كيەۆتەگٸ ەكونوميكا مەكتەبٸنٸڭ تٶراعاسى تيموپەي ميلوۆانوۆپەن تٸلدەسكەن وتستاۆكاداعى اقش گەنەرالى دەۆيد گوۆەلل پەترەۋس وسى تٶڭٸرەكتەگٸ ٶزەكتٸ ساۋالدارعا جاۋاپ قاتتى دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشىعا سٶز كەزەگٸن بەرمەس بۇرىن الدىمەن, ول تۋرالى از-كەم ماعلۇمات بەرە كەتسەك.
دەۆيد پەترەۋس – وتستاۆكاداعى اقش گەنەرالى, 2008-2012 جىلدارى ورتالىق بارلاۋ باسقارماسىنىڭ ديرەكتورى بولدى. وعان دەيٸنگٸ 35 جىلىن امەريكا ارميياسىنا ارنادى. اۋعانستانداعى ارنايى وپەراتسييا كەزٸندە اقش قارۋلى كٷشتەرٸ مەن حالىقارالىق كٷشتەردٸڭ جاساعىنا قولباسشىلىق ەتتٸ.
...
– باتىس ەلدەرٸ كرەملدٸڭ ۋكرايناعا باسىپ كٸرەرٸن كٷنٸ بۇرىن بٸلدٸ. سوعىستىڭ الدىن الۋ مٷمكٸن بە ەدٸ? ايتالىق, ديپلوماتييانىڭ كٶمەگٸمەن نەمەسە سانكتسييانى قاتاڭداتۋ ارقىلى پۋتيندٸ تەجەۋ جوسپارى نەگە جاسالمادى?
– رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كٸرمەي تۇرا, باتىس ەلدەرٸنٸڭ كرەملگە قاتىستى پوزيتسيياسى الا-قۇلا بولدى, بٸرقاتارى رەسەيگە سٸز ايتقان قاتاڭ سانكتسييا سالۋدان تارتىندى. ولار بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق مٷددەسٸن ويلادى.
مەسەلەن, سوعىسقا دەيٸن گەرمانييا Nordstream-2 (سولتٷستٸك اعىن-2) جوباسىن توقتاتۋ تۋرالى تالاپقا قۇلاق اسپاي, تيٸپ-قاشىپ جٷردٸ. سوعىس باستالا سالا بەرلين جوبانىڭ قۇرىلىسىن كٸلت توقتاتتى.
سوعىستىڭ العاشقى اپتاسىندا گەرمانييا ەشكٸم ويلاماعان اسا ماڭىزدى ساياسي شەشٸمدەر قابىلدادى:
- قورعانىس سالاسىنا بٶلٸنگەن بيۋدجەتتٸڭ ٷستٸنەن قوسىمشا 110 ملرد دوللار شىعىندادى.
- قورعانىس سالاسىنا باعىتتالاتىن قارجىنىڭ كٶلەمٸن ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 2 پايىزىنا دەيٸن ٶسٸردٸ.
- ۋكرايناعا رەسەيدٸڭ ەسكەري تەحنيكاسىن قيراتۋعا قاجەتتٸ قارۋ-جاراق جٶنەلتتٸ.
– باتىستىڭ بارلاۋ قىزمەتٸ كيەۆكە ۇدايى جەدەل اقپارات جەتكٸزٸپ تۇردى. ۋكراين بيلٸگٸ رەسەيدٸڭ باسىپ كٸرەرٸنە سوڭعى سەتكە دەيٸن سەنبەگەن سىڭايلى. ەلدە زەلەنسكييدٸڭ جوسپارى بولدى ما? كيەۆ پۋتيننٸڭ شابۋىلىن كٷتتٸ مە?..
– باسقىنشىلار شەكارانى بۇزىپ, ەلدٸ-مەكەندەردٸ اتقىلاي باستاعاندا ۋكراين بيلٸگٸ ابدىراپ قالعانى راس. بٸراق, بۇل حەل ۇزاققا سوزىلعان جوق. كيەۆ قورعانۋعا, قارىمتا قايتارۋعا كٶشتٸ. ەل باسىنا كٷن تۋعان شاقتا, قولدا باردى ۇقساتۋعا, يمپروۆيزاتسييا جاساۋعا تۋرا كەلدٸ.
ۋكراين كٶشباسشىلارى مەن ۋكراين ەسكەرٸنٸڭ تاباندىلىعىنا, تٶزٸمدٸلٸگٸنە, قايسارلىعىنا كٷللٸ ەلەم تەنتٸ بولىپ وتىر. بۇل دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن اكسيوما.
