ەۋروپادا ٶزگە ۇلتتاردى ٶزدەرٸنە سٸڭٸرۋ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياعا اينالعان
– قازٸرگٸ جاھاندانعان, ليبەراليزم مەن دەموكراتييا قۇندىلىقتارى ٷستەمدٸك ەتكەن ەلەمدە ۇلتتىق مەملەكەتتٸڭ بولاشاعى بار ما? ٶزٸمٸز كٶپ مىسالعا كەلتٸرەتٸن باتىس ەلدەرٸ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋدان باس تارتىپ, ۇلتتار اراسىنداعى شەكارانى جوياتىن ازاماتتىق مەملەكەتتەر قۇرىپ جاتقان سيياقتى. سولاي ما?
«مۋلتيكۋلتۋراليزم», «كٶپمەدەنيەتتٸ ليبەراليزم» دەگەن اكادەمييالىق تا, پراكتيكالىق تا يدەيالار كٶپ, ونى باتىستىڭ ٶركەنيەتتٸ ەلدەرٸ بەلگٸلٸ بٸر قوعامدىق دەڭگەيدە ورىندايدى دا.
ەسٸرەسە قوعامدىق ورتادا, جۇمىسقا قابىلداعاندا نەسٸلدٸك, تەكتٸك, جىنىستىق تۇرعىدان كەمسٸتپەۋگە كٶپ كٶڭٸل بٶلەدٸ. دەگەنمەن, مەملەكەت مەسەلەسٸنە كەلگەندە بەرٸبٸر ۇلتتىق دارالىق بەرٸنەن دە كٷشتٸ بولىپ شىعادى. مۇنى عالىمداردىڭ كٶبٸ مويىندادى.
ۇلىبريتانييانىڭ ەۋرووداقتان شىعۋدى قولداۋى كەزٸندە بۇل انىق بايقالدى. «ازاماتتىق نەگٸزدەگٸ بريتان ۇلتىن قۇردىق» دەپ جٷرگەن ەلدەر – شوتلاندييا, ۋەلس جەنە سولتٷستٸك يرلاندييا ٶزدەرٸنٸڭ «ٶگەي ۇل» ەكەنٸن قايتا ايتىپ, ەنشٸلەرٸن الۋعا ۇمتىلا باستادى.
ال فرانتسييا ەتنوسقا بٶلٸنبەيتٸن ناعىز ازاماتتىق مەملەكەت رەتٸندە سيپاتتالعانىمەن, ەلدٸڭ بارلىق ازاماتىن «فرانتسۋز» دەپ اتايدى ەرٸ مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ «فرانتسۋز رەسپۋبليكاسى». مۇنىمەن قويماي, مۇندا كٸرمە ۇلتتاردى مەدەني جەنە تٸلدٸك تۇرعىدان اسسيميلياتسييالاۋ ساياساتى مەملەكەتتٸك يدەولوگييا دەڭگەيٸندە حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرٸلگەن.
گەرمانييا ەۋ باستان-اق ەتنوستىق نەمٸس مەملەكەتٸ رەتٸندە قۇرىلعان. بۇل ەلدٸڭ ازاماتتىعىن الۋ ٷشٸن نەمٸس تٸلٸنەن ەمتيحان تاپسىراسىڭ. ال گوللاندييا يمميگرانتتار تاپسىراتىن سىناقتى «ازاماتتىق سەيكەستٸك» ەمتيحانى دەپ جۇمساقتاپ اتاعانىمەن, ول دا اسسيميلياتسييالاۋدىڭ ناعىز قۇرالى بولىپ سانالدى.
ازاماتتىق ەل سانالاتىن دانييادا تٸپتٸ جەرگٸلٸكتٸ داتتارمەن مەدەني بايلانىسى جوق ادامدارعا ازاماتتىق بەرٸلمەيدٸ. ەۋروپانىڭ بۇل دەستٷرٸن جاپونييا سيياقتى ازييانىڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ كٶشٸرٸپ العان. جاپونييادا بەس-التى ۇرپاعى تۇرىپ جاتقان كەرٸستەر ەلٸ كٷنگە ازاماتتىق الماعان.
ميگرانتتاردان قۇرالعان اقش, اۆسترالييا, كانادا سيياقتى ەلدەردٸ قوسپاعاندا ەلەمدەگٸ مەملەكەتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ ەتنوستاردىڭ مەملەكەتتەرٸ بولىپ سانالادى ەرٸ ولار ٶزدەرٸنٸڭ ۇلتتىق مەملەكەتتەرٸن سول قالپىندا ساقتاپ قالۋعا مٷددەلٸ.
– ەۋرووداق شە? 27 ەل ٶز ەگەمەندٸكتەرٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸنەن ەرٸكتٸ تٷردە باس تارتتى ەمەس پە?
ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ دياسپورالار مەسەلەسٸ – قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپ. ۇلىبريتانييادا ەۋرووداق قۇرامىنان شىعۋدى قولداعانداردىڭ باستى ارگۋمەنتتەرٸنٸڭ بٸرٸ دە سٸز ايتقان ەگەمەندٸك مەسەلەسٸ بولدى. كەشەگٸ جارتى ەلەمدٸ بيلەگەن ۇلى يمپەرييانىڭ بٷگٸنگٸ ازاماتتارى شەشٸمدەردٸڭ ايدالاداعى بريۋسسەلدە قابىلداناتىنىنا نارازى. ولاردى ٶز ۇلتىنىڭ ەگەمەندٸگٸنەن ايىرىلۋ, شىعىس ەۋروپادان اعىلعان ميگرانتتاردىڭ ۇلتتىڭ قايماعىن بۇزىپ جٸبەرۋ قاۋپٸ كٶبٸرەك الاڭداتتى. ياعني, بۇل دا دەل قازٸرگٸ قازاقتاردىڭ قىتاي نٶپٸرٸنەن قورىققانى سيياقتى ۇلتتى ساقتاپ قالۋعا قاتىستى تابيعي ينستينكت.
– سوندا تەك ميگرانتتاردىڭ مەملەكەتتەرٸ عانا ازاماتتىق ۇلت قۇرعان با? بٸز «قازاقستاندىق ۇلت» قۇرساق, بٸز سول اقش, اۆسترالييا سيياقتى ميگرانتتاردىڭ مەملەكەتٸ بولامىز با?
– بٸر قالىپقا سالىپ قاراۋ ٶتە قيىن. كەي ەلدەر سىرتتاي ازاماتتىق ۇلتپىز دەگەنٸمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە ناعىز ۇلتتىق مەملەكەت – سولار.
بٸز – ەڭ الدىمەن پوستكولونيالدىق كەزەڭنەن ٶتٸپ جاتقان, تيتۋلدىق ۇلتىنىڭ سانى تولىق باسىم بولا قويماعان, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت قايتا ويانۋ كەزەڭٸندە تۇرعان, ەتنوستىق ەرەكشەلٸكتٸ ساياسيلاندىرىپ وتىرعان ەلمٸز.
عاسىرلار بويى وتارلىق ساياساتتىڭ كەسٸرٸنەن دارالىعىن جوعالتۋعا شاق قالعان قازاق حالقى ەكسكليۋزيۆتٸ ۇلتشىلدىقتان باسقانى قابىلداي المايدى. قازٸرگٸ پوستكولونيالدىق قازاقستاندا ساياسي مودەرنيزاتسييا قازاقتاردىڭ ۇلتتىق ويانۋى, ەتنوستىق بٶلٸنٸستٸڭ ساياسيلانۋى جەنە پوپۋليزمنٸڭ ارتۋى سيياقتى ٷش فورمادا جٷرٸپ جاتىر.
قازاق ۇلتى مەملەكەتتٸڭ بٸردەن-بٸر قوجايىنى, يەگەرٸ رەتٸندەگٸ ستاتۋسىن رەسمي تٷردە زاڭداستىرۋدى جەنە ساياساتتى سوعان سەيكەس جٷرگٸزۋدٸ تالاپ ەتٸپ وتىر. قازاقتار ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بولمىسىنا, تٸلٸ مەن دٸلٸنە قاۋٸپ-قاتەر كٶپ دەپ ٷرەيلەنەدٸ ەرٸ وتارلىق جٷيەنٸ ەرٸ قاراي جالعاستىرادى دەپ ٷكٸمەتتەن سەكەم الادى.
1995 جىلى كونستيتۋتسييا قابىلدانعاندا ەندٸ عانا تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, ەيفورييادا وتىرعان حالىق اتا زاڭنىڭ پرەامبۋلاسى «ورتاق تاريحي تاعدىر بٸرٸكتٸرگەن قازاقستان حالقى...» دەپ جازىلىپ كەتكەنٸن بايقاماي قالدى. ال قازٸرگٸ جاعدايدا حالىق «ازاماتتىق ۇلتقا» جول بەرە قويمايدى, ول مٷمكٸن ەمەس.
قازاقستانداعى ورىستاردىڭ رەسەيمەن رۋحاني جاقىندىعى شامالى
– بٸراق باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸ مۇنىمەن كەلٸسپەيدٸ عوي?
– كەلٸسپەيتٸندەرٸ دە, مويىنسىنعاندارى دا بار, ەلٸ ەكٸويلى كٷيدە جٷرگەندەرٸ دە كٶپ. ول تۋرالى جان-جاقتى زەرتتەۋلەر از بولعاندىقتان, ولاردىڭ ٷلەس سالماعىن, گەوگرافيياسىن ناقتى تالداۋ قيىن. قازاقستاندى وتانىم دەپ مويىندامايتىن ورىستاردىڭ كٶبٸ كٶشٸپ كەتتٸ. ورىستاردىڭ ۇلتتىق مەسەلەنٸ كٶتەرمەي كەلۋٸنٸڭ بٸر سەبەبٸ – ولاردىڭ رەسەيمەن رۋحاني جاقىندىعى از.
