(Ómir Tuiaqbai maqalasynyń izimen)
Tarih – tek ótkendi baiandaý emes, ol halyqtyń bolmysyn, ulttyq sanasyn aiqyndaityn irgeli ǵylym. Alaida sońǵy jyldary tarihty, shynaiy derekti burmalaityn tendentsiia paida boldy. Osy oraida kásibi tarihshylar qoǵamda tarihi mifterge tosqaýyl qoiýdyń jolyn qarastyrýǵa shaqyrady, dep habarlaidy Dalanews.kz.
"Alash" qairatkeri Mirjaqyp Dýlatulynyń: "Bir halyq óziniń tarihyn bilmese, bir el óziniń tarihyn joǵaltsa, onyń artynsha ózi de joǵalýǵa yńǵaily bolyp turady", - deitin sózi bar. Iá, tarihymyzdy joǵaltpaýymyz, ony zerttep dáripteýimiz kerek.
Uly Dalada qýatty imperiialar, memleketter qurǵan halqymyzdyń arǵy tarihyn oqytý múmkin bolmady. Azattyq dáýirinde keshegi metropoliia tarapynan qoiylǵan kedergiler joiylyp, tarihtaǵy aqtańdaqtardy qalpyna keltirýge múmkindik týdy. Kásibi tarihshy ǵalymdardan ózge bul sharýaǵa jazýshylar, jýrnalister, áýesqoi zertteýshiler, t.b. belsene aralasty.
Alaida bul áreket durys bolǵanymen, ýaqyt alǵa ozǵan keleńsiz jaǵdailar da týyndai tústi.
Shyǵystanýshy-tarihshy Ómir Tuiaqbaidyń «Jas Alashqa» shyqqan «Qazaqstanda tarihi burmalaýlar men mifterge tosqaýyl qoiýdyń joldary» atty maqalasyn oqydyq. Tarihshy qoǵamda kópten talqylanyp júrgen máseleni durys kótergen. "Jalǵan tarihshylardyń keleńsiz is-áreketine kásibi tarihshylar nege ún qatyp, toitarys bermeidi?" - degen suraq ta jii qoiylady. Sondyqtan maqalada kóterilgen máseleni qoldai otyryp, óz oi-pikirimizdi bildirýdi jón kórdik.
Tarihty jazý bar da, ony túsiný bar. Ekeýi tarih ǵylymynyń eki satysy. Biri bolmasa, ekinshisi joq. Qazirgi kúngi qazaq tarihnamasyndaǵy basty problema – osy tarihty jazý men ony túsinýdi qatar alyp júre almaý. Tarih mańyndaǵy daýlardyń kóbeiip ketýine de osy irgeli másele áser etedi.
Qazirgi ózgeristerdiń tolqynynyń nátijesinde traibalistik, kvazi-tarihi jáne etnotsentristik sipattaǵy kóptegen shyǵarmalar paida bolýda.
Bizde tarihi tulǵalardan kózsiz batyr jasaý úderisi bar. Bul qubylys ásirese internet damyp, áleýmettik jeliler paida bolǵaly órship ketti. Kerisinshe keibirin bolmashy kemshiligi úshin jerge tyǵyp, kisilikten jurdai etip jatamyz. Meili handyq kezeńderde bolsyn, Patsha zamanynda da, bertingi Sovet úkimeti kezinde de túrli qoǵamdyq faktorlar, saiasi jaǵdailar bolǵany belgili. Sondyqtan biz qai tulǵaǵa jáne qandai oqiǵaǵa bolmasyn, obektivti turǵyda baǵa bergenimiz abzal. Dereksiz, dáieksiz daqpyrtty tarihqa engizý ǵylymǵa jasalǵan úlken qiianat der edim. Kontekst-júie, bir-birimen bailanysqan qoǵamdyq, saiasi, ekonomikalyq qurylym, ony eskermeý qatelikke uryndyrady.
Internet keńistigine úńilip qarasańyz, mundai mysaldar jetip artylady. Psevdo-tarihshylardan qutyla almai jatqanda endi blogerler tarih jaza bastady. Ańyzdy kózben kórgendei etip aitý, bireýdi ásire ulyqtaý nemese satqyn etip kórsetý beleń aldy. Biz bul úderisti dál qazir tyiyp tastaýymyz qajet. Erteń taǵy kesh bolady.
Bul turǵyda men Ómirdiń kótergen bastamalaryn tolyqtai qoldaimyn. Jáne eldegi ózge de tarihshy-áriptesterimdi osy máselede aýyzbirshilik tanytýǵa shaqyramyn. Sondyqtan, avtor kótergen usynystary ǵylym úshin de, qoǵam úshin de óte mańyzdy:
- budan bylai jalpy gýmanitarlyq ǵylymdar aýmaǵyn jailaǵan, akademiialyq bilimi joq psevdo-ǵalymdardyń, áýesqoi tarihshylardyń jazbalaryna zańmen shekteý qoiý qajet. Bul másele Parlament qabyrǵasynda kóterilip, qabyldanǵan sheshim quzyrly ministrliktiń baqylaýyna berilýi kerek dep bilemiz.
- psevdo-tarihshylar men áýesqoilardyń buǵan deiingi «jasaǵan» eńbekterin, jalpy tarihi kitaptardy tekseretin, kásibi mamandardan quralǵan arnaiy saraptama keńesi qurylýy tiis. Árbir eńbek osy keńestiń qatań tekserýinen ótkennen keiin ǵana baspaǵa jiberilgeni durys.
- atalǵan maqsatty júzege asyrý úshin kásibi tarihshy ǵalymdar kúsh biriktirýi jáne tiisti organdar, mekemeler tarapynan naqty sheshim qabyldatýǵa kúsh salýymyz qajet dep bilemin.
Jalpy, bul másele boiynsha oiymdy aldaǵy ýaqytta áli tarqatyp jazarmyn...
Jambyl Artyqbaev,
tarih ǵylymdarynyń doktory, professor
