جاس ٶنەرتاپكىش ۇلار احمەتجانوۆپەن سىر شەرتiسiپ وتىرمىز. تاقىرىپقا تامىزىق بولىپ وتىرعان جايت – ەكولوگييا, ونىڭ بٷگiنگi جاي-كٷيi. ۇلار وسى تٶڭiرەكتەگi بiراز تٷيتكiلدiڭ باسىن اشىپ بەرٸپ وتىر.
– بiرنەشە جىلدىڭ جٷزٸ ٶتتٸ, ەكولوگييا مەسەلەسiنiڭ استارىنا تەرەڭ بويلاپ جٷرمٸن. ٷڭiلگەن سايىن ٷركە تٷسەم. قازiر بiزدiڭ پلانەتامىزداعى ەربiر قالا تۇرعىنى جىلىنا 300 كەلٸ تۇرمىستىق قالدىق شىعارادى ەكەن. ەگەر وسى ساندى ەلەمدەگٸ 7 ميلليارد ادامعا كٶبەيتسەڭiز, وسىنشاما كٷل-قوقىستى, ونىڭ iشiندە ٶندiرiستiك, تەحنوگەندiك قوقىستى بويىنا سىيدىرىپ, سiڭٸرiپ وتىرعان جەرiمiزدiڭ تٶزiمدiلiگiنە تاڭقالاسىن.
ەلەمدi قويا تۇرىپ, قازاقستان جايلى ايتايىن. جامانشىلىق شاقىرىپ وتىرعانىم ەمەس, بiراق قازاق دالاسى قازiر قوكىسقا تولىپ كەلەدٸ. مەنiڭ بiلۋiمشە, بiزدiڭ جەرiمiزدە بٷگٸنگە دەيٸن جينالعان 20-21 ميلليارد توننا قالدىق بار. جارايدى, ەگەر بۇلار ەرتەڭ جەرگە سiڭiپ جوق بولىپ جاتسا بٸر سەرi. وسىنىڭ iشiندە شامامەن 15 ميلليارد تونناسى ٶندiرiستiك قالدىقتار بولسا, 5 ميللياردقا جۋىعى ادام دەنساۋلىعىنا اسا قاۋٸپتٸ ەسەرٸ بار حيمييالىق قوقىستار. بۇل از با, كٶپ پا ٶزiڭٸز باعالاي جاتارسىز. بٸراق بۇعان كٶز جۇما قاراۋعا بولمايدى. مەن نەگٸزگٸ ايتارىما كٶشەيiن. نەگiزi سٶز ەتكەن دەرەكتەرiم ەنشەيٸن رەسمي ستاتيستيكا, ارنايى كٷل-قوقىس الاڭدارىنا تٶگٸلگەن قالدىقتار مٶلشەرٸ. بار مەسەلە دە وسىندا. ەزiرگi كٷنi بiز قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار مەن كٷل-قوقىستىڭ 90 پايىزدان استامىن ارناۋلى كٷل-قوقىس الاڭدارىنا تٶگۋمەن كەلەمٸز. ال ولاردىڭ ەرتەنگi كٷنi جەرگە سiڭبەي, اۋاعا زيياندى گازدار بٶلٸپ شىعاراتىنىنا مەن بەرە بەرمەيمٸز, – دەيدٸ ەل ەكولوگيياسىنىڭ ەرتەڭگi تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق تانىتقان جاس ٶنەرتاپقىش.
ول سوڭعى ۋاقىتتارى كٷل-قوقىستاردى اينالاعا زييان كەلتٸرمەيتٸندەي جويۋدىن جولدارىن ٸزدەۋدە. وسى سالانىڭ باسى-قاسىنداعى ماماندارمەن سٶيلەسٸپ, رەسەيگە, قىتايگا جول جٷرەدٸ. بٸراق, تەحنولوگييالىق تۇرعىدان تىڭنان تٷرەن سالاتىنداي ەدٸس تاپپاي, ەۋرە-سارساڭعا تٷسەدٸ. ٷمٸتٸم ٷزٸلدٸ مە دەپ جٷرگەن كٷندەردiڭ بiرiندە ۇلارعا گەرمانيياعا بارۋدىڭ سەتi تٷستi.
