قۇرمەتتٸ پرەزيدەنت مىرزا!
مەن ەكونوميكا ۆيتسە-مينيسترٸ ج. ماديەۆ قولىن قويىپ, سٸزگە بەكٸتۋ ٷشٸن ۇسىنعان «2020–2024 جىلدارعا ينۆەستيتسييا تارتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوسپار» دەگەن قۇجاتپەن تانىسىپ شىقتىم.
سوڭعى 20 جىلداعى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقارۋىنداعى بيۋروكراتييالىق اپپارات «ەلەم نارىعىن باسىپ وزا يگەرۋ», «اسىرا سەكٸرۋ», «ەڭ ٷزدٸك», «جەدەل دامىعان», «ٶركەندەگەن», «الدىڭعى قاتارداعى جەتەكشٸلٸككە ەنگەن» ەرەكشە جانردى ويلاپ تاپتى. سول كەزدەگٸ پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستاندى بٸرەسە – بارىس پەن جولبارىس نەمەسە بٷركٸت پەن قىران دەپ ەلەستەتۋ ارمانى بوس قييالعا اينالىپ, ٶز-ٶزٸن جۇباتۋدان ارى اسا المادى.
كەرٸم مەسٸموۆ العا تارتقان «جەدەل دامۋدىڭ كلاستەرلەرٸ» ەسٸڭٸزدە شىعار? سودان بەرٸ ون جىل ۋاقىت ٶتتٸ, وسى كلاستەرلەردٸڭ بٸرەۋٸ دە جوق, قايدا? وسى قييال 2020 جىلعا ارنالعان جوسپاردا تاعى دا جازىلعان: «شەكاراارالىق ٶندٸرٸستٸك كلاستەرلەر قۇرۋ مٷمكٸندٸگٸ ٷشٸن تالداۋ جٷرگٸزۋ...». ناعىز اقىماقتىق دەگەن وسى شىعار!
وسى جوسپاردىڭ نەگٸزٸندە بٸرەۋلەر شىن مەنٸندە قانداي دا بٸر ينۆەستيتسييا الامىز دەپ جٷرگەنٸنە سەنۋ قيىن. شيكٸزات باعاسى جوعارى بولعان جىلدارى شەنەۋنٸكتەر وسىنداي قۇجاتتاردى جەلەۋ ەتٸپ, «ەبدەن جەپ ٷيرەنگەن» شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا مەملەكەت مەنشٸگٸن ۇستاتىپ جٸبەردٸ.
وسىدان كەيٸنگٸ جالعاسقان داۋ-داماي, دٷنيە-مٷلٸكتٸ تەركٸلەۋ جەنە باتىستاعى اربيتراجدىق سوت ٸستەرٸ – بايىپتى بيزنەس ٶكٸلدەرٸن استانالىق كابينەتتەردەن باقىت تابام دەگەن نيەتتەرٸنەن اينىتتى.
ال ەلەمدٸك نارىقتا كٶپتەگەن بوس ينۆەستيتسييا كٶزدەرٸ ٶتە كٶپ, ولار كاپيتالدى قولدانۋ ايماقتارىن ٸزدەيدٸ. بۇل – قازٸرگٸ جەنە بولاشاقتاعى كەسٸپكەرلەردٸڭ ۇرپاقتارىنا پايدا ەكەلەتٸن اۋقىمدى جەنە ۇزاق مەرزٸمدٸ جوبالار بولۋى كەرەك.
قازاقستاننىڭ جەمقورلىققا بەيٸم ەمەس توبى باتىستىق بەلسەندٸ سەرٸكتەستەرٸنە ۇسىنارى كٶپ. مەن تاياۋداعى 10 جىلدا 85 ملرد دوللارعا دەيٸنگٸ ينۆەستيتسييالىق باعدارلاما نەگٸزٸندە ەلدٸڭ بٷكٸل ەكونوميكاسىن مودەرنيزاتسييالاۋ جوسپارىن ۇسىنامىن. بۇل تەك قانا ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا سالىناتىن ينۆەستيتسييا!