ەلدٸ ەكٸ-ٷش كٷننٸڭ ٸشٸندە جاۋلاپ الۋدى جوسپارلاعان "پۋتينشٸلدەر" تىعىرىققا تٸرەلدٸ. باسقىنشىلارعا تٶتەپ بەرگەن باستاپقى كٷندەرٸ ۋكراينانىڭ قارۋلى كٷشتەرٸنە قارۋ-جاراق, ەسكەري ۇشاق, رەسەيدٸڭ تانكٸلەرٸن تالقاندايتىن زاماناۋي قۇرىلعىلارى جەتٸسپەيتٸنٸ ايقىن بٸلٸندٸ.
باتىس بۇل ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. ۋكراين ارميياسىنا قاجەتتٸ ەسكەري تەحنيكا مەن قارۋ-جاراقتى جەتكٸزۋدە كەدەرگٸ بولماۋى تيٸس. ناتو ەلدەرٸ بۇدان باس تارتپايدى.
دەسە دە, بٸر جايتتىڭ باسى اشىق:
ەگەر جاۋىنگەردٸڭ بويىندا جاۋعا قارسى شابار قايسارلىق, تاباندىلىق, كٷرەسكەرلٸك قابٸلەت بولماسا, قارۋ-جاراقتان قايىر جوق.
ۋكرايندار ەرجٷرەك ۇلت! قاھارمان حالىق! بۇعان وسى كٷندە كٷللٸ ەلەمنٸڭ كٶزٸ جەتتٸ.
باتىس ەلدەرٸ Javelin پەن Stingers-تٸ مولىنان جەتكٸزەر بولسا, ۋكراين ەسكەرٸ كەز كەلگەن اگرەسسيياعا قارسى تۇرا الار ادۋىندى, ايبارلى كٷشكە اينالادى.
سوعىس باستالعالى تالاي كٶپٸر جارىلدى. ۋكرايناداعى تەمٸرجول بايلانىسى ٷزٸلدٸ. بۇل ۇتىمدى شەشٸم بولدى, ٶيتكەنٸ رەسەي اۋىر ەسكەري تەحنيكاسىن تەمٸرجولدىڭ كٶمەگٸمەن تاسىمالداۋدى جوسپارلاعان.
ۋكراين ارميياسىنىڭ كەسٸبي دەڭگەيٸ باسقىنشىلاردان اسىپ تٷستٸ. ورىس ەسكەرٸ كٶبٸنە-كٶپ قارا كٷشكە سالادى, سٶيتٸپ بار ەنەرگيياسىن سارقىپ تاستايدى.
Javelins-تەر جەتپەي تۇرا ۋكراين ساربازدارى جاۋدىڭ جانارماي تاسيتىن كٶلٸكتەرٸنە شٷيلٸكتٸ, ولاردى تٷگەلدەي جارىپ, جاعىپ جٸبەردٸ. ٸركەسٸپ, تٸركەسٸپ كەلە جاتقان كولوننا جٷرٸسٸنەن جاڭىلدى.
سٸزدەر تانكٸنٸڭ, بروندى تەحنيكانىڭ ٸزٸنە تٷسپەدٸڭٸزدەر, ەۋەلگٸ كەزدە ولارمەن الىسۋ ٶزٸڭدٸ ٶلٸمگە تٸگۋمەن تەڭ ەدٸ ەرٸ ٶزٸن-ٶزٸ اقتامايتىن شەشٸم-تۇعىن.
ۋكراين ارميياسىنىڭ ايلاعا سالىپ, اقىلمەن قابىلداعان ستراتەگيياسى باسقىنشىلاردى سان سوقتىردى, ورىستار سٸزدەردٸ اشىق شايقاسقا شىعادى دەپ كٷتتٸ.
يە, باستاپقى كەزدە ۋكراينانىڭ قارۋلى كٷشتەرٸنە كەرٸ شەگٸنۋگە تۋرا كەلدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا سٸزدەر قارىمتا قايتارۋعا كٶشتٸڭٸزدەر.
– اقش ۋكراينانىڭ ەسكەري ەلەۋەتٸن تٶمەن ساناعانى راس پا? كيەۆتٸڭ كرەملگە تٶتەپ بەرەرٸنە كٷمەنمەن قاراعان سىڭايلى...
– راس, بۇلاي ويلاعان ازاماتتاردىڭ قاراسى كٶپ بولدى. امەريكانىڭ ٶز ٸشٸندە ۋكراينانىڭ ەكٸ-ٷش كٷندە قۇلارىنا سەنٸمدٸ بولعان سكەپتيكتەردٸڭ اۋزىنا قۇم قۇيىلدى. كيەۆتٸڭ مۇنشالىقتى قارسىلىق كٶرسەتەرٸنە قايران قالىپ جاتقان ساراپشىلار جەتٸپ ارتىلادى.
