم. الايدا, سولاردى جەنە سولار سيياقتى جٷزدەگەن, بەلكٸم مىڭداعان - اتى اتالماعان, دۋالى اۋىزعا اڭىزى ٸلٸنبەگەن بەيباقتار بولمادى دەپ كٸم ايتا الادى. ولاردىڭ قانى, وبالى كٸمنٸڭ موينىندا? ارابتى «ٶز قىزدارىن تٸرٸدەي كٶمٸپ تاستاعان جۇرت ەدٸ» دەگٸشپٸز عوي, سودان وزدىق پا? قالقامان-ەڭلٸك-قودارلاردىڭ قىلمىسى ساداقپەن اتىپ, ات قۇيرىعىنا بايلاپ, تاسپەن شٶكەلەيتٸندەي قىلمىس پا ەدٸ? نەمەسە ماعجاننىڭ «شولپاننىڭ كٷنەسٸ» مەن ەۋەزوۆتٸڭ «قورعانسىزدىڭ كٷنٸ» تەك كوممۋنيستٸك دٷرمەكپەن, ەيەل تەڭدٸگٸ ناۋقانىمەن جازىلدى دەي الامىز با? ەلدە, «اباي جولىندا» ەيەلدەرٸن ايىرباستاپ جٸبەرەتٸن ەكٸ قازاق تۋرالى جازۋشى كەزدەيسوق جازدى ما? (راس, ول تاراۋدى ەۋەزوۆ كەيٸننەن ٶزٸ قىسقارتىپ تاستاعان دەسەدٸ, الايدا سونداي وقيعا بولماسا, ول وقيعا جانىن تٷرشٸكتٸرمەسە ەۋەزوۆ-سۋرەتكەر ونى جازار ما ەدٸ?) ماعجاننىڭ شولپانى سونشاما ساديستٸك ٶلٸمگە لايىق پا ەدٸ, ەۋەزوۆتٸڭ «قورعانسىزدىڭ كٷنٸندەگٸ» عازيزانى زورلاعان, ٶلتٸرگەن كەيٸپكەر قۇنانباي قاجىنىڭ بٸر بالاسى ەكەنٸن نەگە ايتقىمىز كەلمەيدٸ?
«جەسٸرٸن قاڭعىتپاعان, جەتٸمٸن جىلاتپاعان ەل ەدٸك» دەگەن سٶزدٸ سٷيەمٸز. راس, جەسٸرٸمٸزدٸ قاڭعىتپاعانىمىز, مالى ٷشٸن نەمەسە ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ-تٶرتٸنشٸ ەيەل ەتٸپ, سەكسۋالدىق قۇلدىققا سالۋ ٷشٸن بولاتىن. جەتٸمدٸ جىلاتپاعانىمىز – شىلعي ٶتٸرٸك. قوزى باعىپ, تابانى تٸلٸنٸپ, بوزتورعويعا مۇڭ شاققان كەنەندٸك ەندەر سول جەتٸمدٸكتٸڭ بٸر قيقىمداي جۇرناعى عانا. جەتٸمدٸ – بالا ەڭبەگٸن ەكسپلۋاتاتسييالاۋ ٷشٸن «جىلاتپاعان» بوپ كٶرٸندٸك. مالشى حالىق تەگٸن ەڭبەك كٷشٸنەن ەشقاشان باس تارتقان ەمەس.
ابايعا كەلەيٸك. «وسى مەن قازاقتى جاقسى كٶرەم بە, جوق جەك كٶرەم بە» دەپ ٶز-ٶزٸنەن شىن سۇرايتىن ۇلى بابامىز قالاي ٶمٸر سٷردٸ? بٸلەمٸز بە? بىت – تۇرمىسى قانداي بولدى, شىعارماشىلىق لابوروتوريياسى نەندەي ەدٸ? تولىق بٸر دەتالدى تٷردە تالداعان ەڭبەك بار ما? جوق. سوندىقتان, ەستەلٸككە جٷگٸنە سالايىن, تۇراعۇل جازادى, اباي اتامىز تاباق قاعازعا ٶلەڭدەرٸن جازىپ تاستاي سالادى ەكەن, قۇنتتاپ جيناماعان ەكەن. ويلاڭىزشى, ٶزگە جۇرتتار ۇشاق جاساپ, حيمييالىق لابوروتورييالاردا زەرتتەۋلەر ٶتكٸزٸپ, اكادەمييالارىنىڭ جٷزدەگەن جىلدىق تاريحىن تٷزٸپ جاتقان شاقتا ابايداي دانىشپاننىڭ جازعان ٶلەڭدەرٸن جينايتىن بٸر دەنٸ دۇرىس حاتشى بولماعان, قاسىندا. كٶزٸ تٸرٸسٸندە ٶزٸنە رەداكتسييالاتىپ كٸتاپ باسقىزۋدى ايتپاي-اق تا قويالىق. تاباق قاعازعا جازعان ٶلەڭدەرٸن ەنشٸ-كٷيشٸ شەكٸرتتەرٸ سۇراپ ەكەتٸپ, كەيبٸرٸ جوعالتىپ تا جٸبەرەتٸن بولعان! اعا سۇلتاننىڭ بالاسى, تٶبە بي, دەۋلەتٸ شالقىعان اباي سٶيتكەن. ەشكٸنٸ كٶكتەن ٸزدەيٸك. كەيٸننەن ەليحان ارالاسىپ, كەكٸتاي, تۇراعۇلدار جيناپ مٷرسەيٸتكە كٶشٸرتپەسە, ابايدىڭ قازٸرگٸ جۇرناعى دا جەتپەس ەدٸ بٸزگە. ياعني, بٸز بٸر 120-اق جىل بۇرىن دا قامسىز, قارەكەتسٸز, اسىلىن قادٸرلەي المايتىن, شىعارماشىلىق پەن عىلىمدى باعالاماعان قاراڭعى جۇرت بولدىق. رۋحاني كەمەل بولعانىمىز, ساندىراق.
