1994 جىل. قازان ايى. تەرەششەنكو جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن مينيسترلەر كابينەتٸ تٷگەلدەي ورىنتاعىن بوساتتى. ونىڭ ورنىنا 42 جاستاعى ەكەجان قاجىگەلدين تاعايىندالدى. قاجىگەلدين ٷكٸمەتكە نە ٷشٸن كەلدٸ?
ەۋەلدە...
بۇل ۋاق ينفلياتسييانىڭ ايلىق كٶلەمٸ 45 پايىزعا جەتكەن تۇرمىسى اۋىر تۇس. بٸر كەزدەرٸ «قىزىل يمپەرييانىڭ» قول استىندا بولعان ەلدەردٸڭ ەكونوميكالىق بايلانىسى تولىق ٷزٸلگەن.
ول كەزدە كٶپ نەرسە پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ٷكٸمەتكە دە بايلانىستى...
1993 جىل. جەلتوقسان. كٶپشٸلٸككە بەيمەلٸم ەكەجان قاجىگەلدين سەمەي وبلىسى ەكٸمٸنٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارلىعىنان پرەمەر-مينيستردٸڭ ەكونوميكالىق بلوكقا جاۋاپ بەرەتٸن بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قىزمەتٸنە ٶستٸ.
ول نەنٸ بايقادى? كەلگەن بويدا بٸرنەرسەگە كٶڭٸل تولماستىق بٸلدٸرٸپتٸ. تولىق توقىراۋدا قالعان قازاقستاندا تىعىرىقتان شىعاراتىن باعدارلاما ەلٸ جوق. قازٸرگٸ ەل اۋزىندا جٷرگەن ەڭ العاشقى داعدارىستان شىعۋدىڭ باعدارلاماسىن ەزٸرلەگەن دەل وسى ەكەجان دەسەدٸ.
1 جىل 3 ايعا ارنالعان باعدارلامانى («15 ايلىق» باعدارلاماسى) پرەزيدەنت تە جەنە سول كەزدەرٸ ەجەپتەۋٸر پەرمەنٸ بار پارلامەنت تە قولدايدى.
بٸراق, نەتيجەسٸ شامالى بولادى. ينفلياتسييا 40-45 پايىزدان تٷسپەي تۇرىپ الىپتى. نازارباەۆتىڭ «جاڭا ٷكٸمەت جاساقتاۋ كەرەك» دەيتٸن تۇسى وسى كەز.
قاجىگەلديندٸ پرەمەر-مينيسترلٸك ورىنتاققا وتىرعىزعاندا نازارباەۆ بٸر-اق اۋىز سٶز ايتقان. «ول قالتالى قازاق». مۇنىمەن نە دەگٸسٸ كەلدٸ ەكەن?..
«قالتالى قازاق» قىزمەتٸنە كٸرٸسكەننەن كەيٸن كٶپ ۇزاماي بيزنەسمەندەرگە تاۋاردى ٶتكٸزۋ ٷشٸن كۆوتا, ليتسەنزييا الۋدى جويۋ تۋرالى قاۋلىعا قول قويادى. ٶستٸپ بيزنەستٸڭ موينىنداعى كٸسەندٸ الادى.
ول رەفورماتور ما?
ينۆەستيتسييا ەكەلۋدٸ, شەتەلدەن نەسيە الۋدى باستاپ بەرگەن تەرەششەنكو-تۇعىن. بٸراق, ول ارتىق قىلام دەپ, تىرتىق قىلعانىن كەش اڭداعان. قارجىنى جەكەلەگەن كومپانييالار ٷكٸمەت كەپٸلدٸگٸمەن العان. قايتارماعان. بار اۋىرتپالىق اينالىپ كەلٸپ جاڭا ٷكٸمەتتٸڭ موينىنا تٷسكەن. قاجىگەلدين ٷكٸمەتتٸك كەپٸلدٸك دەگەننٸڭ كٶزٸن قۇرتادى.
ٷيرەنشٸكتٸ كٶرشٸمٸزبەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى قوجىراتپاۋعا مٷددەلٸ بولعانداردىڭ بٸرٸ وسى – قاجىگەلدين. «رەسەيمەن ينتەگراتسييالانساق ۇتىلمايمىز» دەگەن ۇستىندى ۇستانىپتى. «ەڭ بٸرٸنشٸ بٸزگە باتىس ەمەس, ورىس كاپيتالى كەرەك» دەيتٸن دە سول. «كسرو-نىڭ قۇردىمعا كەتكەنٸن تٷسٸنەتٸن كەز كەلدٸ» دەپتٸ بٸر سٶزٸندە.