1995 جىلى نيدەرلاند عالىمدارى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋگە قاراساق, قازاقستانداعى ورىستاردىڭ 30 پايىزى ٶزدەرٸن «كەڭەس ازاماتىمىز» دەپ اتاعان. بٸراق ورىستاردىڭ ٶزدەرٸ دە, ولاردىڭ اتامەكەن, تٸل, تاريح تۋرالى كٶزقاراستارى دا ەركەلكٸ.
رەسەيگە كٶبٸنە وڭتٷستٸك جەنە باتىس ٶڭٸرلەردە تۇراتىن ورىستار كەتكەن. ال سولتٷستٸك پەن شىعىستاعى ميگراتسييا بٸرشاما تۇراقتى. ياعني, قازاقستاننىڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ ورىس ازاماتتار ٶزدەرٸن كەلٸمسەك دەپ ەمەس, سول ٶڭٸردٸڭ بايىرعى تۇرعىندارى سانايدى. مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت تازا ۇلتشىل ساياسات ۇستانا باستاسا, ولاردىڭ اراسىندا سەپاراتيستٸك پيعىل ارتا تٷسۋٸ مٷمكٸن.
– «بىلاي تارتساڭ ٶگٸز ٶلەدٸ, بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى» دەگەن وسى ما? سوندا نە ٸستەۋ كەرەك?
– كٶپ جاعدايدا تاريحي وتانى بار ۇلتتاردىڭ ٶز اتامەكەنٸمەن بايلانىسى كٷشتٸ بولادى. برۋبەيكەردٸڭ «تريادالىق بايلانىس» تەوريياسى بويىنشا دياسپورا, ولار ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان مەملەكەت جەنە ولاردىڭ تاريحي وتانىنىڭ اراسىندا وشاقتىڭ ٷش بۇتى سيياقتى نەزٸك تەڭگەرمەلٸ بايلانىس بولادى, بٸر جاعى كٷشەيٸپ كەتسە, تەپە-تەڭدٸك بۇزىلىپ, قيىندىقتار تۋىنداۋى مٷمكٸن.
ياعني, مەملەكەت دياسپوراعا قىسىمدى ارتتىرسا, ولاردىڭ جوعىن جوقتايتىن مەملەكەت قارسى شارالارعا بارۋى مٷمكٸن, نەمەسە كەرٸسٸنشە.
وسىنداي تەڭگەرمەنٸ بٷگٸندە قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستان بايقايمىز. بٸراق, سوڭعى جىلدارى رەسەي ليبەرالدىق فەدەراتسييالىق قوعامنان ەتنوناتسيوناليستٸك مەملەكەتكە اينالىپ كەلەدٸ. ۇلتتىق اۆتونومييالىق رەسپۋبليكالاردى جاي ايماقتىق قۇرىلىمدارمەن قوسىپ, باسشىلارىن ورتالىقتان تاعايىندايتىن جٷيە جاسادى.
2000 جىلى پۋتين استانادا قازاقستاندىق بەلسەندٸ دياسپورا ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسكەندە ولاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ سولتٷستٸك اۋدانداردى رەسەيگە قوسۋ مەسەلەسٸن اشىق كٶتەرگەن. ول كەزدە پۋتين بۇل ۇسىنىسقا قارسىلىق بٸلدٸرٸپ, «قالاعاندارىڭ ەلگە كٶشٸڭدەر» دەگەن بولاتىن.
امەريكالىق عالىمداردىڭ ەسەپتەۋٸ بويىنشا, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە 2 ميلليونعا جۋىق ادام رەسەيگە كٶشۋگە ىنتا بٸلدٸرگەن. بٸراق ودان بەرٸ 16 جىل ٶتتٸ, تۇتاس بٸر بۋىن ٶسٸپ جەتٸلدٸ. جاڭا بۋىننىڭ مەملەكەتكە كٶزقاراسى, ۇستانىمى, بولاشاققا قاتىستى وي-پيعىلىن زەرتتەپ, قورىتىندى شىعارۋ كەرەك.
ٶز باسىم دەموكراتييا, راتسيوناليزم جەنە پروگرەسس ۇراندارىن العا تارتىپ, بارلىق حالىقتى فرانتسۋز ۇلتىنىڭ تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرعان ياكوبينشٸلدٸك يدەولوگيياسىنا جاقىن ۇستانىمنىڭ بولعانىن قالايمىن. بٸراق بۇل جالاڭ سٶز ەمەس, ناعىز مەملەكەتشٸلدٸك باستاما بولىپ, حالىقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرٸلٸپ, قوعامنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنەن كٶرٸنٸس تابۋى كەرەك.