بۇل جوبا ەلدٸڭ بارلىق يندۋستريالدى لاندشافتىن ٶزگەرتەدٸ جەنە جاڭا ٶندٸرٸس سالالارىنا ودان دا كٶپ ينۆەستيتسييالار تارتۋعا جاعداي جاسايدى.
قازاقستان قايتادان ايماقتىق مۇناي بازاسى ەمەس, «ەۋرازييانىڭ شەبەرحاناسىنا» اينالۋى كەرەك.
ينۆەستورلارعا ەدٸلەتسٸز نەمەسە سىبايلاس جەمقورلىق جولمەن جاسالعان كەلٸسٸمدەر نەگٸزٸندە بەرٸلگەن كٶپتەگەن نىساندار وسى ترانسفورماتسييانىڭ ماتەريالدىق بازاسىنا اينالادى. مۇنداي كەلٸسٸمدەر توقتاتىلۋى كەرەك, مٷلٸكتٸك نىساندار قازاق مەملەكەتٸنٸڭ يەلٸگٸنە قايتارىلادى.
ەل ٷشٸن قولدا بار ناقتى دەلەلدەر كەز كەلگەن سوت تٶرەلٸگٸندە ٶز قۇقىعىن قورعاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. الايدا مۇنداي جاعداي ورىن الماۋى دا مٷمكٸن: پارا بەرۋگە جٷگٸنگەن كورپوراتسييالار داۋ تۋدىرماي, توپ-مەنەدجەرلەردٸڭ الدىڭعى بۋىنىنىڭ كٸنەسٸن مويىنداپ, قازاقستانمەن ٸسكەرلٸك قارىم-قاتىناستى ساقتايدى.
قاجەت بولعان جاعدايدا داۋ تۋعىزاتىن مەمٸلەلەر تٸزٸمٸن قايتا قاراپ, ەلٸمٸزدٸڭ تەڭٸز جوباسىنا قاتىسۋى, «ماڭعىستاۋمۇنايگازدى» جەكەشەلەندٸرٸپ, قايتا ساتۋ, كاسپيي قايراڭى جوبالارىنداعى اكتيۆتەردٸڭ كٷمەندٸ تٷردە بەرٸلۋٸ, ۋران كەن ورىندارى مەن سيرەك كەزدەسەتٸن قازبالاردى ساتۋ, سونداي-اق «قازاقمىس» پەن «قازمىرىشتاعى» بارلىق وپەراتسييالار قايتا قاراستىرىلۋى كەرەك.
بۇرىنعى نازارباەۆتىق كەلٸسٸمدەر عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٷكٸمەتتٸڭ جاساعان كەيبٸر كەلٸسٸمدەرٸ جەدەل تٷردە توقتاتۋدى جەنە قوسىمشا قوعامدىق تالقىلاۋدى قاجەت ەتەدٸ.
اقشاتاۋ كەن ورنىنداعى ۆولفرام-موليبدەن كەن كٶزدەرٸن شەتەلدٸك ينۆەستورلارعا ەشۋاقىتتا بەرۋگە بولمايدى! وسى جوبادا قازاقستانعا شەتەلدٸك جۇمىس كٷشٸن توپىرلاتىپ ەكەلۋ كٶزدەلگەنٸن دە ەستٸدٸم. مۇنداي جوبالار تٸپتٸ افريكادا دا جٷزەگە اسىپ جاتقان جوق.
«سامۇرىق-قازىنا» قورى قازاقستاندا جاڭا ٶندٸرٸستٸك بازانى قۇرۋعا قاراجات جۇمساي الماسا, سول سيياقتى «دامۋ ينستيتۋتتارى» دەپ اتالاتىن تولىپ جاتقان باسقا كەڭسەلەر نە ٷشٸن قاجەت?
