مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق ەل-اۋقاتقا دەگەن قامقورلىعى پاتريوتتىق مەلٸمدەمەلەردٸڭ سانىمەن ٶلشەنبەيدٸ. ول جەرگٸلٸكتٸ زاۋىتتاردىڭ شيكٸزاتپەن, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋعا ارنالعان قارجىلاندىرۋمەن, ينۆەستيتسييالاۋدىڭ تٷسٸنٸكتٸ قاعيدالارىمەن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتٸلگەنٸنەن, ال قوعامنىڭ جۇمىس ورىندارىن, سالىقتاردى جەنە ەكولوگييالىق كەپٸلدٸكتەردٸ الۋىنان كٶرٸنەدٸ.
ٶنەركەسٸپتٸك ساياسات ورالدى — يندۋسترييالاندىرۋعا باعىت
ۇزاق ۋاقىت بويى ەلەمدٸك نارىق ەڭ ٷزدٸك ٶنەركەسٸپتٸك اربيتر بولىپ سانالدى: شيكٸزات كٶبٸرەك تٶلەيتٸن جاققا جٸبەرٸلٸپ, ال دايىن ٶنٸم ارزانىراق ٶندٸرٸلەتٸن جەردەن ساتىپ الىناتىن. وسىنداي سحەما لوگيستيكا سەنٸمدٸ, ساۋدا كەدەرگٸلەرٸ تٶمەن, ال اسا ماڭىزدى تاۋارلار ەرقاشان قولجەتٸمدٸ بولىپ تۇرعاندا ٶتە قولايلى ەدٸ. سوڭعى جىلدار مۇنداي تىنىشتىقتىڭ دا شەگٸ بار ەكەنٸن كٶرسەتتٸ. مەملەكەتتەر قايتادان زاۋىتتاردى, ٶڭدەۋ قۋاتتارىن جەنە مەتالدارعا قولجەتٸمدٸلٸكتٸ ەكونوميكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ ەلەمەنتتەرٸ رەتٸندە قاراستىرا باستادى.
قازاقستان دا وسى باعىتپەن كەلەدٸ. ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋدىڭ 2023–2029 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى ورتاشا جەنە جوعارى قايتا ٶڭدەلگەن ٶنٸمدەردٸ شىعارۋ, نەگٸزگٸ كاپيتالدى جاڭعىرتۋ جەنە قوسىلعان قۇنى جوعارى ەكسپورتقا باعدارلانعان ەكونوميكا قۇرۋ مٸندەتٸن تٸكەلەي العا قويادى.
وتاندىق ٶندٸرۋشٸنٸ قولداۋ ينۆەستيتسييالارعا, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ تاۋار شىعارۋعا, جۇمىس ورىندارى مەن سالىقتارعا الىپ كەلۋٸ تيٸس. ٶندٸرٸستٸڭ قانشالىقتى كٶپ كەزەڭٸ قازاقستاندا قالسا, جەرگٸلٸكتٸ سەرۆيستٸك, كٶلٸكتٸك جەنە ينجەنەرلٸك كومپانييالار سوعۇرلىم كٶپ تاپسىرىس الادى.
وتاندىق تۇتىنۋشىعا ارنالعان مەتالل
پراكتيكالىق سۇراقتاردىڭ بٸرٸ — قازاقستاندىق ٶڭدەۋشٸلەردٸڭ بازالىق مەتالدارعا قولجەتٸمدٸلٸگٸ. 2025 جىلى ٶنەركەسٸپ مينيسترلٸگٸ كاتودتى مىس, العاشقى اليۋمينيي جەنە مەتالل تسينك بەرۋ بويىنشا 18 كەسٸپورىنمەن ٷشجاقتى كەلٸسٸمدەر جاسالعانى تۋرالى حابارلادى. قازاقستاندىق كەسٸپورىنداردىڭ مىسقا دەگەن قاجەتتٸلٸگٸ 2025 جىلى 18,6 مىڭ توننانى قۇرادى جەنە 2026 جىلى 20,4 مىڭ تونناعا دەيٸن ٶسۋٸ تيٸس.
ٸشكٸ سۇرانىس اۋقىمى مىس ٶندٸرٸسٸ مەن ەكسپورتىمەن سالىستىرعاندا ەلٸ دە از. كٶپ كەزەڭدٸ ٶڭدەۋ ساياساتىنىڭ باستاپقى نٷكتەسٸ دە — بار مەتالدى بٶلٸپ تاراتۋ ەمەس, ونى كاتانكاعا, كابەلگە, سىمعا, شينالارعا, تٷتٸكتەرگە, قورىتپالارعا, جابدىق كومپونەنتتەرٸنە, ترانسفورماتورلارعا جەنە ت.ب. اينالدىرا الاتىن كەسٸپورىندار سانىن ارتتىرۋ.