قازاقتىڭ مٷددەسٸ دەگەن نە?
– بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قازاقتىڭ مٷددەسٸن قورعاپ وتىر دەپ ايتا الامىز با?
– كەمشٸلٸكتەر ٶتە كٶپ, دەگەنمەن, الىس بولاشاق تۇرعىسىنان قاراساق, قورعاپ وتىر دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلتشىلدىق پەن ەتنوسارالىق مەسەلەلەردٸ زەرتتەپ جٷرگەن شەتەلدٸك عالىمدار «قازاقستاندا قازاقتاندىرۋ جٷرٸپ جاتىر», «ەتنوكراتييالىق مەملەكەت قۇرىلىپ جاتىر» دەپ دەيەكتەپ جازادى.
دەگەنمەن, بويىنداعى بۇرىننان قالعان ٷرەيدٸڭ كەسٸرٸنەن قازاقتار قازاقتاندىرۋ جىلدام جٷرسە دەپ ارماندايدى. قازاقتىڭ مٷددەسٸ دەگەن نە? ونى دا ەركٸم ەرتٷرلٸ تٷسٸنەدٸ. ەڭ قارابايىر بيولوگييالىق ينستينكت تۇرعىسىنان الساق, حالىقتىڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸنە, كٶبەيۋٸنە جاعداي جاساۋ.
تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستانعا 1 ميلليون قانداسىمىز كٶشٸپ كەلدٸ. قازٸر ەر قازاقتىڭ وتباسىندا 4-5 بالادان تۋۋ ٷردٸسكە اينالىپ بارادى. قازاقتاردىڭ ٷلەس سالماعى 40 پايىزدان 63 پايىزعا دەيٸن ارتتى, ٷلكەن قالالار قازاقىلاندى (ۋرباندالعانداردىڭ ساپاسى تۋرالى ەڭگٸمە باسقا).
ۇلتتىڭ مٷددەسٸن قورعاۋ دەگەندٸ بٸرجاقتى, اشىق ۇلتتىق ساياسات جٷرگٸزۋ دەپ تٷسٸنبەۋ كەرەك. وندا پوپۋليزمنٸڭ جەتەگٸندە كەتٸپ قالامىز, ال ۇلتتىق مەسەلەلەردٸڭ ساياسيلانۋى ەڭ الدىمەن سول ۇلتتىڭ ٶزٸنە تاياق بولىپ تيەدٸ.
گرۋزييانىڭ بٶلشەكتەنۋٸ مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋىنان باستالعان. «بارلىق ازاماتتار مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەۋٸ تيٸس» دەگەن تالاپ وسەتيندەر مەن ابحازداردىڭ ٸرگەنٸ اۋلاق سالۋىنا الىپ كەلدٸ.
ەزٸربايجان دا ۇلتشىل پرەزيدەنت ەلشٸبەيدٸڭ كەسٸرٸنەن قاراباقتان ايىرىلىپ قالدى. ۇلتتىق مەسەلە ساياسيلانىپ كەتكەندە بۇل جايتتاردى قازٸرگٸدەي بەيمارال تالقىلاپ وتىرۋعا مٷمكٸندٸك بولماي قالادى. ال كونفليكت كەزٸندە ۇلتتىق توپتاردىڭ تالاپتارى بٸردەن ٶزگەرٸپ, ساياسي رەڭك الىپ شىعا كەلەدٸ.
بيلٸكتٸڭ ٷش كەمشٸلٸگٸ
– قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ۇلتتىق ساياساتتاعى باستى ٷش كەمشٸلٸگٸن ايتىپ بەرٸڭٸزشٸ?
– بٸرٸنشٸ كەمشٸلٸگٸ – دەكلاراتيۆتٸلٸك. بۇل – كەڭەس وداعىنان «مۇراعا» قالعان جاساندىلىق. كەڭەس وداعىنداعى جالاڭ يدەولوگييانى كٶشٸرٸپ الدىق تا, مەرەكەلەردە ۇلتتىق كيٸم كيگەن ەتنومەدەني توپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸن ەن سالدىرىپ, بي بيلەتۋدەن ەرٸ اسا الماي قالدىق.
«قازاقستاندا 130-دان استام ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ تاتۋ-تەتتٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر» دەگەن جالاڭ ۇراننىڭ تەرەڭٸنە ٷڭٸلٸپ, ول ۇلتتاردىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەۋگە, ولاردىڭ بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ ٶزگەرۋ ديناميكاسىنا, مەملەكەتكە دەگەن كٶزقاراسىنا, تٸلٸ مەن دٸنٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلٸنبەي كەلەدٸ.
