مەرۋەرت ٶتەكەشوۆا بۇعان دەيٸن “اقجٷنٸس” ينتەرنەت باسىلىمىندا جارييالانعان تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ پەن جۋرناليستٸڭ سۇحباتىنا جاۋاپ بەرٸپتٸ. ول نە دەيدٸ?
«اقجٷنٸس» ينتەرنەت باسىلىمىندا جارييالانعان كۋرستاسىم تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتىڭ سۇحباتىن, سونىڭ ٸشٸندە تۇقاڭنىڭ مەن تۋرالى ايتقان پٸكٸرلەرٸن وقىعاندا جانىم جابىرقادى. ونىڭ اق-قاراسىن بٸر قۇداي, سودان كەيٸن سوت انىقتاي جاتار, بٸراق مەن جايلى ايتقان پٸكٸرلەرٸ بارىپ تۇرعان شەكتەن شىعۋ, جٷگەنسٸزدٸك, مەدەنيەتسٸزدٸك. ونىمەن سۇحبات قۇرىپ وتىرعان جۋرناليست كەلٸنشەكتٸڭ سٶزدەرٸنەن دە كەكەسٸن ەسٸپ تۇر.
«مەرۋەرت ٶتەكەشوۆا دا «ساحناگەر» سىيلىعىن الدى. سٶز جوق, سوناۋ 1970-شٸ جىلدارداعى «قىز جٸبەك» فيلمٸنەن كەيٸن ول كٸسٸ «كٸمسٸڭ – مەرۋەرت ٶتەكەشوۆا» بولدى.
ٶمٸر بويى سول قىز جٸبەگٸمەن كەلە جاتىر. كينوداعى ودان كەيٸنگٸ بٸرەن-ساران رٶلدەرٸن ەشكٸم بٸلمەيدٸ دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
تەاتر ساحناسىندا دا سوڭعى رەت قاي جىلى, قانداي رٶل ويناعانىن بٸلۋ ٷشٸن بٸراز تەاتر تاريحىن قوپارۋعا تۋرا كەلەدٸ. جالپى, تەاتردا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن رٶل سومدادى ما? «ساحناگەر» دەگەن سىيلىقتى قانداي ەڭبەگٸ ٷشٸن العانى بٸزگە تٷسٸنٸكسٸز بولدى. ەلدە مەن ەدٸلەتسٸز باعا بەرٸپ وتىرمىن با?.. سٸزدٸڭ العاشقى ماحابباتىڭىزعا…».
سۇراقتىڭ سيقى وسى. مەنٸڭ قىزىمداي بالانىڭ بويىنداعى بۇل نە دەگەن جەك كٶرۋ سەزٸمٸ. ينتەرنەت باسىلىمىنىڭ اتى «اقجٷنٸس» ەكەن. بارشا قازاق ٷشٸن اياۋلى اتتى مەنشٸكتەي وتىرىپ, ٷلكەندٸ سىيلاۋ, اق شاشتى انانى قادٸر تۇتۋ دەگەن قاسيەتتەردەن جۇرداي, ۇر دا جىق, كٶكبەتتٸك سيمپتوم ەسٸپ تۇرعان قوي تەرٸسٸن جامىلعان بۇل نە باسىلىم? وسى ساۋال سانامدى جەگٸدەي جەدٸ. سودان كەيٸن «بٸراق مەنٸڭ مەرۋەرت كۋرستاسىم اقىرى قازاقشانى بٸلمەي كەتتٸ. بٸلەدٸ-اۋ, دۇرىس سٶيلەي المايدى, ٸرتٸك-ٸرتٸك, اكتسەنتپەن سٶيلەيدٸ» دەگەن تۇڭعىشبايدىڭ سٶزدەرٸنە قاراماستان, ٶز جاۋابىمدى بەرەيٸن دەپ شەشتٸم.
