جاقىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن 2015 جىلدان بەرٸ باسقارىپ كەلگەن قايرات كەلٸمبەتوۆ لاۋازىمىنان بوساتىلدى. ساياسي ارەنادان ٶزٸن ساياق ۇستايتىن كەلٸمبەتوۆ وسى قىزمەتتە جٷرٸپ, مەملەكەت ٷشٸن نە بٸتٸردٸ? ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى مەن قارجىلىق ەلەۋەتٸن كٶتەرۋگە جەنە بيزنەس سۋبەكتٸلەرٸنٸڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرەتٸن قارجى ورتالىعىنىڭ جۇمىسىن دٶڭگەلەتە الدى ما? تٸپتٸ, بٸر جىل بۇرىن بولعان قاڭتار قىرعىنى الدىندا ەلەۋمەتتٸڭ مۇڭ-مۇقتاجىن ەسكەرٸپ, تىعىرىقتان شىعاتىن جوبا ۇسىندى ما? شىن مەنٸندە, قاڭتارداعى حالىق نارازىلىعىنان كەيٸن ۇستالىپ جاتقان تۇلعالار مەن وپپوزيتسيونەرلەرمەن سالىستىرعاندا كەلٸمبەتوۆتٸڭ دە ەدەۋٸر قاتىسى بار.
بٸرٸنشٸدەن, كەلٸمبەتوۆ «سەن تيمەسەڭ مەن تيمە, بادىراق كٶز» ساياساتىن ۇستانىپ, ٶزٸنٸڭ وڭ جامباسىنا كەلەتٸن باعدارلامالارى ارقىلى ەبدەن بىلىققا باتقان جٷيەنٸڭ ەڭ جاقسى جىلدارىن سەتتٸ پايدالاندى.
ول ول ما, سول تۇستاعى ەل تٸزگٸنٸن ۇستاعان ٷكٸمەتتٸڭ كٷشٸ مەن قارجىسىن جەلگە ۇشىردى. ونىڭ بۇل ەرەكەتٸنە قاتىستى ەكونوميست قانات بەرەنتاەۆتىڭ پٸكٸرٸ مىناداي.
«ۇلتتىق قوردان قارجى بٶلٸنگەن سەرپٸندٸ جوبالاردان ەش نەتيجە بولمايدى. ونىڭ ٷستٸنە قايراتتىڭ تٸكەلەي, تٸپتٸ جاناما قاتىسى بار بٸردە بٸر باعدارلاما جۇمىس ٸستەمەيدٸ» دەگەن بولاتىن.
وعان جٷكتەلگەن باعدارلامالاردى ەسكە الىپ كٶرسەڭٸز, وسى پٸكٸرمەن سٶزسٸز كەلٸسەسٸز. «مەسەلەن, ەكٸمشٸلٸك رەفورما, «30 كورپوراتيۆتٸك كٶشباسشى», ەكونوميكانىڭ كلاستەرلٸك مودەلٸ – بۇلاردىڭ ەشقايسىسى تولىق ورىندالعان جوق. شىن مەنٸندە, بۇل باعدارلامالار ٷلكەن پيار بولدى», – دەگەن ەكونوميست.
ەكٸنشٸدەن, ونىڭ قاتىسۋىمەن قازاقستان تاريحىنداعى «رەجيمنٸڭ» قارجىلىق جاعدايىنا ۇزاق ۋاقىت نۇقسان كەلتٸرگەن ەڭ ٸرٸ وپەراتسييا جاسالدى.
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸن, 2008 جىلدىڭ 13 قازانىندا «داعدارىسقا قارسى ەزٸرلەنگەن باعدارلامالارعا» ۇلتتىق قوردان 10 ميلليارد اقش دوللارىن بٶلۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى. ونىڭ 4 ميلليارد دوللارى «قارجى سەكتورىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋگە» كٶزدەلدٸ.
2009 جىلى قايرات كەلٸمبەتوۆ باسقارعان «سامۇرىق-قازىنا» قورى وسى 4 ميلليارد دوللارعا ٸرٸ بانكتەردٸڭ (بتا, قازكوم, حالىق جەنە اليانس) اكتسيياسىن ودان ەرٸ كاپيتالداندىرۋ ماقساتىندا ساتىپ الدى. بۇل رەتتە داعدارىستان كەيٸن بانكتەر مەملەكەت سالعان اقشانى قايتارىپ بەرەتٸندٸگٸ دە قاراستىرىلعان.