ەكٸنشٸ كەمشٸلٸك – جەمقورلىق. بيلٸكتٸڭ بيٸك مٸنبەرلەرٸنەن باستاپ, اۋداندىق, اۋىلدىق دەڭگەيگە دەيٸن جەمقورلىق فاكتٸلەرٸ جيٸ كەزدەسەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس.
ال جەمقورلىق دەگەن ۇلتقا قاتىسى جوق ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق, ساياسي پروبلەما كٶرٸنگەنٸمەن, ونىڭ ۇلتتىق ساياساتقا زييانى وراسان.
سوتتاعى, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى ٶرەسكەل قاتەلٸكتەر كەسٸرٸنەن ٶزٸن ٶرتەپ جاتقاندار, باسپاناسىز جٷرگەن, جۇمىستان شىعىپ قالعان, ت.س.س. قيىندىقتارعا دۋشار بولعان قازاقتار «ٶز جەرٸمٸزدە ٶگەيدٸڭ كٷنٸن كەشتٸك» دەگەندٸ جيٸ ايتادى.
ال ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ مۇنىڭ بارلىعىنا ەتنوستىق رەڭك بەرۋگە بەيٸل كەلەدٸ. ياعني, زاڭ ٷستەمدٸگٸنٸڭ جوقتىعى حالىقتىڭ ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن سەنٸمٸن كەمٸتٸپ, مەملەكەتكە دەگەن ادالدىعىن ازايتادى.
ٷكٸمەتتٸڭ «قازاقى» سيپاتىن ەسكەرەر بولساق, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ جەمقورلىقتى قازاقتىڭ ۇلتتىق «ٸندەتٸ» ساناپ, ەتنوكراتييالىق ٶكٸمەتتٸڭ شەشٸمدەرٸنە, باستامالارىنا نەمقۇرايدىلىقپەن قاراۋى ىقتيمال.
كٶكشەتاۋداعى ابىلايحان الاڭى, ۇلىتاۋ, تٷركٸستانداعى كەسەنە, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ جەدٸگەرلەردٸڭ بەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بٸرتۇتاستىعىن دەرٸپتەيتٸن ۇلى سيمۆولدار بولۋى كەرەك. ەزٸربايجان, بالتىق ەلدەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتەرٸن حح عاسىردىڭ باسىنان باستادى. بٸزگە دە «الاشوردانىڭ» ٷلكەن پوتەنتسيالىن پايدالانۋعا بولار ەدٸ. بۇل تۇرعىدا ە.سميتتٸڭ يدەيالارى بٸزدٸڭ يدەولوگتارعا كٶپ ازىق بولۋى تيٸس.
ٷشٸنشٸ كەمشٸلٸك – تاريحتى ەتنوسيمۆوليزمنٸڭ قۇرالىنا اينالدىرا الماۋى. ياعني, تاريح جاي وقۋلىقتاعى قاساڭ فاكتٸلەر مەن تٷسٸنٸكسٸز شايقاستار, ادامنىڭ تٸلٸ كەلمەيتٸن اتاۋلار مەن ەستە قالمايتىن تسيفرلار بولماۋى كەرەك.
تاريح قازٸرگٸ ۇرپاقتىڭ دٷنيەتانىمىمەن بٸتە قايناسىپ, ورگانيكالىق تۇرعىدا جىمداسىپ جاتۋى تيٸس. قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن ازاماتى ەلٸمٸزدٸڭ قالاي قۇرىلعانىن, جاۋلاردىڭ شابۋىلىنا قالاي تٶتەپ بەرگەنٸن, ول جولدا قانداي ازاپ شەككەنٸن, تەۋەلسٸزدٸككە قالاي قول جەتكٸزگەنٸن بٸلٸپ قانا قويماي, ونى جانىمەن تٷسٸنٸپ, سەزٸنۋٸ كەرەك.
ال بۇل – بالاباقشادان, باستاۋىش مەكتەپتەن باستالاتىن يدەولوگييا. قابانباي, بٶگەنبايلار, ابىلايحان, كەنەسارى, احمەتتەر كٸم, ولاردىڭ ەسٸمدەرٸ نە ٷشٸن كٶشەلەرگە بەرٸلدٸ? مۇنى ٶزگە ۇلت تٷگٸل قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ كٶپ بٸلە بەرمەيدٸ.
كٶكشەتاۋداعى ابىلايحان الاڭى, ۇلىتاۋ, تٷركٸستانداعى كەسەنە, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ جەدٸگەرلەردٸڭ بەرٸ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بٸرتۇتاستىعىن دەرٸپتەيتٸن ۇلى سيمۆولدار بولۋى كەرەك. ەزٸربايجان, بالتىق ەلدەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتەرٸن حح عاسىردىڭ باسىنان باستادى. بٸزگە دە «الاشوردانىڭ» ٷلكەن پوتەنتسيالىن پايدالانۋعا بولار ەدٸ. بۇل تۇرعىدا ە.سميتتٸڭ يدەيالارى بٸزدٸڭ يدەولوگتارعا كٶپ ازىق بولۋى تيٸس.