الدىمەن
«ساحناگەر» سىيلىعىن ماعان قيماي سونشاما ەدەپسٸز, كەسٸبي ەتيكادان ادا ساۋالدار قويىپ, سيتۋاتسييانى ۋشىقتىرىپ وتىرعان سەۋلە ەبەدينوۆاعا ايتارىم, ەلٸ بالا عوي, نە ٸستەپ جٷرگەنٸن بٸلمەيدٸ عوي دەپ اقتايتىن جاس مٶلشەرٸنەن اسىپ كەتٸپسٸز, ەلۋگە تاياپ قالىپسىز. بۇل سٸزدٸڭ دەڭگەيٸڭٸز بولسا, ٶتە ٶكٸنٸشتٸ. ەندٸ تٷزەلمەسسٸز.
بٸراق كەيدە, ٷلكەن كٸسٸلەردٸڭ اراسىنا كيلٸگٸپ, وسىلاي جاعدايدى ۋشىقتىرار الدىندا كٸشكەنە بولسا دا ويلانۋىڭىزدى سۇرار ەدٸم. باسىلىمىڭىزدىڭ ۋاقىتشا جوعارى رەيتينگٸ سٸزدٸڭ رەپۋتاتسيياڭىزدى كەرٸ قايتارا المايدى.
تۇقاڭا جانىڭىز اشىماسىن ەمەس, اشىسىن, بٸراق ەر نەرسەنٸڭ ٶز شەگٸ, ٶزٸنٸڭ ەتيكاسى بولادى.
سونىڭ ٸشٸندە جۋرناليستٸك قاعيدا دەگەن بار, ەدٸل بولۋ, ەكٸ جاقتىڭ پٸكٸرٸن تەڭ, دەربەس وتىرىپ تىڭداپ, ساراپتاپ, سودان كەيٸن كٶپشٸلٸك نازارىنا ۇسىنۋ دەگەن سيياقتى, تاعىسىن تاعىلار. سٸز سونى ۇستانباعانسىز.
سٸزدٸڭ تەاترتانۋشى ەكەنٸڭٸزدٸ, تٸپتٸ اكادەمييادا شەكٸرتتەرگە دەرٸس بەرەتٸندٸگٸڭٸزدٸ ەستٸگەندە تٸپتٸ تاڭ قالدىم. اپىراي, تەاترتانۋشىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق دەڭگەيٸ, ٸشكٸ مەدەنيەتٸ, ويلىلىعى ارتيستەر مەن رەجيسسەرلەردەن ون ەسە بيٸك بولۋى تيٸس ەدٸ عوي. مىناداي ەلسٸز ەموتسييامەن, كٶزسٸز قيسىنمەن شەكٸرتتەرگە قانداي ۇلاعات پەن تەربيە بەرەسٸز? ەلدە, كٷندە ەر لەكتسيياڭىزدا «مەرۋەرت ٶتەكەشوۆانىڭ جٸبەكتەن باسقا ەشبٸر رولٸ جوق» دەگەن دٷمبٸلەز پٸكٸرٸڭٸزدٸ جٷز رەت قايتالايسىز با?
ييا, قىزجٸبەك – مەنٸڭ ٶنەردەگٸ «تٶلقۇجاتىم». ال سٸزدٸڭ تٶلقۇجاتىڭىز قانداي?
ليرو-ەپوستىق جىرداعى بولسىن, كينوداعى بولسىن قىز جٸبەكتٸڭ داڭقىنا قىلاۋ تٷسٸرمەدٸم.وسىنداي سەتتە ورىستىڭ «ۋ حامستۆا نوگي كوروتكيە» دەگەن دانالىعى ەسكە تٷسٸپ وتىر. قازاقشا ايتساق, ارسىزدىقتىڭ قۇيرىعى بٸر-اق تۇتام. ەڭ باستىسى, ول – كٶركەم قۇندىلىققا دا جاتپايدى. ادامنىڭ ٸشكٸ مەدەنيەتٸنەن تۋىندايدى. كەسٸبي ماماننىڭ بويىندا, تامىرى تەرەڭدە جاتقان شەكسٸز وي بولۋى تيٸس.
اسانەلٸگە نەگە تيٸسەسٸڭ?
