امانگەلدٸ ايتالى اعانىڭ ەر ماقالاسى, ەر سۇحباتى ەكسكليۋزيۆ نەگٸزٸندە. بٸرٸنشٸدەن, كەيبٸرەۋلەر سيياقتى ەر باسىلىمعا بٸر جىلتىڭداپ شىعا بەرمەيدٸ. ورنىمەن شىعادى, ورنىمەن جازادى. سوسىن ويى ەركەز تۇنىق, تازا. وقىپ وتىرعان ادامدى شارشاتپايدى. وقىرمان "بۇل دٷنيەنٸ بۇدان بۇرىندا بٸر جەردەن وقىدىم-اۋ" دەگەن ويعا قالمايدى. امانگەلدٸ اعانىڭ Abai.kz سايتىندا جارىق كٶرگەن ماقالاسىن وسى سەبەپتٸ جارييالاپ وتىرمىز. مەملەكەتتٸ باسقارۋ ٷلگٸلەرٸ تۋرالى وي قوزعاپتى...
بەدەلٸمٸز بار
"تەۋەلسٸزدٸك الدىق. جاعىمدى دا, كٶلەڭكەلٸ جاقتارى دا بار پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن تاڭدادىق.
بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ ەل باسقارۋدىڭ ەلباسىن تاڭدايتىن تاريحي دەستٷرٸمٸز بار. ول حاندىق بيلٸك, سونىمەن بٸرگە ونى تەجەيتٸن بيلەر ينستيتۋتى.
ەكٸنشٸدەن, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا ەلدەگٸ ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ كٷردەلٸلٸگٸ, ساياسي مەدەنيەتتٸڭ دە تٶمەندٸگٸ, كٶرشٸ ەلدەردەگٸ ساياسي احۋال جەنە ەكونوميكالىق داعدارىس بيلٸكتٸ بٸر قولدا شوعىرلاندىرۋدى, داۋ-دامايسىز تيٸمدٸ شەشٸم قابىلداۋدى قاجەت ەتتٸ.
پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ ەلٸمٸزدٸ ٷلكەن تابىستارعا جەتكٸزدٸ, ەلەمدە بەدەلٸمٸز بار مەملەكەت بولدىق".
بٸراق...
"25 جىلدا ادام دا ٶزگەرەدٸ, ەل دە ٶزگەرەدٸ, زامان دا ٶزگەرەدٸ. ەڭ باستىسى قازاق ۇلتىنىڭ سانا-سەزٸمٸ, ەلٸنە, تٸلٸنە, ەسٸرەسە جەرٸنە دەگەن قۇرمەتٸ ٶستٸ.
سونىمەن بٸرگە, پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ سوڭعى جىلدارى كٶلەڭكەلٸ تۇستارى دا كٶرٸنە باستادى. جوعارعى بيلٸككە تابىنۋ پسيحولوگيياسى كەيبٸر جاعدايلاردا حالىقپەن ساناسپاۋعا اپارىپ, قارسىلىقتار تۋعىزدى, ٶكتەمدٸك ٷستەم بولىپ, قايشىلىقتاردى كٷشپەن شەشۋ دە ورىن الدى.
جٷيەلٸ مەملەكەتتٸك ساياسات مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىنا اينالدى.
تٸپتٸ سوڭعى جولداۋىندا ەلباسى «مەن», تاپسىرامىن دەگەن سٶزدەردٸ 22 رەت قايتالادى. ٷكٸمەت, ەكٸمدٸكتەر ٶز قىزمەتٸن تاپسىرمالارمەن عانا شەكتەيتٸن بولدى.
مەجٸلٸس پەن پرەزيدەنت سايلاۋلارىن تٶتەنشە جاعدايلار بولماسا دا, كونستيتۋتسييالىق زاڭدى مەرزٸمٸنەن بۇرىن ٶتكٸزۋ دەستٷرگە اينالدى.
حالىق جالىقتى
ەلدەگٸ ساياسي, ەلەۋمەتتٸك احۋال حالىقتى جالىقتىردى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دا سەنٸم ازايدى. كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر مەن باق اراسىنداعى كٶرٸنٸستەردە قايشىلىقتار كٶبەيدٸ. شىندىعىن ايتساق, پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸڭ اقپاراتتىق رەسۋرستارى دا سارقىلىپ كەلەدٸ.
يە, تۇراقتىلىق (ستابيلنوست) ەر ۋاقىتتا دا سەتتٸلٸك ەمەس, كەيدە ونىڭ استارىندا توقىراۋ, (ستاگناتسييا - لات. stagno — دەلايۋ نەپودۆيجنىم, وستاناۆليۆايۋ; لات. stagnum — ستوياچايا ۆودا) داعدارىستىڭ دا بەلگٸلەرٸ جاتادى.
ەندٸ بار ٷمٸت نازارباەۆتا
مەملەكەتتٸڭ باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ جاڭعىرۋىنا نازارباەۆتىڭ باتىل قادام جاساۋى ٷلكەن ٷمٸت تۋعىزىپ وتىر. مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ تارماقتارى اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋ مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ۇسىنىستار, بٸرٸنشٸدەن پارلامەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸلٸگٸن ەدەۋٸر ارتىرادى. پرەزيدەنت زاڭ كٷشٸ بار جارلىقتار شىعارمايدى. زاڭ شىعارۋ پارلامەنتتٸڭ قۇزىرىندا...