مەسەلەن, يزرايل جەر بەتٸنە شاشىراعان ەۆرەيلەردٸ «قاسيەتتٸ جەرگە» قالاي جينادى? كٷنٸ كەشەگە دەيٸن تٷرلٸ تٸلدەردە سٶيلەپ, بٶلشەك-بٶلشەك بولىپ جاتقان يتالييا, گەرمانييا, فرانتسييا سيياقتى ەلدەر قالاي ۇلى دەرجاۆاعا اينالدى? جاپونيياداعى يمپەراتور ديناستيياسى نەگە ەڭ ەجەلگٸ ديناستييا دەپ دەرٸپتەلەدٸ? وسىلاردىڭ ٷلگٸلەرٸن پايدالانۋىمىز كەرەك.
– مەملەكەتتە كٶپ ۇلت بولعان سايىن مەدەني-ەكونوميكالىق تۇرعىدان العا جىلجۋشىلىق ورىن الاتىنىن بٸلەمٸز. قازٸر كٶپتەگەن ۇلتتى ۇيىستىرىپ, مەملەكەتتٸ نىعايتىپ وتىرعان قانداي ەلدٸڭ تەجٸريبەسٸنەن ٷلگٸ-ٶنەگە الۋعا بولادى?
– ۇلتتىڭ شەكاراسى مەملەكەتتٸڭ شەكاراسىمەن سەيكەس كەلەتٸن ەلدەر ساۋساقپەن سانارلىق, سوندىقتان بٸز كٶپۇلتتى مەملەكەتتەردٸڭ الدى دا, سوڭى دا ەمەسپٸز. ال كٶپۇلتتى مەملەكەتتٸڭ حالقىن بٸرتەكتٸ ازاماتتىق قوعامعا ۇيىتۋ ٶتە قيىن, ٶزٸمٸزدٸ الدارقاتۋدىڭ قاجەتٸ جوق.
سوندىقتان جاپونييا, وڭتٷستٸك كورەيا, چەحييا سيياقتى گوموگەندٸ مەملەكەتتەردە ورتالىقتاندىرىلعان ساياسي بيلٸك جەڭٸل جٷزەگە اسادى. دەمەك, مەدەني, رۋحاني تۇرعىدان ەرالۋاندىلىق جاقسى بولعانىمەن, مەملەكەتتٸك باسقارۋ تۇرعىسىنان بۇل – ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە.
كەزٸندە قازاق كسر-ٸن «حالىقتار دوستىعىنىڭ لابوراتوريياسى» دەپ اتاعانىن بٸلەمٸز. ال لابوراتورييا دەگەن – نەتيجەسٸ بەلگٸسٸز ەكسپەريمەنت جاسايتىن ورىن.
بٸراق, كٶپۇلتتى مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸ «قىرىقپىشاق» دەگەن وي تۋماۋى كەرەك. ەڭ باستىسى ساياسي, مەدەني, رۋحاني تۇرعىدان «بٶلشەكتەنگەن قوعام» (divided society) دەڭگەيٸنە دەيٸن ىدىراۋعا جول بەرمەي, ۇلتتى ۇيىستىراتىن يدەولوگييانى پايدالانا بٸلۋ كەرەك جەنە ول يدەولوگييا نەگٸزگٸ ەتنوستىڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸن, تٸلٸن ٶزەك ەتٸپ العاندا عانا جەتٸستٸككە جەتە الادى.
مەسەلەن, 700-دەن اسا لينگۆيستيكالىق, ەتنوستىق توبى بار, ەلەمدەگٸ ەڭ كٶپۇلتتى ەلدەردٸڭ بٸرٸ سانالاتىن يندونەزييادا بٸر مەملەكەتتٸك تٸل ەنگٸزٸلٸپ, 40 پايىزدى قۇرايتىن ياۆالىقتاردىڭ دەستٷر, سالتى ۇلتتىق دەڭگەيدە قولدانىلىپ جاتىر.
مالايزييانىڭ تاعدىرى بٸزدٸكٸنە ۇقساس, بٸراق ولاردىڭ كەمشٸلٸگٸ – ولار ۇلتتىق جٸكتەلۋدٸڭ تىم اسقىنداپ كەتۋٸنە, قىتايلاردىڭ كٶبەيٸپ, ەكونوميكانىڭ باستى تەتٸكتەرٸن باسقارۋىنا جول بەرٸپ الدى, مۇنىڭ سوڭى 1960-جىلدارداعى قانتٶگٸسكە ۇلاستى. سودان كەيٸن عانا ۇلتتىق ساياسات قولعا الىندى.