قۇرمەتتٸ پرەزيدەنت مىرزا!
ەل ازاماتتارىن شەتەلدٸك «دەلدالداردىڭ» ارالاسۋىمەن كٶمەكشٸلٸك جۇمىسقا تارتىپ, سەتتٸ بولاشاعىنان ايىرۋعا بولمايدى. بٸز ەلٸمٸزدٸ شيكٸزات ەكسپورتتاۋشىدان – ەلەمدٸك ەكونوميكا ٷشٸن ەنەرگييا, تاۋارلار ٶندٸرەتٸن, قىزمەت كٶرسەتەتٸن ەلگە اينالدىرۋعا مٸندەتتٸمٸز.
ول ٷشٸن قولىڭىزعا تيگەن بيلٸكتٸ پايدالانعانىڭىز جٶن. بۇل سٸزدٸڭ قازاقستان تاريحىنا قوسقان ٷلەسٸڭٸز بولار ەدٸ.
كوروناۆيرۋس جەنە باسقا دا قيىندىقتارعا قاراماستان, شىنايى ٶمٸر جاقسىلىققا تولى, ادام ٶزٸ بەرگەن ۋەدەلەرٸن ورىنداۋعا كٸرٸسۋٸ كەرەك.
سٸز ەرەكەت ەتۋگە دايىنسىز با?
دايىن بولساڭىز, ن.نازارباەۆتىڭ دەمالىسقا شىعۋىن, ەلدٸ كٷندەلٸكتٸ باسقارۋ جەنە ساياسي پارتييالاردىڭ ٸسٸنە ەرتٷرلٸ سىلتاۋمەن ارالاسپاۋىن تالاپ ەتەتٸن ۋاقىت كەلدٸ.
وسى كٷنگە دەيٸن ونىڭ ٶزٸنە بەرٸلگەن كەپٸلدٸكتەر بٸر باسىنان اسىپ تٷسەدٸ. وسىدان كەيٸن مودەرنيزاتسييالاۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋشٸلەرمەن نەگٸزگٸ يدەيانى تالقىلاپ, ماقساتتاردى ايقىنداۋعا جول اشىلار ەدٸ.
سودان كەيٸن باعدارلامانى قاجەتتٸ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق اكتٸلەرمەن قامتاماسىز ەتٸپ, پرەزيدەنتتٸك جارلىقپەن ونىڭ ورىندالۋىنا جاۋاپتى قىزمەت كٶرسەتۋشٸلەر مەن ۇيىمدار قۇرۋ قامتاماسىز ەتٸلۋ تيٸس. سونىمەن بٸرگە ٷكٸمەت (قازٸرگٸ نەمەسە ودان كەيٸنگٸ) بەلگٸلەنگەن ەكٸمشٸلٸك تەجٸريبەگە سەيكەس كٷندەلٸكتٸ جۇمىسپەن اينالىسۋدى جالعاستىرادى.
بۇرىن دا ايتقان ەدٸم: قازٸرگٸ جاعدايدا وسى جوسپاردى تالقىلاۋعا قاجەتتٸ قاۋٸپسٸز بايلانىس قۇرالدارىمىز بار. مەن ولاردى قولدانۋعا دايىنمىن.
مەملەكەتتٸك قىزمەت ەتيكاسىن ساقتاي وتىرىپ, ساياسي قىسىمعا تٷسپەۋ ٷشٸن, ٶزٸمنٸڭ ٷندەۋٸمدٸ ديپلوماتييالىق ارنالار ارقىلى تاعى بٸر رەت جولدايمىن. بٸراق سٸز مۇنداي قاتىناس جاساۋدىڭ شەگٸ تاۋسىلاتىنىن تٷسٸنۋٸڭٸز كەرەك.
قۇرمەتپەن,
ەكەجان قاجىگەلدين,
لوندون (ۇلىبريتانييا),
سەۋٸر 2020 جىل
«DAT». 14.05.2020.