بٸراق, مۇنىڭ بەرٸ ەرتەرەكتە ايتىلعان. بيلٸكتە جٷرگەن كەزدە. ودان بەرٸ كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ. رەسەيگە قاتىستى قازٸر نە ويلايدى ەكەن? «ەگەمەندٸكتٸڭ» جاڭا تٷسٸنٸكتەرٸ مەن ٶلشەمدەرٸن قالىپتاستىرىپ وتىرعان كرەملدەن ەلٸ دە قاۋٸپ جوق دەپ ويلاي ما?
تەرٸسكەي كٶرشٸمەن كەلٸسسٶز جٷرسە قازاقستاننان بارعاندار بوجىراپ, بٸلگەنٸنەن جاڭىلىپ, بٸزگە تيٸمسٸز كەلٸسٸمشارتقا قول قويىپ قايتادى دەگەن ەڭگٸمەلەر كەدەن وداعىنا كٸرگەلٸ بەرٸ اراكٸدٸك ايتىلىپ جٷر. پرينتسيپشٸلدٸك... سول جەتپەيتٸن سيياقتى.
1995 جىلى قاراشىعاناق مۇناي-گاز كەنٸن يگەرۋ جٶنٸندە «ادجيپ», «بريتيش گاز» سيياقتى شەتەلدٸك كومپانييالار ٶز جوبالارىن جولداپتى. گاز رەسەي جەرٸندەگٸ قۇبىر ارقىلى ٶتەتٸندٸكتەن كەلٸسسٶزگە گازپروم دا ارالاسقان. مٸنە, سول كەلٸسسٶزدەر قاجىگەلديننٸڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ پايداسىنا شەشٸلگەن دەسەدٸ. الپاۋىت كومپانييالار قازاقستاننىڭ گاز يگەرۋدەن تٷسكەن پايدانىڭ 85 پايىزىن الاتىنىنا امالسىز كٶنٸپتٸ...
قازاقستان ەكونوميكاسىن تەرەڭ داعدارىستان الىپ شىققان بٸردەن-بٸر تۇلعا دەيدٸ ونى.
سول كەزدەرٸ ەكەجانمەن ٸستەس بولعاندار ايتادى: «كەسٸپورىن, زاۋىت 100 پايىز جەكەنٸڭ قولىنا ٶتكەن جوق. ەر ٶندٸرٸس ورنىنىڭ 25-تەن 35 پايىزعا دەيٸنگٸ اكتسييالارى ٷكٸمەتتٸڭ قولىندا قالدى. ونى كەيٸن ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق بيزنەسمەندەر اۋقاتتانعان كەزدە سولارعا ساتۋ ٷشٸن قالدىردى. بۇل دا ەكەجاننىڭ يدەياسى ەدٸ. بٸراق, ول باستاپ بەرگەن ٸستٸ كەيٸن قازاقستان بيلٸگٸ بٷلدٸردٸ. زاۋىت, كەسٸپورىندى تامىر-تانىسىنا تاراتىپ جٸبەردٸ».
بٷگٸنگٸ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ جەتٸستٸكتەرٸ ول جاساپ كەتكەن رەفورمانىڭ نەتيجەسٸ ەكەن.
بۇل بٸرٸنشٸ كەزەكتە بانك, زەينەتاقى رەفورماسى, تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جەكەشەلەندٸرۋ...
جەكەشەلەندٸرۋدٸڭ جىرى كٶپ بولدى. بٸراق, ول كەزدەرٸ بۇدان باسقا جول بولدى ما?
ٶندٸرٸس ورىندارىنىڭ بەرٸ جانتايىپ جاتتى. ولار ەلەمدٸك رىنوكقا شىقپاي قالدى. ولاردى رەفورمالاۋدىڭ جالعىز جولى – جەكەشەلەندٸرۋ ەكەنٸن جالعىز قاجىگەلدين عانا بٸلمەسە كەرەك.
ول كەزدەرٸ بيرجالىق تاۋارلار ەسەبٸندەگٸ قارمەتكومبيناتتىڭ, اقتٶبە فەرروقورىتپا, ٶسكەمەندەگٸ مەتاللۋرگييا, پاۆلودارداعى اليۋمينيي زاۋىتتارىنىڭ ٶنٸمٸ ەلەمدٸك نارىققا شىعاتىن. سول ٷردٸس توقتاپ قالادى.