مىنا سۇحباتتاعى قازاق ٶنەرٸنٸڭ ماقتانىشى اسانەلٸ ەشٸموۆ حاقىنداعى پٸكٸرلەرٸڭ جۋرناليست رەتٸندە دە, تەاترتانۋشى رەتٸندە دە ٶرەڭٸزدٸڭ ٶتە تٶمەن دەڭگەيدە ەكەندٸگٸن كٶرسەتتٸ. «بەكەجاندار اتاق العان زامان» دەگەن نە سٶز ول? بەكەجان – كٶركەم بەينە. بٸرٸنشٸدەن, تالانتىڭىز تاسىپ بارا جاتسا, سۇحباتتاسقان اعاڭمەن بٸرگە بەكەجانداي كٶركەم بەينە جاساپ كٶر. اسانالٸ ەشٸموۆ جاساعان ساحنا مەن ەكرانداعى بەينەلەر – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قازىناسى. بۇل مەنٸڭ جەكە پايىمىم عانا ەمەس, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ تەاتر جەنە كينو سىنشىلارىنىڭ باعاسى.
مەن تەاترتانۋ مەن تەاتر سىنىنىڭ نەگٸزٸن سالعان بويادجيەۆ, ماركوۆ, انيكست, زينگەرمانداردى ايتپاي-اق قويايىن. كٶرنەكتٸ تەاترتانۋشىلار ا.بارتوشەۆيچ, ۆ.سيليۋناس, ن.كرىموۆالاردان ٷلگٸ ال. تەاتر سىنشىسىنىڭ ەتيكاسى مەن كٶركەم مٸنەزٸ, ٸشكٸ مەدەنيەتٸن, تانىمى مەن تاعىلىمىن ۇعىن. ەتتەڭ ٶمٸردەن ەرتە كەتتٸ. دەل وسىنداي پايىمداۋلارىڭ ٷشٸن ەشٸربەك سىعايدىڭ ٶزٸ كەسٸبي ٷكٸم ايتار ەدٸ.
تەك, قىز جٸبەك ەمەس, قازاق ارۋلارىنىڭ بٸرتالايىن سومداۋ باقىتى بۇيىردى ماڭدايىما. تەاترتانۋشىسىڭ عوي, مەن سومداعان قازاق ارۋلارىنى سەن بٸلۋگە تيٸسسٸڭ.
ٶنەرگە قاتىسى جوق, الايدا «قىز جٸبەك» فيلمٸنٸڭ جاناشىرلارى حابارلاستى. «مەرۋەرت اپاي, سٸز تۋرالى تٷيدەك-تٷيدەك سٶزدەر جازىپ وتىرعان جۋرناليست, تەلەديداردا بٸر كەزدەرٸ «اقجٷنٸس» باعدارلاماسىن جٷرگٸزٸپ, «قىز جٸبەك» تۋرالى ەدەمٸ سٶزدەر ايتقان جان. تٸپتٸ, سٸزدەر سول باعدارلامانىڭ قوناعى دا بولدىڭىزدار» دەگەن دە, ويلانىپ قالدىم. بۇل نە قىلعان ەكٸجٷزدٸلٸك. بۇل قايدان شىققان ايارلىق. ەكٸ سٶيلەۋ, جەلدٸڭ ىعىنا قاراي ىعىسىپ, ۇستانىمىنان اۋىتقۋشىلىق دەگەن وسى ەمەس پە?!
تۇڭعىشباي نەگە كەرٸن تٶكتٸ?
تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆتى ماعان جەنە مەنٸڭ جەكە باسىما سونشاما كەرٸن تٶگۋگە يتەرمەلەگەن جينالىستا ايتقان «يا ستەسنيايۋس, چتو يا ۋچيلسيا ۆمەستە س ەتيم چەلوۆەكوم» دەگەن سٶزٸم ەكەن. بۇل مەنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسييام. تۇقاڭ ماعان تەك كۋرستاس ەمەس, تالاي جىل تەاتردا ديرەكتورىم دا بولدى, ساحنادا پارتنەرىم دا بولدى. مەن ول كٸسٸنٸ جان-جاعىنان, بارلىق قىرىنان بٸلەمٸن. كٶز الدىمدا قارتايدى.