مالايلاردىڭ جالپى سانى 50 پايىز دا بولمايتىندىقتان, ولار باسقا بايىرعى جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىنداردى قوسىپ «بۋميپۋترا» دەپ اتاپ, سانىن 60 پايىزعا جەتكٸزدٸ. مۇنداعى ماقسات – ەكونوميكا, بيزنەس سالاسىن باسىپ قالعان قىتايلار مەن ٷندٸلەردٸ ىعىستىرۋ. ونى كٷشتەۋ جولىمەن ەمەس, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك ىنتالاندىرۋ جولىمەن جٷزەگە اسىردى جەنە بۇل ساياساتتى قىتايلار دا مويىنداۋعا مەجبٷر بولدى.
قاقتىعىس بولعان ەلدەردٸڭ كٶبٸ, مەسەلەن, ليۆان, سيرييا, اۋعانستان, نيگەرييا سيياقتى مەملەكەتتەردە بەلگٸلٸ بٸر ۇلتتىق ٶزەك بولماعاندىقتان حالىق تۇس-تۇسىنا تارتىپ كەتكەن. ال يۋگوسلاۆييا, كسرو سيياقتى جاساندى ۇلت قۇرۋ ەرەكەتتەرٸنٸڭ قالاي سەتسٸز اياقتالعانىن بٸلەمٸز.
اسسامبلەيانىڭ كٶپ جۇمىسى جاساندى, دەكلاراتيۆتٸك بولىپ كەلدٸ
– قازاقستانداعى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى و باستا ساياسي جوبا رەتٸندە قۇرىلعانىن بٸلەمٸز? ەلٸ دە سول باعىتتا جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. اسسامبلەيا بۇل باعىتتا ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتە الدى ما?
اسسامبلەيا 1995 جىلى پارلامەنتتٸك ۆاكۋۋم كەزٸندە قۇرىلىپ, پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتٸن ۇزارتۋ, جاڭا كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ مٸندەتتەرٸن ورىنداپ شىقتى. دەگەنمەن, كەيٸننەن ونىڭ سالماعى ارتىپ, اتقارۋشى جەنە زاڭ شىعارۋشى بيلٸك ورگاندارىمەن بٸتە قايناسقان قۇرىلىمعا اينالدى.
وپپوزيتسييانىڭ بۇل ۇيىمدى «كونستيتۋتسييادان تىس ورگان» دەپ كٶپ سىنايتىنىن ەسكەرگەن ٶكٸمەت 2007 جىلى ونىڭ كونستيتۋتسييالىق مەرتەبەسٸن بەكٸتتٸ. جوعارىدان تٶمەن قاراي قۇرىلعان كلاسسيكالىق كەڭەستٸك ٷلگٸدەگٸ ۇيىم رەتٸندە اسسامبلەيانىڭ كٶپ جۇمىسى جاساندى, دەكلاراتيۆتٸك بولىپ كەلگەنٸ راس.
قوعامدىق نەگٸزدە قۇرىلماعان, قارجىلىق تەۋەلسٸزدٸگٸ جوق ۇيىمنان ەرەكشە باستاما, ساياسي ەرٸك-جٸگەر تالاپ ەتۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق. ايماقتاردا ەكٸمشٸلٸك, «نۇر وتان» جەنە اسسامبلەيا ٶزارا ەگٸز ۇعىمدار سانالادى. اسسامبلەيا جٷزەگە اسىرعان جوبالاردىڭ اتتارىنا دەيٸن «ەلباسىنىڭ ارقاسىنداعى تاتۋلىق پەن بٸرلٸك» دەپ ايقايلاپ تۇرادى.
بٸراق قحا-نىڭ بٸر ارتىقشىلىعى – بەلكٸم ماقساتتى تٷردە, بەلكٸم وبەكتيۆتٸ تٷردە, ۇلتتىق مەسەلەلەردٸڭ ساياسيلانۋىنا جول بەرمەيتٸن, «مەدەني پاردى شىعاراتىن» قوعامدىق ۇيىم رٶلٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ورىنداپ كەلەدٸ. ەتنوستىق توپتاردىڭ ٶزدەرٸن كٶرسەتٸپ, تٸلدەرٸن, دەستٷر سالتتارىن دەرٸپتەپ, رۋحاني قاجەتتٸلٸكتەرٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قاناعاتتاندىرىپ وتىرعانى راس.
«اباي وقۋلارى» سيياقتى قىزىقتى يدەيالاردىڭ ٷگٸت-ناسيحات اياسىندا قالىپ جاتقانى ٶكٸنٸشتٸ. قانداي جوبا بولسا دا قازٸر تەك قازاق حالقىنىڭ سيمۆولدارى بولىپ وتىرعان تٸل, دەستٷر, تاريح, مەدەنيەت جالپى قازاقستان حالقىنىڭ ورتاق يگٸلٸگٸنە اينالاتىنداي امالدار جاسالۋى كەرەك.
