تمد كەڭٸستٸگٸنە ۇدايى شولۋ جاسايتىن The Diplomat باسىلىمىندا جارييالانعان ماقالا Dalanews.kz-تٸڭ نازارىنان تىس قالمادى.
اقش-تەگٸ ەسكەري-تەڭٸز ورتالىعى ەلدٸڭ ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ەسەر ەتەتٸن فاكتورلاردى جٸپكە تٸزٸپ, اق ٷيگە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن اكتۋالدى اقپارات جەتكٸزۋمەن اينىلىسادى.
وسىناۋ ورتالىقتىڭ ساراپشىسى ۋميدا حاشيموۆا:
«تاشكەنت ەۋرازييالىق وداققا كٸرۋگە كەت ەرٸ ەمەس. وداقتىڭ وڭ-تەرٸس تۇستارىن تارازىلاي كەلە, اقىر سوڭى مەسكەۋدٸڭ ىعىنا جىعىلعان تٷرٸ بار. بٸراق قازٸرگٸ قالپىندا قوسىلا سالمايدى, ٶزٸنٸڭ تالاپ-شارتىن العا تارتىپ, ەسەسٸ كەتپەيتٸن دەرەجەدە ەنۋٸ تيٸس», – دەيدٸ.
ٶزبەكتٸڭ اينىپ قالارىنان قورقاتىن مەسكەۋ ەلٸپتٸڭ ارتىن باعۋدا. كرەمل تاشكەنتتٸ تىم اسىقتىرعاندى قالامايدى. بۇل مەسەلە ەبدەن پٸسٸپ-جەتٸلٸپ, قورىتىلىپ, وداققا قوسىلۋ تۋرالى ۇسىنىس ٶزبەك بيلٸگٸنٸڭ ٶز اۋزىنان ايتىلۋىن كٷتٸپ وتىر.
لاۆروۆتىڭ ورىنباسارى اندرەي رۋدەنكونىڭ پٸكٸرٸ وسى ويىمىزدى راستايدى. ورىس ديپلوماتىنىڭ پايىمداۋىنشا, رەسەي مەن ٶزبەكستان جاڭا تاريحي كەزەڭنٸڭ تابالدىرىعىندا تۇر.
«تاشكەنت ەۋرازييالىق وداقتان ويىپ تۇرىپ الۋعا لايىقتى. ەيتسە دە مۇنداي شەشٸمگە بايىپپەن كەلگەن جٶن. ميرزيياەۆتىڭ ماڭايى وداقتىڭ تٷپكٸ ماقساتى مەن مۇراتىنا تولىق تالداۋ جاساۋعا قۇقىلى», –دەيدٸ ول.
...
ايتۋى ايتقانمەن كرەمل وسى باعىتتاعى پروپاگانداعا قىزۋ كٸرٸسٸپ كەتتٸ. ٶزبەك بيلٸگٸنٸڭ تٶبە باسىنداعى ازاماتتاردى سوڭعى كٷندەرٸ رەسەيلٸك اقپارات قۇرالدارى تورۋىلداپ جٷر.
«ەۋرازييالىق وداققا قوسىلۋ مەسەلەسٸ كەيٸنگە قالدى ما? بۇل شارۋا نەگە كەشەۋٸلدەدٸ?» دەپ ٶزبەك شەنەۋنٸكتەرٸن سۇراقتىڭ استىنا العان رەسەيلٸك باق مەسكەۋدەن جەتكەن بۇيرىقتى بۇلجىتپاي ورىنداۋدا.
ۋميدا حاشيموۆانىڭ ايتۋىنشا رەسەي وسى ارقىلى «قوعامدا ۇيىمعا قوسىلۋعا تالپىنىس بار» دەگەن الدامشى ەسەر تۋعىزىپ, وداققا قاتىستى سىني پٸكٸرلەردٸ تۇمشالاۋعا تىرىسۋدا. ال ٶزبەك بيلٸگٸ قازاقستاننىڭ قاتەلٸگٸن قايتالىعىسى جوق. وداقتاس ەلدەردٸڭ جيٸ-جيٸ جٸك-جاپار بولىپ, الىس-بەرٸسكە كەلگەندە جٷز شايىسىپ قالاتىنىن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر.
«ٶزبەكستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ابدۋلەزيز كاميلوۆ وسى تۋرالى استارلاپ ايتىپ ٶتتٸ تٷنەۋكٷنٸ. تاشكەنتتٸڭ وداققا قوسىلۋى كەشەۋٸلدەپ جاتسا, ۇيىمنىڭ ولقى تۇستارىن اڭعارعانىنان. ۇيىمعا ٶتۋٸ ٶتٸپ الىپ, ەرتەڭگٸ كٷنٸ ٶكٸنٸپ جٷرسە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ميرزيياەۆقا سٶز كەلەدٸ. وداققا قوسىلعان ٶزگە ەلدەرگە قاراعاندا ٶزبەك شەنەۋنٸكتەرٸ ۇيىمنىڭ كەمشٸن تۇستارىن دا كٶرە بٸلۋدە. ەۋرازييالىق وداقتى كٶپە-كٶرنەۋ ماداقتاۋ ساياساتى جوق, ارتىق-كەم تۇستارىن تەڭ الىپ وتىر», – دەيدٸ ساراپشى.