سوندىقتان ەگەر بۇل سٶزدەر ايتىلسا, ول قىزۋقاندىلىقپەن, بٸر سەتتٸك ەموتسييامەن ايتىلعان سٶزدەر ەمەس ەكەنٸن بٸلۋگە تيٸسسٸزدەر. دەمەك ول سٶزدەردە استار بار. ايتىلۋىندا سەبەپ بار. دەل قازٸر ونىڭ بەرٸن اقتارىپ, سٸزدەردٸڭ الدىلارىڭىزدا بٷگە-شٸگەسٸنە دەيٸن اشىپ تٷسٸندٸرۋدٸ ارتىق سانايمىن. تۇقاڭنىڭ كەسٸبيلٸگٸنە دە شەك كەلتٸرٸپ, ول كٸسٸنٸڭ دەڭگەيٸندە (ماعان قاتىستى ايتىلعان سٶزدەرٸنٸڭ دەڭگەيٸندە) سىناعىم كەلمەيدٸ.
بەرٸنە ۋاقىت پەن حالىق تٶرەشٸ. بٸراق بۇل دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتكەن ارداقتى حاديشا بٶكەەۆا, ەزٸربايجان مەمبەتوۆ سەكٸلدٸ تۇلعالاردى كٸرٸكتٸرٸپ, سولاردى سٶزگە دەيەك ەتٸپ كٶلدەنەڭ تارتۋ ەدٸلدٸك ەمەس. ەڭ بولماسا, ەرۋاعىن سىيلايىق.
بۇل كٸسٸلەردٸڭ تۇقاڭا جاساعان جاقسىلىعى مەن تۇقاڭنىڭ ول جاقسىلىقتاردى قالاي قايتارعانىن بەرٸمٸز بٸلەمٸز, جان تٷرشٸكتٸرەر سيتۋاتسييالاردى كٶزدەرٸمەن كٶرگەن جاندار ەلٸ قاتارىمىزدا. سولار ٶتٸرٸك ايتقىزباس.
قازاقتىڭ قىز جٸبەگٸ دەگەن اتاققا قىلاۋ تٷسٸردٸم بە?
قىز جٸبەك بەينەسٸ ارقىلى ۇلتتىمىزدىڭ ٶسكەلەڭ ۇرپاعىنا ٷلگٸ بولۋ كەرەكتٸگٸن ٶتە ەرتە ۇعىندىم. قۇمان ەكەۋمٸز ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن جاس شاڭىراعىنا اق باتامىزدى بەردٸك. ەل مەن جۇرتتىڭ ماحابباتى مەن قوشەمەتٸنە بٶلەندٸك. جاستار ٷشٸن بٸز ادال, اق ماحابباتىڭ اققۋداي سيمۆولىمىز. كەسٸبٸمە ادالمىن. ٶنەرٸمنٸڭ جەمٸسٸن جەپ كەلەمٸن.
مەنٸ جەتەسٸز بٸرەۋ بولماسا, ەشكٸم ساحناعا عۇمىرىن ارناعان جوق دەپ ايتا المايدى. ەسٸمدٸ بٸلگەلٸ ٶنەرگە قىزمەت ەتٸپ كەلەمٸن.
سوندىقتان بۇنداي سٶزدەردٸ دوعارىڭىزدار, ۇيات بولادى. ٶزٸمنٸڭ اللا ەنشٸ ەتكەن عۇمىرىمدى كٸرشٸكسٸز سٷرٸپ جاتىرمىن. ەلدٸڭ بەتٸنە تٸك قارايمىن, جالتاقتامايمىن, جانارىمدى تايدىرمايمىن.
سٸزدەر شە, سۇحبات قۇرۋشى ەكٸ ادام, مەن سيياقتى وسىلاي ريياسىز ماقتانا الاسىزدار ما?
دەرەككٶز: Abai.kz
