تۇس-تۇستان انتالاعان رەسەيلٸك اقپاراتتىڭ قايسىسى شىن, قايسىسى ٶتٸرٸك ەكەنٸن ايىرۋ مٷمكٸن ەمەس, ەزٸر. اقپاراتتىق نارىعىمىزدى تەرٸسكەي كٶرشٸنٸڭ قولىنا ۇستاتىپ قويعاننان كەيٸن نە قاۋقار?!
پۋتين كٸم? ونىڭ ەرەكەتٸ جٶن بە? ۋكراينادا نە بولىپ جاتىر?
ەستۋٸمٸزشە, بٸراز قازاق گازەتتەرٸنە بۇل تۋرالى جازۋعا تىيىم سالىپتى. ال «كتك» مەن «ەۋرازييا» ارناسىنىڭ ورىس جاڭالىقتارى كرەملدٸڭ قوجايىنىن اقتاپ الۋعا تىرىساتىنى ەۋەلدەن بەلگٸلٸ.
الايدا, ەلەم پۋتينگە دە, پۋتيندٸك جٷيەگە دە ەلدەقاشان ەدٸل باعاسىن بەرٸپ قويعان. بٸزدٸڭ ماقسات مۇنى قازاق وقىرمانىنا كٶرسەتۋ. كەزٸندە رەسەيدەن شەتتەتٸلگەن كوحتٸڭ شاعىن ماقالاسى بٸراز دٷنيەنٸڭ باسىن اشىپ كٶرسەتەتٸندەي. بٸزدٸكٸ ەلەمدٸك اقپارات پەن رەسەيلٸك اقپاراتتىڭ ايىرماشىلىعىن كٶرسەتۋ. ورىس تەلەارنالارى مەن باسپاسٶزٸن كٷندەلٸكتٸ وقىپ, ەستٸپ جٷرگەن قازاقتار ٷشٸن ەر جاقتىڭ پٸكٸرٸن بٸلۋ, ورتاسىنان وي تٷيۋ ماڭىزدى.
پۋتين برەجنەۆ ەمەس قوي. سوڭعىسى ٸستٸڭ ادامى ەدٸ, ەرٸ ەر قاتەلٸگٸنەن ساباق الاتىن.
1968 جىلى پراگاعا توپىرلاتىپ تانكٸ كٸرگٸزگەن برەجنەۆ باتىسپەن ايقاسىپ ابىروي تاپپاسىن بٸردەن تٷسٸندٸ. سول سەبەپتٸ 1973 جىلعى يزرايلدەگٸ عاراسات مايدانىنا ارالاسپادى. ارابتاردىڭ اياعىنا جىعىلعانىنا قاراعان جوق, ەرٸ «كگب»-نىڭ (ۇقك) الاپات قىسىمىنا تٶزٸپ بەردٸ.
ونىڭ ٷستٸنە ارابتار يزرايلگە قولداۋ تانىتقانى ٷشٸن باتىسقا مۇناي ەمبارگوسىن جارييالاعان تۇستا دا كسرو شەتتەپ قالدى. وسىنىڭ ارقاسىندا كەڭەس وداعى ٶزٸنٸڭ ەۋروپالىق مۇناي جەنە گاز نارىعىنداعى پوزيتسيياسىن بەكٸتٸپ الدى.
باتىسقا ۇناي تٷسكٸسٸ كەلگەن برەجنەۆ «قىزىل يمپەرييانىڭ» توتاليتارلىق ساياساتىن سەل-پەل جۇمسارتتى. مۇنىڭ اياعى حەلسينكي كەلٸسٸمشارتىنا قول قويۋمەن اياقتالدى. بۇعان ساي كسرو ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ باستى باسىمدىق ەكەنٸن ٸس جٷزٸندە بولماسا دا, قاعاز جٷزٸندە مويىنداعان بولدى.
بٸراق «قىزىل يمپەرييانىڭ» بۇل جٷرٸسٸ دە جەمٸستٸ بولدى. كسرو سەنٸمدٸ ەرٸ ەر قادامىن اڭداۋعا بولاتىن ەل رەتٸندە باتىستىڭ سەنٸمٸنە كٸردٸ. ارتىنشا «گازدى قۇبىرعا الماستىرعان» كەلٸسٸمشارت جاسالدى. وسىلايشا ەۋروپا مەن رەسەيدٸڭ اراسىندا زاماناۋي ەنەرگەتيكالىق بايلانىستىڭ فورماسى قالىپتاستى.