«كوممەرسانت» گازەتٸنە ۇيىمعا قوسىلىپ-قوسىلماۋ تۋرالى پٸكٸر بٸلدٸرگەن كاميلوۆ رەسەيدٸڭ قىسپاعىنا ۇشىراعان وداقتاس ەلدەردٸڭ ارىز-شاعىمىن نازارعا الاتىنىن ايتقان.
- ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەر نەگە نارازى?
- ولار رەسەيدٸڭ نارىعىنا كٸرەردە نەندەي كەدەرگٸگە تاپ بولادى?
- نارازى مەملەكەتتەردٸڭ شاعىمى تەك ەكونوميكالىق سيپاتقا يە مە, ەلدە ساياسي سالدارى دا بار ما?
سٶي دەگەن كاميلوۆ:
«وداققا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قاتەلٸگٸن قايتالاماۋعا تىرىسامىز. ٶزبەكستان ۇيىمعا كٸرگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە ەشكٸمگە ەسەسٸن جٸبەرمەيتٸن, ەلدٸڭ ەكونوميكالىق مٷددەسٸن تابانعا تاپتايتىن ەرەكشە تالاپتىڭ نەگٸزٸندە ٶتەدٸ. كەيبٸر سالالار بويىنشا كەلٸسسٶز جٷرگٸزەتٸن بولامىز, وداقتىڭ شارتىنا باعىنبايتىن, ٶز ەرەجەمٸز بار», – دەگەن-تۇعىن.
ۋميدا حاشيموۆا سونى مەڭزەپ وتىرسا كەرەك.
...
سولاي بولا تۇرا ٶزبەكستان ەۋرازييالىق وداققا مۇحتاج. ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزبەك ەكونوميكاسىنىڭ ساۋدا-ساتتىققا ەبٸ بار, سوندىقتان مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ جٸبەرٸپ العىسى جوق.
ميرزيياەۆ بيلٸككە كەلگەلٸ مەرزٸمدە تاشكەنتتٸڭ ەۋرازييالىق وداقتىڭ ٸس-شاراسىنا ٷزبەي قاتىسۋى سونىڭ بەلگٸسٸ.
ايتا كەتەلٸك ميرزيياەۆ بىلتىرعى جىلى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ ەكٸ بٸردەي كەڭەسٸنە قاتىسىپ, باقىلاۋشى ستاتۋسىن الىپ قايتقان.
تۇتاستاي العاندا ٶزبەك پرەزيدەنتٸنٸڭ كومانداسى ەلدٸڭ ۇيىمعا قوسىلۋىن قۇپتايدى. ميرزيياەۆ «يەلٸك» ەتەتٸن ليبەرال-دەموكراتييالىق پارتيياسىنىڭ بٸرقاتار بەلسەندٸلەرٸ وداقتىڭ پايدالى تۇستارى تۋرالى بيلٸككە تيەسٸلٸ باق-تا كٶلدەي-كٶلدەي ماقالا جازۋعا كٶشكەن.
ۋميدا حاشيموۆا ٶزبەك بيلٸگٸنٸڭ وداق اياسىنداعى ورتاق نارىقتا ەسەسٸن جٸبەرمەسٸنە سەنٸمدٸ ەكەنٸن ايتادى.
«ودان بۇرىن ٶزبەك ميگرانتتارىنىڭ كٶزٸ اشىلادى. قازٸر ٶزبەكتٸڭ قارا جۇمىسشىلارىنا شەكتەۋ كٶپ. ال قولىنان ٸس كەلەتٸن, بٸلٸكتٸ مەدكادرلار رەسەيدٸڭ فارماتسەۆتيكا نارىعىندا جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلەدٸ. رەسەيدٸڭ ساۋدا, ويىن-ساۋىق نىساندارىندا دٷكەن اشقىسى كەلەتٸن ساۋداگەرلەر جٷزدەپ, مىڭداپ سانالادى. باسقا دا سەكتورعا تۇمسىق تىققىسى كەلەتٸن ٶزبەك كەسٸپكەرلەرٸ كٶپ. بۇعان ەۋرازييالىق وداققا ٶتكەندە عانا جول اشىلادى. وداقتى ماقتاۋعا كەلگەندە ٶزبەك شەنەۋنٸكتەرٸ وسى ارگۋمەنتتٸ العا تارتادى», – دەيدٸ ساراپشى.
ليبەرال-دەموكراتييالىق پارتييانىڭ بەلسەندٸسٸ اكتام حايتوۆ ٶزبەكستان وداققا ٶتكەن جاعدايدا ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ تابىسى قوسىمشا 3 ملرد دوللارعا ارتاتىنىن ايتادى.