جاڭا زاۋىتتارعا كٶپٸر بولعان ەسكٸ ٶندٸرٸستەر
كەڭەس دەۋٸرٸنەن قالعان قازاقستاندىق مىس بالقىتۋ الاڭدارىن تەك اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەتٸن مۇرا رەتٸندە قاراستىرۋعا بولمايدى. جاڭا كەسٸپورىندار پايدا بولعانعا دەيٸن ولار بالقىتۋدى, رافيناتتاۋدى, زەرتحانالىق قۇزىرەتتەردٸ جەنە ٸلەسپە مەتالداردى ەل ٸشٸندە ٶندٸرۋدٸ ۇستاپ تۇراتىن جالعىز پراكتيكالىق بازا بولىپ قالا بەرەدٸ. ەگەر شيكٸزات تەحنولوگييالىق تۇرعىدان ٷيلەسٸمدٸ, قابىلداۋ كەستەسٸ سەنٸمدٸ, ال كوممەرتسييالىق شارتتار اشىق بولسا, مەملەكەت ولاردىڭ ناقتى رەزەرۆتٸك قۋاتىن بارىنشا تيٸمدٸ پايدالانۋعا قول جەتكٸزۋٸ كەرەك.
قوسىمشا جٷكتەمە ەسكٸ تەحنولوگييالاردى كونسەرۆاتسييالاۋعا ەمەس, جاڭارتۋعا جۇمىس ٸستەۋٸ تيٸس. ۇزاق مەرزٸمدٸ كەلٸسٸمشارتتاردىڭ قوعامدىق مەنٸ — ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ جٶندەۋگە, ەنەرگوتيٸمدٸلٸككە, كٷكٸرتتٸ ۇستاۋعا, سۋ اينالىمىنا جەنە شىعارىندىلاردى ازايتۋعا باعىتتالعاندا عانا بولادى. سوندا اعىمداعى كٶلەمدەردٸ ٶڭدەۋ ەسكٸ الاڭداردىڭ مودەرنيزاتسييادان ٶتۋٸنە كٶمەكتەسەدٸ ەرٸ بولاشاق زاۋىتتار ٷشٸن كادرلاردى ساقتاپ قالادى.
رەزەرۆتٸك قۋات تەۋەلسٸز تٷردە راستالۋى تيٸس: ەربٸر زاۋىت بويىنشا جٷكتەمە, جٶندەۋلەر, كونتسەنتراتتىڭ رۇقسات ەتٸلگەن قۇرامى, قابىلداۋ مەرزٸمدەرٸ جەنە ەكولوگييالىق شەكتەۋلەر تۋرالى مەلٸمەتتەر قاجەت. مۇنداي تەسٸل ٶندٸرۋشٸ كومپانييالاردى قىزمەتسٸز فورمالدى تىيىم سالۋدان قورعايدى, ال ٶڭدەۋشٸلەرگە شيكٸزاتتىڭ بولجامدى اعىنىن بەرەدٸ. جاڭا زاۋىتتارعا ٶتۋ ۋەدە مەن ٸسكە قوسۋ اراسىنداعى سەكٸرٸس ەمەس, ٶندٸرٸستٸك باعىتقا اينالادى.
مەتاللۋرگييالىق زاۋىت كٶپتەگەن جىلدار بويى قايتارىلاتىن ٸرٸ ينۆەستيتسييالاردى تالاپ ەتەدٸ. ينۆەستور مەن بانكتەرگە تۇراقتى شيكٸزات, بولجامدى جٷكتەمە جەنە ٸسكە قوسىلعاننان كەيٸن جەتكٸلٸكتٸ كٸرٸس قاجەت. بۇنسىز جاڭا زاۋىتتى قارجىلاندىرۋ جەنە جۇمىس ٸستەپ تۇرعان الاڭداردى جاڭعىرتۋ قيىنعا سوعادى.
ٶزٸن-ٶزٸ ٶتەۋ ٶندٸرٸستٸ ۇلعايتۋ, شىعىنداردى ازايتۋ, مەتالداردى تولىق بٶلٸپ الۋ جەنە ەكولوگييالىق جاڭارتۋ ارقىلى قامتاماسىز ەتٸلۋٸ تيٸس. شيكٸزاتقا ۇزاق مەرزٸمدٸ شارتتار مەن ٶڭدەۋدٸڭ تٷسٸنٸكتٸ شارتتارى اقشا اعىنىن بولجامدى ەتەدٸ, ال مەرزٸمدەر مەن كٶرسەتكٸشتەر جاڭعىرتۋ ارقىلى ٶندٸرٸستٸ كەڭەيتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تاريف — تۇراقتى ٶڭدەۋدٸڭ كٶزٸ
كونتسەنتراتتى ٶڭدەۋ ەنەرگيياعا, رەاگەنتتەرگە, جٶندەۋگە, پەرسونالعا جەنە ەكولوگييالىق ينفراقۇرىلىمعا شىعىنداردى تالاپ ەتەدٸ. تاريف زاۋىتتىڭ سەنٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸنە, جابدىقتاردى جاڭارتۋىنا جەنە سالىنعان كاپيتالدى قايتارۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ تيٸس. ەيتپەسە ەسكٸ قۋاتتاردى جاڭعىرتۋ, ال جاڭا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ قيىن بولادى.