– گەرمانيياگا بارام دەپ ٷش ۇيىقتاسام دا تٷسٸمە كٸرمەگەن ەدٸ. سەنسەنiز, ولاردىڭ ٶمiرi كەدٸمگٸ قييال-عاجايىپ ەرتەگٸگە ۇقسايدى. تەحنولوگيياسى دامىعان, حالقى باي. كٶزiمنiڭ جەتكەنi, ەلگi شەتەلدiڭ كينولارىنان كٶرسەتٸپ جاتاتىن ەۋروپالىقتاردىڭ ۋايىم-قايعىسىز تٸرلٸگٸ تٸپتەن جاساندى دٷنيە ەمەس ەكەن. سول جولى سەتٸ تٷسٸپ بەرلين, فرانكفۋرت, گامبۋرگ سيياقتى قالالاردى اياعىم تالعانشا شارلادىم. قالالارى بەينە بٸر شەبەردٸڭ قولىنان شىققانداي, بiرiنەن-بٸرٸ اۋمايدى. مەنٸ تاڭعالدىرعان گەرمانييا قالالارىنىن مۇنتازداي تازالىعى بولدى. بiزدەگiدەي ساعىزدى ورىندىققا جاپسىرا سالىپ, شالقايىپ شەمٸشكە شاعىپ, بىلش-بىلش تٷكiرiپ, تەمەكٸ تۇقىلىن كالاي بولسا, سولاي لاقتىرا سالاتىن ادامدى كٶرمەيسٸڭ. مىسالعا, بەرليننiڭ كٶشەلەرi, ساياباقتارى, اۋلالارى, قىل-اياعى قوقىس تاستايتىن جەشiكتەرiنە دەيiن ايناداي تازا. ەربiر قوقىس جەشiكتەرi لاقتىراتىن قالدىقتارعا بايلانىستى جەكە-جەكە سۇرىپتالادى. ايتالىق, تەمەكٸ تۇقىلىن لاقتىراتىنى بiر بٶلەك, تاماقتان قالعان قالدىقتارعا بiر بٶلەك جەشٸك. ادام جٷرەتٸن جالعىز اياق جولدارىنا دەيٸن جارقىراپ جايناپ تۇر. تەگi ەۋروپالىقتاردىڭ اياق كيiمدەرiن دە شەشپەي, تابالدىرىقتان تٶرگە ٶتiپ كەتەتiندەرi سودان بولسا كەرەك. كەشقۇرىم ولاردىڭ ساياباقتارىنا قىرعىن حالىق جينالادى بٸراق, ارتىنان قوقىس قالدىرىپ, تٶڭiرەگiن شاشىپ-تٶگٸپ جاتقاندارىن كٶرمەدٸك. بiزدە تابيعات اياسىنا قىدىرىپ شىققان ەربٸر ادامنىڭ ارتىندا كەم دەگەندە 10 كەلٸ تۇرمىستىق قالدىق قالادى...
نەمٸس حالقىنىڭ كٶشەلٸ مەدەنيەتٸ ۇلارعا ٷلكەن وي سالادى. تازالىعى ٶز الدىنا, 80 ميلليوننان اسا حالىقتى اسىراپ وتىرعان الاقانداي مەملەكەت مىڭ سان توننا قوقىستان قالاي قۇتىلىپ وتىر? سەيتسە, نەمٸستەر كەدiمگi پوليەتيلەن پاكەتتەردiڭ جەرگە ٶزدiگiنەن سiڭiپ كەتەتٸن تٷرٸن ويلاپ تاۋىپتى!
– يە, نەمٸس حالقى قوقىستان وڭاي, شىعىنسىز قۇتىلۋدىڭ جولىن تاپقان بٸردەن-بٸر ەل. مىسالعا كٷن سايىن تۇرمىستىق قالدىق سالىپ قوقىسقا تاستايتىن پوليەتيلەن پاكەتتەرi 200 جىلدان استام ۋاقىت شiرiمەي جاتىپ الادى, بۇل ٶز الدىنا پاكەتپەن بٸرگە كەتكەن كونسەرۆٸ قالبىرلارى, شىنى سىنىقتارى 900 جىل بويىنا, اپەلسين مەن بانان قابىقتارى 1 جىل, قاعاز ٶنiمدەرi – 2-8 جىل, تەمەكi تۇقىلدارى – 11 جىل جويىلىپ بiتپەي, توپىراق جەپ جاتادى, – دەيدٸ ۇلار.
سوندا قازاق عالىمدارىنىڭ وسى تاراپتاعى يننوۆاتسييالىق يدەياسى, ٶندiرiسكە ەنگiزەر جوباسى بولماۋى كەرەك پە? وسى سۇراقتىڭ جاۋابى تولعاندىرعان ۇلار ەلگە كەلە سالا بiزدiڭ تابيعاتىمىزعا يكەمدەلگەن پوليەتيلەن پاكەتتەردi ٶندiرۋ iسiن بەل بۋىپ, بٸلەك سىبانا قولعا الدى. ەلiمiزدە ەلi كٷنگە دەيiن تۇرمىستىق قالدىقتاردى ٶڭدەۋ جٷيەسٸ دۇرىس جولعا قويىلماي وتىرعاندا, جاس ٶنەرتاپقىشتىڭ جاساپ شىعارعان جوباسى قوقىس, قالدىقتاردان قۇتىلۋدىڭ تيiمدi جولى بولارى سٶزسٸز.
ۇلار جاساپ شىعارعان ورگانيكالىق پاكەتتەردiڭ نەمiس تەحنولوگيياسىنان بٸر ەرەكشەلٸگٸ – بۇلار ٶزiمەن بiرگە جينالعان قوقىستى دا قورشاعان ورتاعا زييانسىز جەرگە سٸڭدٸرە الادى. دەمەك, بۇلار ٶزدٸگٸنەن ٶڭدەلەدٸ دەگەن سٶز. دەي تۇرعانمەن, اتالمىش يننوۆاتسييانى كەڭiنەن قولدانىسقا ەنگiزۋگە ەلiمiزدiڭ ipi-iرi ساۋدا دٷكەندەرٸ ەلٸ قۇلىق تانىتا قويعان جوق. ۇلار بولسا, ٶزiنiڭ ويلاپ تاپقان تىڭ يدەياسى ەرتەڭگi كٷنi قوعام تاراپىنان ايرىقشا نازارعا ٸلٸگەرٸنە سەنٸمدٸ.
دۋمان تاناباسوۆ