ميرزيياەۆ بيلٸككە كەلگەلٸ ٶزبەكستاننىڭ ەۋرازييالىق وداق ەلدەرٸمەن بايلانىسى جاقسارا تٷسكەن. سونىڭ ٸشٸندە ساۋدا-ساتتىق سالاسىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ ٶسكەن. 2016-2019 جىلدىڭ ارالىعىندا تاشكەنتتٸڭ وداقتاس ەلدەرمەن الىس-بەرٸسٸ 4,5 ملرد-تان 9,1 ملرد دوللارعا دەيٸن ارتىپتى.
«ميرزيياەۆ وداققا ٶتۋ ارقىلى جۇمىسىزدىق مەسەلەسٸن شەشپەكشٸ. ەكسپورتتى ۇلعايتۋدى كٶزدەپ وتىر. ٶزبەك ەكونوميكاسىنىڭ وداق نارىعىندا ەمٸن-ەركٸن ويقاستاپ, ٶز ٷلەسٸن الارىنا سەنٸمدٸ. ەندٸ تەك ويىن ەرەجەسٸن انىقتاۋ قاجەت. بۇل تاراپتا تاشكەنت ٶز دەگەنٸندە تۇرىپ, پوزيتسيياسىن بەرمەۋگە تىرىسۋى تيٸس», – دەيدٸ ساراپشى.
...
بۇعان دەيٸن ٶزبەكستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸك العانىنا 30 جىل تولۋىنا وراي ٶتكەن سالتاناتتى جيىندا شاۆكات ميرزيياەۆ ورتا ازييانى بٸرٸگۋگە شاقىرعان.
“ٶزبەكستاننىڭ ايماقتىق دەرەجەدەگٸ, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ بەدەلٸ ارتىپ كەلەدٸ. اشىق ساياسات جٷرگٸزگەننٸڭ جەمٸسٸن جەپ وتىرمىز. ديالوگقا دايىنبىز.
بٸر كەزدەرٸ شەكارامىزدان شەگٸرتكە دە ٶتپەيتٸن. قازٸر ەل ازاماتتارى الىس-جاقىن شەتەلگە ساپارلاپ, سونداعى تۋىس-تۋعاندارىمەن قاۋىشىپ جاتىر. كٶرشٸلەرمەن كٸرجٸڭدەسكەن كەزەڭ كەلمەسكە كەتتٸ. جاراتقان ورتا ازييانى اۋىزبٸرشٸلٸكتەن ايىرماسىن.
سوڭعى جىلدارى ايماق ەلدەرٸنٸڭ ىنتىماقتاستىعى جاڭا دەرەجەگە كٶتەرٸلدٸ. ساياساتتا “ورتاازييالىق رۋح” دەگەن ۇعىم پايدا بولادى. يە, ورتا ازييانىڭ رۋحىن وياتتىق. ايماقتىڭ اتىنان حالىقارالىق ساياساتقا ىقپال ەتەرلٸك, باعدار بەرەرلٸك باتىل ۇسىنىستار ايتىلۋدا.
ارامىزدى سۋىتپاي, جيٸ-جيٸ جٷزدەسٸپ تۇراتىن جاقسى دەستٷر قالىپتاستىردىق. تٷنەۋكٷنٸ تٷركمەنستاندا ٶتكەن جٷزدەسۋدە دامۋدىڭ جاڭا باعىتتارىن ايقىندادىق”, – دەگەن-تۇعىن ٶزبەك باسشىسى.
بۇدان بٶلەك ەلدٸڭ كەرٸموۆ دەۋٸرٸندەگٸ توماعا تۇيىق باعىتتان بٸراتالا باس تارتقانىن, تاشكەنتتٸڭ ساياسي ٶرنەگٸ ٶزگەرگەنٸن ەسكە سالعان. ەلدٸڭ ەندٸ قايتىپ بۇل سٷرلەۋگە تٷسپەسٸنە سەنٸم بٸلدٸرگەن.
شيراي كەلە ورتا ازييانىڭ رەسەي ىقپالىنان ارىلىپ, “بٸر جاعادان باس, بٸر جەڭنەن قول شىعارارىن” استارلاپ جەتكٸزگەن ەدٸ.
مٸنەكەي, سٶي دەگەن ميرزيياەۆ وسى اپتادا رەسمي ساپارمەن مەسكەۋگە بارادى.
“رەسەيگە پۋتينمەن كەزدەسۋ ٷشٸن ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ كەلە جاتىر. بۇل شاۆكات ميرزيياەۆتٸڭ تاياۋدا عانا پرەزيدەنت سايلاۋىنداعى جەڭٸسٸنەن كەيٸنگٸ العاشقى ساپارى”, – دەپ حابارلاۋدا رەسەيلٸك باق.
كەزدەسۋ بارىسىندا ەكٸ ەلدٸڭ پرەزيدەنتٸ 30-عا جۋىق قۇجاتقا قول قويادى دەپ كٷتٸلۋدە.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