الايدا, 2013 جىلدىڭ 23 قاڭتارىندا سول كەزدەگٸ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «2008 جىلى داعدارىسقا بٶلٸنگەن 10 ميلليارد اقش دوللارىنىڭ جۇمىسى ەلٸ كٶرٸنگەن جوق, اقشا قۇردىمعا كەتتٸ, قايتارىم جوق» دەگەن مەلٸمدەمە جاسادى.
بٸراق كەيٸن نازارباەۆتىڭ سەنٸمٸنە كٸرٸپ العان تاعى بٸر «تٶڭكەرٸسشٸ» كەرٸم مەسٸموۆ پەن كەلٸمبەتوۆتٸڭ ٶزٸ ونىڭ بۇل پٸكٸرٸن ٶزگەرتۋگە كٷش سالىپ, اقشانى قايتارۋ تٷك قيىن ەمەستٸگٸنە سەندٸرٸپ باقتى. شىن مەنٸندە, بانكتەر قانشا اقشانى قايتارعانى تۋرالى جەكە باسىمدا تولىققاندى انىق مەلٸمەت جوق.
الايدا, ەڭ سوراقىسى بۇل كرەديتورلار الدىندا 13 ميلليارد دوللار كٶلەمٸندە قارىزى بار بتا بانكٸمەن بٸرلەسٸپ جاسالدى. ياعني, بۇل تەرٸس كاپيتالى بار بانك رەتٸندە كٶرٸندٸ. بٸراق دەل وسى كاپيتال بٷلٸكشٸ بانكير مۇحتار ەبليازوۆتەن قايتا تارتىپ الىندى. بۇل جەردە ەڭگٸمە ەشقانداي اكتيۆ جايىندا ەمەس, Morgan Stanley مەن باسقا دا سالماقتى كرەديتورلار الدىندا جاۋاپ بەرۋگە مەجبٷر ەتكەن قوماقتى قارىز تۋرالى ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك.
ال بتا مۇحتار ەبليازوۆ ٷشٸن مەملەكەت جاۋاپ بەردٸ. سالدارىنان قانشاما مەكتەپ پەن اۋرۋحانا سالىنبادى, قانشاما جۇمىس ورنى اشىلمادى. مۇنىڭ شىنايى بەت-بەينەسٸن قاڭتار قىرعىنى اشىپ بەرگەنٸ ناقتى فاكت.
سوڭعىسى, ياعني ٷشٸنشٸدەن, احقو-نىڭ قۇرىلۋى KASE-نٸڭ دامۋىنا تالاي جىلىن ارناعان گريگوريي مارچەنكو, ەبەن بەكتاسوۆ, ازامات جولداسبەكوۆ, اندرەي تساليۋك, الينا الدامبەرگەن, ەۆگەنيي مۇحامەدجانوۆ جەنە باسقا دا كٶپتەگەن كەسٸبي مامانداردىڭ جۇمىسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تۇتاستاي العاندا, قازاقستانداعى قور نارىعىنىڭ جٷيەلٸك قۇرىلىسىنا شەكتەۋ قويدى.
ياعني, مەملەكەتتتٸڭ ەكونوميكالىق جٷيەسٸ دۇرىس جولعا قويىلىپ, قالىپتاسپاعانىنىڭ كەسٸرٸنەن ەلٸ كٷنگە تٷرلٸ قيتۇرقىسى باسىم بانك سەكتورىنا بٸرجاقتى تەۋەلدٸ بولىپ كەلەدٸ.
ەندەشە, قايرات كەلٸمبەتوۆتٸڭ كٶپ جىلدان بەرٸ «رەجيمگە» قارسى تۇرۋداعى سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸن باعالاماۋ مٷمكٸن ەمەس. ول وسىنداي «كٷرەسكەرلٸگٸ» ٷشٸن «ەسكٸ قازاقستاننىڭ» تاريحىندا قالادى دەپ سەنەمٸن.
ەسكەندەر بەيسەمبەتوۆ, ەكونوميست
ايتپاقشى, تۇران وداعىن قۇرۋعا تٷرتكٸ بولاتىن ماڭىزدى قادام جاسالدى. ٶزبەك اۆتوپرومى ورىستىڭ قاڭسىعىن قازاقستان نارىعىنان تىقسىرىپ شىعارماق. وقۋ ٷشٸن سۋرەتتٸڭ ٷستٸنەن باسىڭىز نەمەسە مىنا سٸلتەمەگە ٶتٸڭٸز: Dalainside