قازاقستاننىڭ ٶز ٸشٸندە ونى تۇتىنۋ دا, ٶندٸرۋ دە شامالى بولار ەدٸ. اقىر اياعى كٶپتەگەن كەسٸپورىن (50-گە جاقىن ەرٸ ٶتە ارزان باعاعا) جەكەگە بەرٸلدٸ.
سول كەزدەرٸ ەكەجانمەن ٸستەس بولعاندار ايتادى: «كەسٸپورىن, زاۋىت 100 پايىز جەكەنٸڭ قولىنا ٶتكەن جوق. ەر ٶندٸرٸس ورنىنىڭ 25-تەن 35 پايىزعا دەيٸنگٸ اكتسييالارى ٷكٸمەتتٸڭ قولىندا قالدى. ونى كەيٸن ٶزٸمٸزدٸڭ وتاندىق بيزنەسمەندەر اۋقاتتانعان كەزدە سولارعا ساتۋ ٷشٸن قالدىردى. بۇل دا ەكەجاننىڭ يدەياسى ەدٸ. بٸراق, ول باستاپ بەرگەن ٸستٸ كەيٸن قازاقستان بيلٸگٸ بٷلدٸردٸ. زاۋىت, كەسٸپورىندى تامىر-تانىسىنا تاراتىپ جٸبەردٸ».
بۇل ەندٸ باسقا ەڭگٸمە.
قازاقستانعا قاجىگەلدين كەرەك پە?
ساياسي رەفورمالار تۇسىندا قاجىگەلدين قازاقستانعا قايتۋى مٷمكٸن دەپ جاتىر.
ول ەلگە قانداي مەندە ورالادى? قاجىگەلدين سيياقتى مامان قازاقستان ٷشٸن شاشىلىپ جاتقان جوق دەگەن تۇرعىدان كەلسەك شە? بٸراق, بيلٸك مۇنداي قادامعا بارا ما?
1998 جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا قاجىگەلدين قازاقستاننان كەتتٸ. سودان بەرٸ ول ەميگراتسييادا. بيىلعى جىلدىڭ 3 قاراشاسىندا 17 جىل تولادى.
ەزٸرگٸ قازاقستاننىڭ اينالاسىندا كٷردەلٸ گەوساياسي جاعداي قالىپتاسقان تۇستا ەلەمدٸك نارىقتان حابارى بار, مىقتى مامان, مىقتى كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋشٸ رەتٸندە قازاقستان ونى قايتادان ٶز يگٸلٸگٸنە جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن ەلگە قايتارۋى قاجەت دەيتٸندەر كٶپ.
بۇعان كەلٸسۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن: «قازٸرگٸ ٷكٸمەتتە قازاقستان نارىعىن ەلەمدٸك ەكونوميكا دەڭگەيٸندە باعالاي الاتىن مىقتى ماكروەكونوميست ماماندار بار ما?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەۋ كەرەك. شىنىمەن دە, قازٸرگٸ مينيسترلەردٸڭ قايسىسى قاجىگەلديننٸڭ قولىنا سۋ قۇيۋعا جارايدى ەكەن?
انىعى, ەزٸرگٸ بيلٸككە ەكونوميكالىق جاعدايدى ماسشتابتى تۇرعىدا كٶرە بٸلەتٸن, پانورامدى تۇرعىدا باعالاي الاتىن مامان كەرەك-اق. بۇل قاجىگەلدين بولۋى مٷمكٸن بە?
تاعى سول ەكەجانمەن ٸستەس بولعاندار ايتادى: «كەلٸپ جاتسا دا وعان پرەمەرلٸك ورىنتاقتى ەشكٸم ۇسىنبايدى. بۇل ورىنعا تالاسى دا جوق. مىسالعا, ەۋرازييالىق وداقتىڭ كەلٸسسٶز كوميسسيياسىن باسقارسا رەسەيدەن ۇتىلماس ەدٸك. مۇنداي الپاۋىتپەن تەڭ دەرەجەدە سٶيلەسەتٸن, ەكٸ ورتاداعى قۇجاتتاردى كٶلدەنەڭٸنەن وقىسا دا تٷسٸنەتٸن بٸردەن-بٸر مامان – ەكەجان. نازارباەۆ «ساياسي رەفورما جٷرگٸزەم» دەدٸ. ەگەر قازاقستان سول رەفورمانى جٷرگٸزۋگە شىنىندا دا مٷددەلٸ بولسا, ونى ناقتى جٷزەگە اسىراتىن مىقتى ماماندار كەرەك. وسى تۇرعىدا قاجىگەلديننٸڭ قاجەتتٸلٸك قاعيداسى تاعى تۋىندايدى».
