(ٶمٸر تۇياقباي ماقالاسىنىڭ ٸزٸمەن)
تاريح – تەك ٶتكەندٸ بايانداۋ ەمەس, ول حالىقتىڭ بولمىسىن, ۇلتتىق ساناسىن ايقىندايتىن ٸرگەلٸ عىلىم. الايدا سوڭعى جىلدارى تاريحتى, شىنايى دەرەكتٸ بۇرمالايتىن تەندەنتسييا پايدا بولدى. وسى ورايدا كەسٸبي تاريحشىلار قوعامدا تاريحي ميفتەرگە توسقاۋىل قويۋدىڭ جولىن قاراستىرۋعا شاقىرادى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
"الاش" قايراتكەرٸ مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ: "بٸر حالىق ٶزٸنٸڭ تاريحىن بٸلمەسە, بٸر ەل ٶزٸنٸڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ٶزٸ دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى", - دەيتٸن سٶزٸ بار. يە, تاريحىمىزدى جوعالتپاۋىمىز, ونى زەرتتەپ دەرٸپتەۋٸمٸز كەرەك.
ۇلى دالادا قۋاتتى يمپەرييالار, مەملەكەتتەر قۇرعان حالقىمىزدىڭ ارعى تاريحىن وقىتۋ مٷمكٸن بولمادى. ازاتتىق دەۋٸرٸندە كەشەگٸ مەتروپولييا تاراپىنان قويىلعان كەدەرگٸلەر جويىلىپ, تاريحتاعى اقتاڭداقتاردى قالپىنا كەلتٸرۋگە مٷمكٸندٸك تۋدى. كەسٸبي تاريحشى عالىمداردان ٶزگە بۇل شارۋاعا جازۋشىلار, جۋرناليستەر, ەۋەسقوي زەرتتەۋشٸلەر, ت.ب. بەلسەنە ارالاستى.
الايدا بۇل ەرەكەت دۇرىس بولعانىمەن, ۋاقىت العا وزعان كەلەڭسٸز جاعدايلار دا تۋىنداي تٷستٸ.
شىعىستانۋشى-تاريحشى ٶمٸر تۇياقبايدىڭ «جاس الاشقا» شىققان «قازاقستاندا تاريحي بۇرمالاۋلار مەن ميفتەرگە توسقاۋىل قويۋدىڭ جولدارى» اتتى ماقالاسىن وقىدىق. تاريحشى قوعامدا كٶپتەن تالقىلانىپ جٷرگەن مەسەلەنٸ دۇرىس كٶتەرگەن. "جالعان تاريحشىلاردىڭ كەلەڭسٸز ٸس-ەرەكەتٸنە كەسٸبي تاريحشىلار نەگە ٷن قاتىپ, تويتارىس بەرمەيدٸ?" - دەگەن سۇراق تا جيٸ قويىلادى. سوندىقتان ماقالادا كٶتەرٸلگەن مەسەلەنٸ قولداي وتىرىپ, ٶز وي-پٸكٸرٸمٸزدٸ بٸلدٸرۋدٸ جٶن كٶردٸك.
تاريحتى جازۋ بار دا, ونى تٷسٸنۋ بار. ەكەۋٸ تاريح عىلىمىنىڭ ەكٸ ساتىسى. بٸرٸ بولماسا, ەكٸنشٸسٸ جوق. قازٸرگٸ كٷنگٸ قازاق تاريحناماسىنداعى باستى پروبلەما – وسى تاريحتى جازۋ مەن ونى تٷسٸنۋدٸ قاتار الىپ جٷرە الماۋ. تاريح ماڭىنداعى داۋلاردىڭ كٶبەيٸپ كەتۋٸنە دە وسى ٸرگەلٸ مەسەلە ەسەر ەتەدٸ.
قازٸرگٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ تولقىنىنىڭ نەتيجەسٸندە ترايباليستٸك, كۆازي-تاريحي جەنە ەتنوتسەنتريستٸك سيپاتتاعى كٶپتەگەن شىعارمالار پايدا بولۋدا.