اتىس-شابىس قالالىق جەردە جٷرٸپ جاتىر. مۇنداي شايقاسقا شىداس بەرۋ قيىن.
نەگٸزگٸ سالماق ەسكەريلەرگە تٷسەتٸنٸ ايتپاسا دا بەلگٸلٸ. بٶگدە ەلدٸڭ وي-شۇڭقىرىن بٸلە بەرمەيتٸن وككۋپانتتارعا تٸپتٸ اۋىر.
بۇعان دەيٸن دە ايتقانمىن, تاعى بٸر مەرتە قايتالايىن: رەسەي ۋكراينانى تۇتاس جاۋلاي المايدى!
ولاردىڭ تٸپتٸ كيەۆتٸ قورشايتىن دەرمەنٸ جوق, ەبدەن ەلسٸرەگەن, قانسىراعان. ورىستاردىڭ قولىنان كەلەرٸ, تۇرعىن ٷيلەردٸ, ينفراقۇرىلىمدى بومبىلاۋ عانا. كيەۆكە كٸرۋگە باسقىنشىلاردىڭ جٷرەگٸ داۋالامايدى.
ۋكرايندار ٶز جەرٸندە سوعىسۋدا. بۇل بوستاندىق ٷشٸن كٷرەس. وتان ٷشٸن وتقا تٷسەتٸن سەت. ولار ايانىپ قالمايدى, ال وككۋپانتتاردىڭ ەسكەري رۋحى مٷجٸلٸپ قالعان.
– ناتو-داعى شەشٸم شىعارۋ پروتسەسٸ كٶپشٸلٸككە قۇپييا. ۋكرايناعا قاتىستى شەشٸم قابىلداۋدا ساياسي ليدەرلەردٸڭ ىقپالى باسىم با, ەلدە قوعامدىق پٸكٸرگە قۇلاق تٷرەسٸزدەر مە?
– ناتو-داعى شەشٸم شىعاراتىن باستى قۇرىلىم سولتٷستٸك اتلانتيكا كەڭەسٸ. كەڭەس ۇيىمعا كٸرگەن 30 مەملەكەتتٸڭ ٷكٸمەت باسشىلارىنان قۇرالعان. ناتو-نىڭ ەسكەري كوميتەتٸ بار, كوميتەت ساراپشىلارى ۇيىم مٷشەلەرٸنە ەسكەري سالاعا قاتىستى اقىل-كەڭەس بەرەدٸ. كوميتەت جٷردەك جۇمىس ٸستەر بولسا, شەشٸم دە شۇعىل تٷردە قابىلدانادى. كٶپ جاعدايدا بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەرگە ۇشىراسىپ جاتاتىنىمىز راس.
پۋتين شەكتەن شىعۋدىڭ از الدىندا تۇر. ونىڭ يادرولى قارۋمەن قورقىتىپ-ٷركٸتۋٸ ناتو-عا بەرٸلگەن بەلگٸ. ەيتسە دە, اقش بيلٸگٸ رەسەيمەن اشىق ايقاسقا تٷسۋگە باتپاي وتىر.
امەريكا ناتو-نىڭ بەلدٸ ٶكٸلٸ. ۇيىمعا بٸرٸككەن 30 ەلدٸڭ ٸشٸندە ناتو-نى قارجىلاندىرۋعا قىرۋار قارجى (ٶزگەلەردەن ەكٸ ەسە كٶپ) جۇمسايتىن جالعىز ەل. اقش-تىڭ ۇيىم جۇمىسىن جٷيەلەۋدەگٸ ورنى بٶلەك. ىقپالى باسىم, ٸس-ەرەكەتٸ ٶتٸمدٸ. دەسە دە, ەشقاشان استامسىعان ەمەس. ناتو-نىڭ جيىندارىندا بٸزدٸڭ ەل «كەلٸسٸپ پٸشكەن تون, كەلتە بولماس» دەگەن پوزيتسييانى ۇستانادى.
– رەسەيدٸڭ ۋكرايناعا باعىتتالعان اگرەسسيياسى قانشاعا سوزىلۋى مٷمكٸن? ونىڭ ناقتى مەرزٸمٸ بار دەۋگە نەگٸز بار ما?
– بۇعان "يە" نەمەسە "جوق" دەپ كەسٸپ جاۋاپ بەرۋگە بولماس. اگرەسسييانىڭ اياقتالۋى بٸرنەشە فاكتورعا بايلانىستى. رەسەي سانكتسيياعا قانشا ۋاقىت بويى شىداس بەرەدٸ, مەسەلە سوندا. ٷندٸستان, قىتاي سەكٸلدٸ الپاۋىت ەلدەر اقىر سوڭى كٸمنٸڭ سٶزٸن سٶيلەدٸ? بۇل دا پۋتين اگرەسسيياسىن تەجەۋگە تٷرتكٸ بولاتىن جايت.
بٸر انىعى, كرەمل سانكتسييادان باس كٶتەرمەيدٸ.
بٷگٸنگٸدەن سويقان, سۇراپىل سانكتسييالار قابىلدانادى. قازٸرگٸ شەكتەۋلەر پۋتيننٸڭ ماڭايى مەن وليگارحتاردى جٸپسٸز بايلاپ تاستادى, ەرتەڭگٸ كٷنٸ قاراپايىم حالىق سانكتسييانىڭ اۋىرتپالىعىن سەزٸنەتٸن بولادى.
ورىستاردىڭ تۇرمىسى اۋىرلاپ, ٸشەرگە اس, كيەرگە كيٸم تاپپاي قينالادى. بۇل جازا! ۋكرايناعا باسىپ كٸرگەن پۋتيندٸ ساباسىنا تٷسٸرۋدٸڭ جالعىز جولى.
– ناتو ۋكراينانىڭ ەۋە كەڭٸستٸگٸن قورعاۋدان نەلٸكتەن باس تارتىپ وتىر? بەيبٸت ەل قىرىلىپ جاتىر, باتىس قاشانعا دەيٸن قول قۋسىرىپ وتىرادى?
– ناتو-نىڭ شەڭبەرٸنەن شىقپاۋعا تيٸستٸ شەكتەۋلەر بار. اليانستىڭ بارلىق مٷشەلەرٸ وسى تالاپقا باعىنۋى تيٸس. ۋكراينانىڭ ەۋە كەڭٸستٸگٸن اراشالار بولسا, ناتو ەسكەرٸ رەسەي ارميياسىمەن شارپىسادى. ەۋەدەگٸ شايقاس, جەردەگٸ ۇرىسقا ۇلاسادى. ونىڭ زارداپتارى قازٸرگٸدەن دە اۋىر بولۋى مٷمكٸن.
ٷشٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس باستالسا, پۋتين يادرولى قارۋدى قولدانۋدان تايىنبايدى. باتىس پەن رەسەي اشىق كەتٸسەر بولسا, مۇنداي سۇمدىققا دا كۋە بولامىز.
پۋتيندٸ تەجەۋدٸڭ بۇدان ٶزگە دە امالدارى بار. باتىس ۋكراينانىڭ قارۋلى كٷشتەرٸن ەلدٸڭ ەۋە كەڭٸستٸگٸن قورعاۋعا قاجەتتٸ قورعانىس جٷيەلەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋدە. الداعى ۋاقىتتا ناتو كيەۆكە ميگ-29 جويعىش ۇشاعىن جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن. ولار پولشادا تۇر. Javelins پەن Stingers-تٸڭ تاسىمالى دا توقتامايدى.
– ۋكراينا جەڭٸسكە جەتكەن جاعدايدا پۋتيندٸ نە كٷتٸپ تۇر?
– سوعىس تٷرلٸ جولمەن اياقتالۋى مٷمكٸن. سٸز بەن بٸز كٷتكەن ستسەنارييدەن بٶلەك فينالدار بار. ٶز باسىم, رەسەيدە جۋىق ارادا تٶڭكەرٸس بولادى, پۋتين تاقتان تايادى دەپ ويلامايمىن.
كرەمل كٶسەمٸنٸڭ ەسكەرگە جٸبەرەتٸن جاۋىنگەرلەرٸ تاۋسىلۋى مٷمكٸن. ۋكراينا جەرٸندە كٶمۋسٸز قالعان ورىس سولداتتارى تۋرالى جانتٷرشٸگەرلٸك جاڭالىقتار رەسەيگە جەتپەي جاتقان جوق. ەل ۇلدارىن ەسكەرگە جٸبەرۋدەن جاپپاي باس تارتقان كەزدە كرەمل تىعىرىققا تٸرەلەدٸ. سول كەزدە سوعىستى اياقتاۋدىڭ امالىن ٸزدەپ جانتالاسادى. مەسكەۋدٸڭ دە, كيەۆتٸڭ دە كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن ەرەكەتكە بارۋى مٷمكٸن.
كيەۆ ٶلٸسپەي, بەرٸسپەيدٸ! ۋكرايندار اقىرىنا دەيٸن كٷرەسۋگە ەزٸر. بۇل كونفليكتٸنٸڭ ۇزاققا سوزىلاتىن تٷرٸ بار, ەڭ قاۋٸپتٸسٸ دە – وسى. دەل قازٸر قوس تاراپتىڭ كەلٸسسٶزٸندە تٷيٸسەر نٷكتەلەر تابىلماي تۇر.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