ەكٸنشٸدەن, ٷكٸمەت ەندٸ پرەزيدەنتكە عانا ەمەس, پارلامەنت الدىندا جاۋاپتى. ٷكٸمەت مەجٸلٸسپەن كونسۋلتاتسييادان كەيٸن جاساقتالادى. سونىمەن, مەملەكەت بيلٸك تەجەمەلٸ جەنە تەپە-تەڭدٸك جٷيەنٸ شىنايى قالىپتاستىرۋعا بەت الدى. سٶز جوق بۇل ماڭىزدى قادام.
الايدا...
قازاقستان دەموكراتييا مەن اۆتوريتاريزم بۋدانداسقان ەل. ساياسي عىلىمدا ورىسشا «گيبريدنىي» دەپ اتايدى.
1. بٸر جاعىنان, دەموكراتييالىق سايلاۋلار ٶتٸپ جاتىرعانداي, ەكٸنشٸ جاعىنان, بارلىعى بيلٸكتٸڭ باقىلاۋىندا. سىرت كٶزگە زاڭ ورىندالعانداي بولىپ كٶرٸنگەنمەن, كٸمنٸڭ, قاي پارتييانىڭ جەڭەتٸنٸ الدىن الا بەلگٸلٸ.
2. بٸر جاعىنان, سٶز ەركٸندٸگٸ بار, ەكٸنشٸ جاعىنان ول بەلگٸلٸ بٸر شەككە دەيٸن.
3. بٸر جاعىنان, ساياسي مەدەنيەت دامىعانداي كٶرٸنەدٸ, ەكٸنشٸ جاعىنان حالىق ەل مەن ەلباسىن ايىرا المايدى.
4. بٸر جاعىنان, زاڭ جٷزٸندە ازاماتتىق ەركٸندٸك بار, ەكٸنشٸ جاعىنان, ول دا جارىم-جارتىلاي.
"نۇر وتاندى" قايتەمٸز?
"ەگەر جوعارىدان تٶمەنگە دەيٸن بيلٸك پارتيياسى سايلاۋلاردى قاداعالاپ, بيلەپ-تٶستەپ وتىرسا, ەدٸل, تازا سايلاۋ بولادى دەۋ مٷمكٸن ەمەس. سىرتتاي باقىلاۋشىلار بولعانىمەن, سايلاۋ تاعدىرىن داۋىس ساناۋ شەشەدٸ, ال ول بيلٸك پارتيياسىنىڭ قولىندا.
پارلامەنتتٸك سايلاۋعا تٷسكەن كەزدەرٸمدە, بٸر وبلىس ەكٸمٸنٸڭ «ەرٸ كەتكەندە سٸزدٸڭ پارتيياعا جەتٸ-سەگٸز ورىن بەرەرمٸز» دەپ شٸرەنگەنٸ ەسٸمدە. سوندا رەسەيدٸڭ بٸر ساياساتكەرٸنٸڭ ايتقانى ويعا ورالادى: «كاكۋيۋ بى پارتييۋ ني سوزداۆاي, ۆسە راۆنو پولۋچاەتسيا كپسس». بٸزدە سول تٶركٸنٸمٸزدەن وزىپ كەتپەدٸك".
بيلەپ-تٶستەپ قالعان «نۇر وتان» پرەزيدەنتكە ارقا سٷيەپ, پارلامەنتتە دە, ٷكٸمەتتە دە ٷيرەنگەن ەكٸمشٸلدٸك, اۆتوريتارلىق امالدارىنا بارىپ, مەملەكەتتەگٸ بيلٸكتٸڭ تارماقتارى اراسىنداعى ٶكٸلەتتٸكتٸ قايتا بٶلۋ جٶنٸندەگٸ كونستيتۋتسييالىق باستامالاردى جوققا شىعارماي ما دەگەن قاۋٸپ جوق ەمەس.
پارتيياعا تەۋەلدٸ پارلامەنت پەن ٷكٸمەت تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەنٸڭ تٷرٸن دەموكراتييالىق, مازمۇنىن اۆتوريتارلىق ەتٸپ جٸبەرۋگە يكەمدٸ.
ەكٸنشٸدەن, وسى كەزگە دەيٸن جوعارى بيلٸككە الاڭداپ, ساقتىق تانىتقان ابايلاعىش دەپۋتاتتار مەن ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ باتىل ٸسكەرلٸك كٶرسەتٸپ, ەلگە, ۇلتقا جاناشىرلىق تانىتار ما ەكەن?
سوندىقتان, جاڭا تالاپتارعا, جاڭا جاس تۇلعالار قاجەت بولادى دەگەن پٸكٸرلەر نەگٸزسٸز ەمەس.
دەگەنمەن, العاشقى قادام جاسالدى
ەندٸ سايلاۋ جٷيەسٸن جاڭارتۋ, ەكٸمدەردٸ سايلاۋ, ەدٸل سايلاۋلار, ساياسي بەسەكەلەستٸك بولعان جاعدايدا ساياسي مونوتسەنتريزمنەن پوليتسەنتريستٸك فورماتقا اۋىسامىز. جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ مەسەلەلەرٸ ٶز الدىنا ٷلكەن پروبلەما. اسىعۋعا دا, اسىقپايىق دەپ, ساياسي پروتسەستٸ تەجەۋگە دە بولمايدى. دەموكراتييالىق رەفورمالار جەمقورلىقپەن كٷرەسكە, ەكونوميكانى دامىتۋعا دا جول اشادى.
امانگەلدٸ ايتالى
دەرەككٶز: Abai.kz