بٸزدە تاريحي تۇلعالاردان كٶزسٸز باتىر جاساۋ ٷدەرٸسٸ بار. بۇل قۇبىلىس ەسٸرەسە ينتەرنەت دامىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر پايدا بولعالى ٶرشٸپ كەتتٸ. كەرٸسٸنشە كەيبٸرٸن بولماشى كەمشٸلٸگٸ ٷشٸن جەرگە تىعىپ, كٸسٸلٸكتەن جۇرداي ەتٸپ جاتامىز. مەيلٸ حاندىق كەزەڭدەردە بولسىن, پاتشا زامانىندا دا, بەرتٸنگٸ سوۆەت ٷكٸمەتٸ كەزٸندە دە تٷرلٸ قوعامدىق فاكتورلار, ساياسي جاعدايلار بولعانى بەلگٸلٸ. سوندىقتان بٸز قاي تۇلعاعا جەنە قانداي وقيعاعا بولماسىن, وبەكتيۆتٸ تۇرعىدا باعا بەرگەنٸمٸز ابزال. دەرەكسٸز, دەيەكسٸز داقپىرتتى تاريحقا ەنگٸزۋ عىلىمعا جاسالعان ٷلكەن قييانات دەر ەدٸم. كونتەكست-جٷيە, بٸر-بٸرٸمەن بايلانىسقان قوعامدىق, ساياسي, ەكونوميكالىق قۇرىلىم, ونى ەسكەرمەۋ قاتەلٸككە ۇرىندىرادى.
ينتەرنەت كەڭٸستٸگٸنە ٷڭٸلٸپ قاراساڭىز, مۇنداي مىسالدار جەتٸپ ارتىلادى. پسەۆدو-تاريحشىلاردان قۇتىلا الماي جاتقاندا ەندٸ بلوگەرلەر تاريح جازا باستادى. اڭىزدى كٶزبەن كٶرگەندەي ەتٸپ ايتۋ, بٸرەۋدٸ ەسٸرە ۇلىقتاۋ نەمەسە ساتقىن ەتٸپ كٶرسەتۋ بەلەڭ الدى. بٸز بۇل ٷدەرٸستٸ دەل قازٸر تىيىپ تاستاۋىمىز قاجەت. ەرتەڭ تاعى كەش بولادى.
بۇل تۇرعىدا مەن ٶمٸردٸڭ كٶتەرگەن باستامالارىن تولىقتاي قولدايمىن. جەنە ەلدەگٸ ٶزگە دە تاريحشى-ەرٸپتەستەرٸمدٸ وسى مەسەلەدە اۋىزبٸرشٸلٸك تانىتۋعا شاقىرامىن. سوندىقتان, اۆتور كٶتەرگەن ۇسىنىستارى عىلىم ٷشٸن دە, قوعام ٷشٸن دە ٶتە ماڭىزدى:
- بۇدان بىلاي جالپى گۋمانيتارلىق عىلىمدار اۋماعىن جايلاعان, اكادەمييالىق بٸلٸمٸ جوق پسەۆدو-عالىمداردىڭ, ەۋەسقوي تاريحشىلاردىڭ جازبالارىنا زاڭمەن شەكتەۋ قويۋ قاجەت. بۇل مەسەلە پارلامەنت قابىرعاسىندا كٶتەرٸلٸپ, قابىلدانعان شەشٸم قۇزىرلى مينيسترلٸكتٸڭ باقىلاۋىنا بەرٸلۋٸ كەرەك دەپ بٸلەمٸز.
- پسەۆدو-تاريحشىلار مەن ەۋەسقويلاردىڭ بۇعان دەيٸنگٸ «جاساعان» ەڭبەكتەرٸن, جالپى تاريحي كٸتاپتاردى تەكسەرەتٸن, كەسٸبي مامانداردان قۇرالعان ارنايى ساراپتاما كەڭەسٸ قۇرىلۋى تيٸس. ەربٸر ەڭبەك وسى كەڭەستٸڭ قاتاڭ تەكسەرۋٸنەن ٶتكەننەن كەيٸن عانا باسپاعا جٸبەرٸلگەنٸ دۇرىس.
- اتالعان ماقساتتى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كەسٸبي تاريحشى عالىمدار كٷش بٸرٸكتٸرۋٸ جەنە تيٸستٸ ورگاندار, مەكەمەلەر تاراپىنان ناقتى شەشٸم قابىلداتۋعا كٷش سالۋىمىز قاجەت دەپ بٸلەمٸن.
جالپى, بۇل مەسەلە بويىنشا ويىمدى الداعى ۋاقىتتا ەلٸ تارقاتىپ جازارمىن...
جامبىل ارتىقباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