تاريف تٷسٸنٸكتٸ ەرٸ بولجامدى بولۋى كەرەك. اعىمداعى ٶڭدەۋ مەن جاڭعىرتۋعا جۇمسالاتىن شىعىنداردى بٶلەك كٶرسەتكەن جٶن. سوندا قاتىسۋشىلار قىزمەتتٸڭ قۇنىن تٷسٸنەدٸ, ال مەملەكەت تٶلەمدەردٸڭ قۋاتتىلىقتىڭ ارتۋىنا, شىعارىندىلاردىڭ ازايۋىنا جەنە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ پايدا بولۋىنا ەكەلگەن-ەكەلمەگەنٸن تەكسەرە الادى.
جۇمىس ورنىنىڭ ناقتى مەكەنجايى بار
ٸرٸ مەتاللۋرگييالىق وبەكت تەك ۇلتتىق ستاتيستيكانى ٶزگەرتٸپ قويمايدى. ول قالانى ٶزگەرتەدٸ. تۇراقتى جۇمىس ورىندارى كوللەدجدەردٸ, تۇرعىن ٷيدٸ, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جەنە مەديتسينانى تالاپ ەتەدٸ. سەرۆيستٸك كەلٸسٸمشارتتار جٶندەۋگە, كٶلٸككە, زەرتحانالارعا, تاماقتاندىرۋعا جەنە ٶنەركەسٸپتٸك قاۋٸپسٸزدٸككە سۇرانىس تۋدىرادى.
بالقاش ٷشٸن 1 200 تۇراقتى ج جۇمىس ورنى جٶندەۋ, كٶلٸك, زەرتحانالار, تاماقتاندىرۋ جەنە ٶنەركەسٸپتٸك قاۋٸپسٸزدٸككە بەرٸلەتٸن تاپسىرىستاردى دا بٸلدٸرەدٸ. سۇرانىستىڭ بٸر بٶلٸگٸن ٶڭٸردٸڭ شاعىن جەنە ورتا بيزنەسٸ الادى.
تۇراقتى جۇمىس جاس ماماندار مەن وتباسىلاردى ٶزٸنە تارتادى. تۇرعىن ٷيگە, مەكتەپتەرگە, مەديتسيناعا, كٶلٸككە جەنە كوممۋنالدىق جەلٸلەرگە دەگەن قاجەتتٸلٸك ارتادى, سوندىقتان زاۋىت جوباسىن قالالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جوسپارىمەن بايلانىستىرۋ قاجەت.
جۇمىس ورىندارى, ساتىپ الۋلار مەن سالىقتار ٶڭٸردە قالعاندا عانا جاڭا ەكونوميكالىق سەرپٸن پايدا بولادى.
ٶندٸرٸسكە دەگەن قامقورلىق نەنٸ بٸلدٸرەدٸ
2025 جىلى ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸپتٸك ٶنٸمٸ قۇن كٶلەمٸنٸڭ Hamp-گە جۋىعىن بەردٸ جەنە 7,1%-عا ٶستٸ. ماشينا جاساۋ, حيمييا جەنە دايىن مەتالل بۇيىمدارى ەكٸ تاڭبالى قارقىنمەن ٶستٸ. بۇل دەرەكتەر ەرتٷرلٸلٸك ەندٸ ابستراكتٸلٸ يدەيا ەمەس ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل رەتتە مەتاللۋرگييا ەل ٸشٸندەگٸ ٶسٸپ كەلە جاتقان سالالاردى قامتاماسىز ەتۋٸ تيٸس ەكەنٸن, ولاردان بٶلەك ٶمٸر سٷرمەۋٸ كەرەكتٸگٸن ەسكە سالادى.
ٷكٸمەتتٸڭ ٶز ٶندٸرٸسٸنە دەگەن قامقورلىعى — كەز كەلگەن زاۋىتتى ۇستاپ تۇرۋ تۋرالى ۋەدە ەمەس. بۇل — جاڭا قايتا ٶڭدەۋ قازاقستاندا پايدا بولاتىن, بەسەكەگە تٶتەپ بەرەتٸن جەنە جەڭٸلدٸكتەر تٷرٸندە العاننان دا كٶپ نەرسەنٸ قوعامعا بەرەتٸن ەدٸل ەرەجەلەردٸ قۇرا بٸلۋ قابٸلەتٸ. مۇنداي ساياساتتىڭ ەڭ ٷزدٸك نەتيجەسٸ — تىيىم سالۋ بۇيرىعى نەمەسە كەلٸسٸمنٸڭ رەكوردتىق سوماسى ەمەس. بۇل — ساپالى, ۋاقتىلى ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولعاندىقتان ساتىپ الىناتىن قازاقستاندىق ٶنٸم.