[caption id="attachment_10043" align="alignleft" width="241"]
الايدا...
ٶزٸنٸڭ ەرەكشە قۇندى, تىم قۇندى يدەيالارىمەن اۋىرىپ جٷرگەن پۋتين باتىسپەن ارادا بۇدان بۇرىنعى بيلەۋشٸلەر قالاپ كەتكەن ٸرگەتاستى بٸرتٸندەپ قيراتىپ جاتىر.
پۋتين – ەشقانداي پراگماتيك ەمەس. ول – دوكترينەر (ٶزٸ ويدان شىعارىپ العان تەوريياعا كٶزسٸز سەنەتٸن, شىنايى ٶمٸردەن مٷلدە الىستاپ كەتكەن ادام). ايتتىم عوي, ول ٶزٸ ويلاپ شىعارعان ەرەكشە قۇندى يدەيالارىمەن اۋىرىپ جٷر. جارايدى, جٶنٸنە اۋىرسا بٸر سەرٸ. وسى ارقىلى ول ەلتسين مەن گورباچەۆ, تٸپتٸ اندروپوۆتان بۇرىن, پراگماتيكتەر – برەجنەۆ پەن كوسىگين قالاپ كەتكەن ٸرگەتاستى بٷلدٸرۋدە.
باتىس بٸزدەن سەنٸمدٸ سەرٸكتەستٸكتٸ جەنە تۇراقتىلىقتى كٷتەدٸ. بٷيتپەدٸك ەكەن, ەندەشە ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەۋروپا بٸزدٸڭ شيكٸزاتتان بٸرتٸندەپ باس تارتا باستايدى. رەسەيدٸڭ كٶمٸرسۋتەك قورىنان باس تارتۋ ەلدەقاشان باستالىپ كەتكەن. مۇنى ەۋروپاعا كەلٸپ-كەتٸپ جٷرگەندەر كٶرٸپ جٷر. دەلەل كەرەك پە? جەل ستانتسييالارى ساڭىراۋقۇلاقتاي كٶبەيٸپ جاتىر. بوس جەردٸڭ بەرٸنە كٷن باتارەيالارىن ورناتىپ تاستاعان. ال تەڭٸز پورتتارىندا سۇيىتىلعان گازدى قابىلدايتىن جاڭا تەرمينالدار ورناتىلىپ جاتىر. باتىستىڭ قۇبىر ينفراقۇرىلىمى كٷن ٶتكەن سايىن رەسەيدەن تاسىمالداناتىن شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلىپ كەلەدٸ.
كەلن ماماندارى جٷرگٸزٸلگەن سترەسس-تەستتٸڭ (بەلگٸلٸ جٷيەنٸڭ تۇراقتىلىعىن انىقتايتىن سىناق) نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, ەۋروپانىڭ رەسەي گازىنسىز ەزٸرگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە ەكٸ اي بويىنا ەش قينالماي شىعاتىن قورى بار ەكەن. ەندٸ بٸر بەس جىلدان كەيٸن باتىس رەسەيلٸك شيكٸزاتتان مٷلدەم باس تارتادى. ال بۇل رەسەيدٸڭ ٶز تاۋارىن ساۋدالايتىن جالعىز ٸرٸ نارىعى. ەندەشە, قىرىم مەن جاڭارەسەيدٸڭ قۇنى قانشالىقتى بولادى? ەسەپتەي بەرٸڭٸز.
قىرىمدى تارتىپ الىپ, جاڭارەسەي اتتى «ويىنشىق مەملەكەت» قۇرعان كرەمل بۇعان دايىن با? رەسەيلٸكتەر ەزٸر ويلانبايدى. ٶز ەرەكەتٸنە جاۋاپ بەرەتٸن, ياعني, قىرىم مەن جاڭارەسەيدٸڭ ٶتەۋٸن تٶلەيتٸن كەزدە عانا اقىل كٸرەدٸ. وعان دەيٸن ويلانبايدى. ورىس سونداي حالىق.
مەنٸ جەك كٶرگەندە, يت تەرٸمدٸ باسىما قاپتاۋعا ەزٸر وتىرعان قارسىلاستارىم ايتاتىنداي, «سەندەي نەمٸستٸڭ مۇنى تٷسٸنۋگە ميىڭ جەتپەيدٸ».
الفرەد كوح,
گەرمانييا