ول – بٸلٸمدار, ول – بٸلٸكتٸ, ول – كەسٸبي دەيدٸ. ەندەشە مۇنى پايدالانۋ كەرەك شىعار. بۇل گارۆاردتى بٸتٸرە سالا پايدا بولمايتىن, جىلدارمەن قالىپتاساتىن قاسيەت.
اعىلشىن ەكونوميكا مەكتەبٸ وعان اتاقتى ادام سميتتٸڭ اتىنداعى «جىل رەفورماتورى» مەدالٸن تابىستاعان ەكەن. 90-شى جىلدارى قازاقستانداعى ەكونوميكالىق رەفورمالارعا باستاماشى بولعانى ٷشٸن... قازاقستاننان كەتكەندە ەۋروپارلامەنت وعان «ەركٸندٸك تٶلقۇجاتىن» ۇسىنعان. وسى ارقىلى ول ەلەمنٸڭ كەز-كەلگەن ەلٸنە بارا الادى. مۇنى قاجىگەلديننٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸنە قانداي دا بٸر قاتىسى بار دەپ ايتا المايمىز, الايدا مۇنداي تٶلقۇجاتتى قازاقستانداعى بٸردە-بٸر ادام الماعانىن ەسكەرسەك, تەگٸن بولماعانى.
ول ەزٸر قايدا, نە ٸستەپ جٷر?
بٸلۋٸمٸزشە, بيرجامەن اينالىسادى. قور نارىعى ارقىلى جۇمىس ٸستەيدٸ. ونىڭ كاپيتالى دا, بيزنەسٸ دە وسىندا. لوندون, ستامبۇل, يوحاننەسبۋرگ, سينگاپۋر سيياقتى قور بيرجالارىنىڭ ويىنشىسى.
ەكٸنشٸدەن, ول كٶپ ەلدەردٸڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق مەسەلەلەر بويىنشا كەڭەسشٸسٸ. مىسالى, بٸر كەزدەرٸ رەسەيلٸك «لۋكويل» كومپانيياسىنىڭ كەڭەسشٸسٸ بولدى. كەڭەسشٸ بولعاندا كەڭسەدە وتىراتىن ەمەس... سول «لۋكويلدىڭ» ەۋروپاداعى كەلٸسسٶزدەرٸندە ەكسپەرتتٸك باعا بەرەتٸن ادام. «بٸراق, بۇل ونىڭ بٸر عانا جۇمىسى ەمەس», – دەيدٸ بٸلەتٸندەر.
كومپانييالار عانا ەمەس, مەملەكەتتەر دە ونىڭ اقىل-كەڭەسٸنە مۇحتاج. ول ارگەنتينادا تۇتاس ەلدٸڭ ٷكٸمەتٸنە كەڭەسشٸ بولدى. ولاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر ەكونوميكالىق قادامىنا بايلانىستى ەلەمدٸك نارىق تۇرعىسىندا اقىل-كەڭەس ايتتى.
ول وتستاۆكاعا كەتكەندە رەسەي ٷكٸمەتٸ جۇمىسقا شاقىرىپتى, تٷركييا پرەمەر-مينيسترٸ تانسۋ چيللەردە قاجىگەلديننٸڭ كٶمەگٸ ارتىق ەتپەسٸن ايتقان. باسقا دا ۇسىنىستار تٷسكەنٸ انىق. بٸراق, ول باس تارتتى. بەلكٸم, ٶزٸنٸڭ ساياسي رەپۋتاتسيياسىنا داق تٷسٸرگٸسٸ كەلمەدٸ مە ەكەن.
قالاي بولعاندا دا قاجىگەلديننٸڭ قول قۋسىرىپ جاتپاعانى انىق. سوڭعى سۇحباتتارىنا قاراعاندا قازاقستاننان سىرتقا شىعارىلعان اقشانى (ورىسشا ايتقاندا «وتمىۆات» ەتٸلگەن) ٸزدەۋمەن اينالىسىپ جٷر. ٶزٸنٸڭ كونسالتينگٸلٸك كومپانيياسى ارقىلى مارقۇم راحات ەليەۆتٸڭ, ودان باسقالاردىڭ سىرتقا ەكەتكەن ٸرٸ-ٸرٸ كاپيتالدارىن ٸزدەستٸرۋدە ەكەن...
دۋمان بىقاي
بٸر ادامنىڭ ايتقانى ىلعي اقيقات بولا بەرمەيدٸ. شىندىق تەك پٸكٸرتالاستا تۋادى.
...
مەن, قارا باسىم حالىقتىڭ قازىناسىنا تٷسەتٸندەي اقىماق ەمەسپٸن. مەن اۋقاتتى اداممىن. بٸراق, بارلىق بايلىعىمنىڭ قالاي پايدا بولعانىن ەسەپتەپ بەرۋگە اسا قينالا قويماسپىن.
...
تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن كٷرەسكەن جوقپىز. سەبەت ٷكٸمەتٸنٸڭ تەرريتوريياسىندا رەۆوليۋتسييا بولدى, ونىڭ ارتى دەزينتەگراتسيياعا ۇلاستى. ناقتى كٷرەسكەن – بالتىق ەلدەرٸ. ٶزگەلەرٸ بۇعان دايىن ەمەس ەدٸ. ساياسي ەليتا ەبدەن ساستى. قايتەمٸز, قايدا بارامىز? ولار ەشتەڭە بٸلمەيتٸن. بۇل كوماندالىق ەكونوميكا, كوماندالىق-ەكٸمشٸلٸك جٷيە بولدى. ولار ەشقاشان دا باعدارلاما, ستراتەگييا ەزٸرلەپ كٶرگەن جوق. بەرٸ دە مەسكەۋگە جالتاقتاۋمەن بولدى...
...
ول تۇستارى نازارباەۆ ٶزٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك الا بٸلەتٸن. بەلگٸلٸ بٸر دٷنيەنٸ موينىنا السا ونى اتقارا الاتىن ادام. ونىڭ بٸر جاقسى قاسيەتٸ: ەگەر بٸر ٷكٸمەتپەن ٸستەس بولىپ, وعان ناقتى سەنٸم ارتسا ەندەشە ودان ايىرىلمايدى. كەي كەزدەرٸ بۇل ونىڭ ٶزٸنە كەرٸ سوققى بولادى, دەگەنمەن بۇل جاقسى قاسيەت. ٷكٸمەتتٸ جٷز الماستىرعاننان جٶن ەمەس.
...
قازٸر «سوۆوك» دەگەن جارگون شىقتى. «سوۆەت ادامى» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەگەر ماعان بٸرەۋ «سەن سوۆوكسىڭ» دەسە تٸپتٸ دە رەنجٸمەيمٸن. مەن ايتامىن: «يە, مەن سوۆوكپىن». سەبەبٸ, ول دا – سوۆوك.
1994-1997 جىلدىڭ ارالىعىندا پرەمەر بولعان قاجىگەلديننٸڭ مينيسترلەر كابينەتٸندە كٸمدەر بولدى?ەل تانيتىندارىن ەلەكتەن ٶتكٸزدٸك.
پرەمەر مينيستردٸڭ ورىنباسارلارى:
احمەتجان ەسٸموۆ (1994-97 ج.), يمانعالي تاسماعامبەتوۆ (1995 -97ج. ), جەنٸبەك كەرٸبجانوۆ (1996-97ج.), ٶمٸرزاق شٶكەەۆ (1997 ج., شٸلدە-قازان).
مينيسترلەر:
ٶمٸرزاق شٶكەەۆ – ەكونوميكا مينيسترٸ (1995-97 ج.).
ۆيكتور حراپۋنوۆ – ەنەرگەتيكا جەنە كٶمٸر ٶنەركەسٸبٸ (1995-97 ج.)
قاسىمجومارت توقاەۆ – سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ (1994-97 ج).
ۆلاديمير شكولنيك – عىلىم جەنە جاڭا تەحنولوگييا (1994-96 ج.)
نۇرلان بالعىمباەۆ – مۇناي جەنە گاز ٶندٸرٸسٸ مينيسترٸ (1994-97 ج.)
التىنبەك سەرسەنباەۆ – بۇقارالىق اقپارات ٸسٸنٸڭ ۇلتتىق اگەنتتٸگٸ (1995-97 ج.)
بٸرعانىم ەيتٸموۆا – جاستار مينيسترٸ (1994-96 ج.)