4. ال تۋرا 100 جىل بۇرىن رەسەيلٸك بٸرنەشە پولك ەسكەردەن ونداعان مىڭ ەرەۋٸلشٸ بولىپ جينالا تۇرىپ, تاس-تالقان جەڭٸلدٸك. جٷزمىڭداپ شەتەلگە بوشالاپ, بوسىپ كەتتٸك تاعى. كەز كەلگەن سوعىستا جەڭٸلۋدٸڭ استارىندا - بٸرلٸكتٸڭ جوقتىعى, تەرتٸپتٸڭ بولماۋى, بٸر باسشىعا ۇيىماۋ, سوعىس عىلىمىن يگەرمەۋ, تەحنيكادان ماقۇرىمدىق, وداقتاس ٸزدەمەۋ, اقشاسىزدىق, كەرباققان داۋكەستٸك پەن داڭعوي باتىرلىق, سوڭىندا تىشقانشىلاعان قورقاقتىق جاتادى.
بەرگٸ, شەكەرٸمدٸ اتىپ, قۇدىققا لاقتىرعانىمىز, ونى الىپ, ادامشا جەرلەۋگە 30 جىل (!) دەتٸمٸز جەتپەگەنٸ, كوللەكتيۆتەندٸرۋدە مالىمىز – كاپيتالىمىز ٷشٸن جۇمىلىپ كٷرەسپەگەنٸمٸز, ميلليونداپ اشتىققا ۇشىراعاندا ەلەمدٸك باسپاسٶزگە گەنوتسيد تۋرالى فوتو-دەلەل-ايعاعىمەن حات جەتكٸزەتٸن ساۋاتتى بٸر تٸلشٸنٸڭ بولماۋى, رەپرەسسييادا بٸر-بٸرٸمٸزدٸ «س پوتروحامي» ساتقانىمىز, سوعىس باستالعاندا دالباڭداپ چاپاەۆشا شاپقىلاپ قىرىلىپ قالعانىمىز, مۇنداعى بالا-شاعامىزدىڭ ەلدەن ەرەك اشتىققا ۇشىراۋى... ايتا بەرسەڭ, بٸتپەس. بەرگٸ, جاڭا تاريحتىڭ «سىباعاسىن» تاعى بٸردە بەرەرمٸز, ەزٸرگە وسى.
ياعني, باۋىرلار, بٸز كەرەمەت كەمەل, رۋحاني دامىعان, اسىلتەكتٸ ۇلت ەمەسپٸز. تاريحىمىز تۇنعان ەرلٸك, رۋحاني عاجايىپ, نۇر شۇعىلالى حان-تۇلعالاردان تۇرمايدى.
«قازاق بولىپ تۋعانىما ماقتانام, قازاق بولماسام قايتەر ەم» دەگەن سەنتيمەنتالدى ريتوريكا ٶتە كٷلكٸلٸ. قازاق بولماساڭىز, اعىلشىن, نە جاپون, نەمٸس, بولماسا, اراب, قىتاي, ەسكيموس, سۋاحيلي بوپ تۋار ەدٸڭٸز. سول كەزدە دە وسىلاي كەنەۋسٸز ماقتانا بەرۋگە بولادى, ەيتەۋ بٸر جىلت ەتكەن سىلتاۋ تاۋىپ.
بٸز ٶزگە ەلدەن ەرەك تە ەمەسپٸز, ٶزگە ەلدەن كەم دە ەمەسپٸز. بارلىق جۇرتتا «شكافتاعى سكەلەت» بار, بٸزدە دە سولاي. مىنا «سكەلەتتەر» كەيبٸر باۋىرلاردىڭ وليميادا كەزٸندەگٸ شالقىعان شابىتتارىنا تيٸپ كەتسە, عاپۋ ٶتٸنەم.
قاسىم امانجولۇلىنىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى
