قازاقستاندا ەڭبەككە جارامدى, ەكونوميكالىق بەلسەندٸ تۇرعىنداردىڭ سانى 8,5 ميلليون ادام شاماسىندا. ال ولاردىڭ تەڭ جارىمىنان كٶبٸ, ياعني 5 ميلليون ادام ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەرگە قارىز. ەڭ سوراقاسى سول, جاڭاعى 5 ميللليوننىڭ 1 ميلليون 200 مىڭى قارىزىن قايتارا الماي جٷر. قارىزبەن قۇل قىلۋدىڭ قازاقستاندىق جوباسى, ياعني, بانكتەردٸڭ بىلىق-شىلىعى تۋرالى وسىعان دەيٸن دە ايتىلىپ كەلگەن.
جاقىندا «Forte Bank» اق مەن «ايبول» جشس اراسىنداعى تاعى بٸر داۋلى ٸستٸڭ جاي-جاپسارىن ادۆوكات روزا قوجاشەۆا مەن زاڭگەر الماس كٷنگەيباەۆ بٸزگە بايانداپ بەردٸ.
ادۆوكات پەن زاڭگەردٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كەسٸپكەر ايتباەۆا سۆەتلانا حانىم 2006 جىلى «تەمٸر بانكتەن» نەسيە الىپتى. 9 ترانشقا بٶلٸنگەن نەسيەنٸڭ جالپى سوماسى 240 ميلليون تەڭگەدەن اسىپ جىعىلعان. الايدا, «ايبول» جشس تەڭگەلەي العان نەسيەلەرٸن 2008 جىلدىڭ مامىر ايىندا بانكتٸڭ مەجبٷرلەۋٸ بويىنشا دوللارعا اۋىستىرىپ, دوللارمەن قايتارۋعا تۋرا كەلەدٸ. ياعني, بانك ۆاليۋتا كونۆەرتاتسيياسىن جاسايدى. بۇعان ەلدەگٸ ەكونوميكالىق جاعدايلار سەبەپكەر بولعان كٶرٸنەدٸ. 2013 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيٸن «ايبول» جشس ٶزٸنە مٸندەتتەلگەن نەسيەنٸ ٶتەپ كەلەدٸ. گەپ وسى جەردەن باستالسا كەرەك. 2013 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ بانك «ايبول» جشس-نٸڭ ٶتٸنٸشتەرٸن ەسكەرمەۋگە كٶشەدٸ. دەلٸرەك ايتساق, بورىشكەر تاراپقا تاعى بٸر شارتتار ۇسىنادى. سٶيتٸپ, اراداعى كەلٸسٸم بۇزىلادى. 2014 جىلدىڭ قازان ايىنان باستاپ بانك پەن كەسٸپكەر اراسىندا سوت پروتسەسستەرٸ باستالادى.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەكٸ بٸردەي ساراپتاما جٷرگٸزٸلگەن. العاشقى ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا, مەدەۋ اۋداندىق سوتى بورىشكەردٸڭ ناقتى بەرەشەگٸن كٶرسەتٸپ, شەشٸم شىعارىپ بەرەدٸ. سوتتىڭ ول شەشٸمٸمەن بورىشكەر تاراپ كەلٸسەدٸ. ال بۇعان كەلٸسپەگەن «Forte Bank» (بۇل كەزدە تەمٸر بانك, اليانس بانك جەنە Forte Bank بٸرٸگٸپ جاتقان) اپپەلياتسييالىق سوتقا شاعىم تٷسٸرەدٸ. اپپەلياتسييالىق سوتتا ەكٸنشٸ مەرتە ساراپتاما جٷرگٸزٸلٸپ, ەۋەلگٸ مەدەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ شەشٸمٸن تەرٸسكە شىعارادى. دەگەنمەن, سوت پروتسەسسٸ كەزٸندە جٷرگٸزٸلگەن ساراپتاما مەدەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ ساراپتاماسىمەن تولىق سەيكەسكەن ەكەن. سٶيتٸپ ٸس جوعارعى سوتتىڭ باقىلاۋىنا ٶتەدٸ.
ايتا كەتەيٸك, بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن 240 ميلليون تەڭگەنٸڭ 183 ميلليون تەڭگەسٸ قارىز ەسەبٸندە بانككە تٶلەنسە, 161 ميلليون تەڭگە قوسىمشا پايىزدىق سىياقى رەتٸندە ٶتەلگەن. جالپى جيىنى «ايبول» جشس بانككە 356 ميلليون تەڭگە تٶلەگەن. ەۋەل باستا ايتىلعان 9 ترانشتىڭ 5 ترانشى تولىق جابىلعان. ساراپتاما قورىتىندىسى بويىنشا 20 ميلليون تەڭگە ارتىق تٶلەنگەنٸ انىقتالىپ وتىر. ونىڭ 13 ميلليونى قارىز ەسەبٸندە, 7 ميلليونى سىياقىدان اسىرىپ كەتكەن.
بۇل دەرەكتەردٸ بٸزگە زاڭگەر الماس كٷنگەيباەۆ ايتىپ بەردٸ.
ەۋەل باستا تەڭگەمەن العان نەسيە دوللارعا شاققاندا ەدەۋٸر كٶبەيگەندٸكتەن ورتادا ەۋەلگٸ نەسيە مەن ٷستەمە پايىزدان بٶلەك تاعى 50 ميلليونعا جۋىق «قارىز» اقشا پايدا بولادى. ال بانك ٶز كەزەگٸندە الىنباعان 50 ميلليون تەڭگەگە قوسىمشا پايىزدىق سىياقى تٶلەتكەن كٶرٸنەدٸ. سٶيتٸپ, بۇل سوما 120 ميلليونعا جۋىقتايدى. بۇل – كونۆەرتاتسييا كەزٸندە بانك قالتاسىنا تٷسكەن قاراجات دەپ توپشىلادىق. سەبەبٸ, دەۆالۆاتسييا دەگدي باستاعاندا, كەرٸ كونۆەرتاتسييا جاسالىپ, نەسيە ۆاليۋتاسى تەڭگەگە قايتا اۋىستىرىلادى. راس, بٸز بانك سالىقتان جالتاردى دەمەيمٸز. دەگەنەمەن, بۇل اقشانىڭ ارعى تاعدىرى بەيمەلٸم بولعاندىقتان, بال اشىپ جاتۋدى جٶن كٶرمەدٸك.
بارلىق قارجىلىق كەلٸسٸمدەردٸ جٷزەگە اسىرعان «Forte Bank» ماماندارى ەكەن. بٸز «Forte Bank» زاڭگەرٸ لاريسا نيكولاەۆنامەن تٸلدەسۋدٸ جٶن كٶرٸپ ەدٸك, ول پٸكٸر بٸلدٸرۋدەن باس تارتىپ, الداعى ۋاقىتتا بانك تاراپىنان ناقتى ەم رەسمي پٸكٸردٸڭ ايتىلاتىنىن عانا جەتكٸزدٸ.
اتالعان مەسەلەگە قاتىستى بٸرنەشە سوت وتىرىسى ٶتكەن كٶرٸنەدٸ. بانك پەن كەسٸپكەردٸڭ داۋىنا نازار اۋدارۋىمىزداعى ماقسات – جوعارىداعى بەس ميلليون بورىشكەردٸڭ تاعى قانشاسى بانكتٸڭ جۇمىس جٷيەسٸنٸڭ قۇربانى بولىپ جٷر ەكەن دەگەن ساۋالعا سايادى.
سونىمەن جوعارىداعى جايتتارعا كٶز تٸگە وتىرىپ, مىناداي ويعا قالدىق?
قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸ ٷكٸمەتكە تاپسىرما بەرٸپ, ەلدەگٸ شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداپ جاتقاندا, بانكتەردٸڭ بۇل ەرەكەتٸ قالاي? وسىعان دەيٸن اتىراۋداعى 70-تەگٸ كەسٸپكەردٸڭ, ەبٸربەك توقتىباەۆتىڭ, جانايقايىن جارييا ەتكەن ەدٸك. (http://abai.kz/post/53130 ) ول كەزدە «اsiaCreditBank»-تٸڭ رەيدەرلٸك شابۋىلىنىڭ قۇربانى بولعان كەسٸپكەر باسقا باسقا ەمەس, ەلباسىنىڭ ٶزٸنە بەينە جولداۋ جولداعان بولاتىن. بٸز بٷگٸن نىسان ەتكەن كەسٸپكەر سۆەتلانا ايتباەۆا دا ەگدە تارتقان ادام. قولاستىندا ونشاقتى ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كەسٸپكەردٸ بانكتەردٸڭ بۋىندىرۋى – ەلباسى مٸندەتتەپ بەرگەندەي, كەسٸپكەرلٸكتٸ تەجەۋشٸ نەگٸزگٸ فاكتور ەمەس پە?
ٸس بارىسىن باجايلاي كەلە بايقاعانىمىز, «Forte Bank» كونۆەرتاتسييا كەزٸندە ەسەپتەپ شىعارعان قوسىمشا 50 ميلليون تەڭگە سالىق دەكلاراتسيياسىندا كٶرسەتٸلمەگەن كٶرٸنەدٸ. ول تۋرالى 02.06.2017 جىلى الماتى قالالىق سوتىندا ٶتكەن اپپەلياتسييالىق سوت وتىرىسىندا كٷنگەيباەۆ الماس مىرزا مەلٸم ەتٸپتٸ.
اتالعان مەسەلە بويىنشا الماتى قالاسى, مەدەۋ اۋداندىق سوتى ٸستٸ «ايبول» جشس-نٸڭ پايداسىنا شەشٸپ, نەسيەگەر مەن بانكتٸڭ اراسىندا بولعان ەڭ ەۋەلگٸ كەلٸسٸمدٸ كٷشٸندە قالدىرعانىن جازدىق. الايدا, «Forte Bank» قايتا شىعىمدانىپ جەڭٸسكە جەتەدٸ دە, كەسٸپكەردٸڭ پايداسىنا شەشٸلگەن مەدەۋ اۋداندىق سوتىنىڭ شەشٸمٸ كٷشٸن جويىعان.
ەيتسە دە, اتالعان ٸسكە بايلانىستى قر ۇلتتىق بانكٸنٸڭ قارجىلىق قىزمەت بويىنشا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ دەپارتامەنتٸنٸڭ باس مامانى سىدىقوۆ ك.ە مىرزا بانك ەرەكەتٸنٸڭ قاتەلٸگٸن كٶرسەتٸپ, سوتقا تٷسٸنٸكتەمە بەرٸپتٸ.
بٸز وسى رەتتە «Forte Bank» اق مەن «ايبول» جشس اراسىنداعى داۋلى ٸستٸڭ جاي-جاپسارىن ساراپشى مامانعا ۇسىنىپ كٶردٸك. ول بىلاي دەدٸ.
ماقسات حالىق, ەكونوميست:
- نەگٸزٸ تەڭگەمەن العان نەسيە تەڭگەمەن قايتارىلادى. ال ەندٸ بانكتەردٸڭ ۆاليۋتانى ٶزگەرتۋٸ كەلٸسٸمشارتتا كٶرسەتٸلۋٸ مٷمكٸن. جاڭاعىداي دەۆالۆاتسييا كەزٸندە بانكتەر ٶزدەرٸن ساقتىندىرۋ ٷشٸن كونۆەرتاتسييا جاساۋى ىقتيمال. ەرينە, ول كەلٸسٸمشارتتا ناقتى كٶرسەتٸلۋٸ كەرەك.
ال سالىق جاعىنان كەلەر بولساق, زاڭدا انىق جازىلعان. ەگەر بانك سودان تابىس تاۋىپ وتىرسا, ول سالىق دەكلاراتسيياسىندا كٶرسەتٸلۋٸ تيٸس.
مەن نەگٸزٸ ەكونوميست رەتٸندە ايتار ەدٸم, قازاقستان جاعدايىندا نەسيە العان تيٸمسٸز. نەگە? سەبەبٸ, بٸز دامۋشى ەلدەردٸڭ قاتارىندامىز. بٸزدەگٸ ينفلياتسييا دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى. ال ينفلياتسييا جوعارى بولعان جاعدايدا, بانكتەر نەسيەنٸڭ ٷستەمە پايىزىن ارتتىرۋعا مٷددەلٸ بولادى. بايقاساڭىز, بٸزدٸڭ بانكتەردە نەسيەلٸك پايىز, يپوتەكالىق پايىز ٶتە جوعارى. ال باتىس ەلدەرٸندە نەسيە پايىزى 2-4%-دى عانا قۇرايدى.
نەسيەنٸ قانداي جاعدايدا الۋ كەرەك? اسا مۇقتاج بولعاندا الساڭىز, وندا دا, كەلٸسٸمشارتتى انىقتاپ قاراپ بارىپ الساڭىز ماقۇل. بٸزدە بولماشى نەرسەلەرگە بولا نەسيە الاتىندار كٶپ. ول تۇرمىستىق تەحنيكالىق زاتتار بولۋى مٷمكٸن ت.ب.
جىلدىق ينفلياتسييا 10 %-دان جوعارى بولسا, بانكتەر كەلٸسٸمشارتتى قايتا قاراۋى كەرەك. مىسالى, 2015 جىلى دەۆالۆاتسييا كەزٸندە ينفلياتسييا 13,6 %-عا جەتكەن. مۇنداي جاعدايدا بانكتەر پايىزدى ٶسٸرەدٸ. ال ەۋەل باستا كەلٸسٸمشارتقا قول قويىپ قويعان حالىق امالسىز بانكتەردٸڭ ايتقانىن ٸستەۋگە مەجبٷر بولادى.
مەنٸڭ تەجٸربيەمدە كٶرگەنٸم, كٶپ كٸسٸلەر, ەگدە جاستاعى كٸسٸلەر كەلٸپ: «بٸز وقۋىن وقىدىق قوي ەلگٸ كەلٸسٸمشارتتى. بٸراق تٷسٸنبەدٸك» دەيدٸ. بۇل دا نەسيەلٸك پروبلەمانىڭ تۋىنداۋىنىڭ بٸر سەبەبٸ. سوندىقتان, بانكتەردەن حالىققا تٷسٸندٸرۋ بٶلٸمدەرٸن اشۋ كەرەك سيياقتى.
نەسيەنٸڭ ەكٸ پايىزى بولادى. بٸرٸ تيٸمدٸ جىلدىق پايىز جەنە نومينالدى پايىز. نومينالدى پايىز دەگەن – بانكتەردٸڭ حالىقتى ارباۋى ٷشٸن جاسالعان دٷنيە. «كەلٸڭدەر, بٸزدە مىنشا پايىز» دەپ جۇرتتى الداپ ٶزٸنە تارتىپ الادى. مٸنە, حالىق تا سوعان, جىلتىر دٷنيەگە الدانىپ قالادى. بۇل ٶز كەزەگٸندە حالىقتىڭ ەكونوميكالىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ.
جوعارىداعى 1 ميلليون 200 مىڭ ادامنىڭ باسىنداعى جاعداي دا وسى. ال بانكتەر شە? جاڭاعى تٶلەي المايتىن 1 ميلليون ادامنىڭ اقشاسىنىڭ ورنىن تٶلەي الاتىنداردىڭ ەسەبٸنەن جٷرگٸزەدٸ. مٸنە, وسى.
ەسكەرتۋ! بانك زاڭگەرٸنٸڭ بٸزگە بەرگەن ۋەدەسٸ بويىنشا الداعى ۋاقىتتا «Forte Bank» اق-نىڭ اتالعان مەسەلەگە بايلانىستى جاۋابىن كٷتەمٸز.
نۇرگەلدٸ ەبدٸعانيۇلى