– بۇل سالانى زەرتتەپ جٷرگەن مامان رەتٸندە اسسامبلەياعا تاعى قانداي مٸندەتتەر جٷكتەۋٸمٸز كەرەك دەپ ويلايسىز? ەلەمدٸك ٸس-تەجٸريبەدە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ مٷددەسٸنە جۇمىس ٸستەگەن, مەملەكەتتٸ نىعايتۋعا ٶز ٷلەسٸن قوسقان مۇنداي ۇيىمدار بار ما?
– مۇنداي ۇيىمدار كٶبٸنە ەكٸ ماقساتتا قۇرىلادى: ۇلتارالىق جاعداي ۋشىققان كەزدە مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن جەنە از ۇلتتاردىڭ مەدەني ەرەكشەلٸكتەرٸن ناسيحاتتاپ, ونىڭ ساياسيلانىپ كەتۋٸن بولدىرماۋ ٷشٸن.
بٸرٸنشٸ جاعدايدا تٸپتٸ ۇلتتىق ەرەكشەلٸكتەردٸ رەسمي تٷردە مويىنداپ, ەر ۇلتقا بيلٸكتٸ بٶلٸپ بەرۋگە مەجبٷر بولادى.
مالايزييادا, ليۆاندا, ۇلىبريتانييادا ەتنوسارالىق قاقتىعىستاردان سوڭ وسىنداي كونسوتسيوناليزم ەدٸسٸنە جٷگٸندٸ. ونىڭ ارتىقشىلىقتارى دا, كەمشٸلٸكتەرٸ دە كٶپ.
بٸز كونفليكت اتاۋلىنى جاسىرىپ, جابۋ دەرتٸنەن ايىققان جوقپىز. ەلدە بىقسىپ جاتقان ۇلتارالىق مەسەلەلەر ٶتە كٶپ. ٶتكەن جىلدارى بولعان كٸشٸگٸرٸم جانجالدار «جابۋلى قازان» كٷيٸندە قالدى. ول وقيعالاردىڭ نەدەن بولعانىن, وعان قوعامنىڭ, كٷش قۇرىلىمدارىنىڭ رەاكتسيياسىن تالداپ, ولاردان ساباق الۋ كەرەك ەدٸ. ۇلتارالىق مەسەلەلەردٸ شىنايى زەرتتەپ, تۋىنداۋى مٷمكٸن پروبلەمالاردىڭ الدىن الىپ وتىرۋ ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىنا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ كەرەك. اسسامبلەيا جانىنان ەكسپەرتتٸك توپ اشىلدى دەگەندٸ ەستٸگەن ەدٸم, ول قانشالىق جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, ول جاعىنان بەيحابارمىز.
قۇرىلىمى, فورماسى, كٶلەمٸ ەركەلكٸ بولىپ كەلەتٸن قحا سيياقتى ۇيىمداردىڭ الۋان تٷرٸ ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸندە بار. «حالىقتار اسسامبلەياسى» دەگەن يدەيانى كسرو تاراعان سوڭ وداقتاس ەلدەر بٸر-بٸرٸنەن «كٶشٸرٸپ» الدى.
ٶزبەكستاندا «ينتەرناتسيونالدىق مەدەني ورتالىق» 1992 جىلى, قىرعىزستاندا «قىرعىزستان حالقى اسسامبلەياسى» 1995 جىلى, رەسەيدە «رەسەي حالىقتارىنىڭ اسسامبلەياسى» 1998 جىلى قۇرىلعان. بارلىعىنىڭ اتقاراتىن مٸندەتتەرٸ – ۇلتارالىق كەلٸسٸم مەن ٶزارا سىيلاستىقتى دەرٸپتەۋ.
نەگٸزٸ, مۇنداي كونسۋلتاتيۆتٸك ورگاندار بەلگٸلٸ بٸر مەسەلە تۋىنداعاندا پارلامەنت, ٷكٸمەت سيياقتى مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ شارۋاسىن جەڭٸلدەتٸپ, اقىل-كەڭەس بەرٸپ وتىرۋ ٷشٸن قۇرىلادى. ال بارلىق ۇلتتاردىڭ اتىنان سٶيلەيتٸن باستى ۋەكٸلدٸك ورگان پارلامەنت بولۋى كەرەك.
ونىڭ ٷستٸنە, بٸز كونفليكت اتاۋلىنى جاسىرىپ, جابۋ دەرتٸنەن ايىققان جوقپىز. ەلدە بىقسىپ جاتقان ۇلتارالىق مەسەلەلەر ٶتە كٶپ. ٶتكەن جىلدارى بولعان كٸشٸگٸرٸم جانجالدار «جابۋلى قازان» كٷيٸندە قالدى.
ول وقيعالاردىڭ نەدەن بولعانىن, وعان قوعامنىڭ, كٷش قۇرىلىمدارىنىڭ رەاكتسيياسىن تالداپ, ولاردان ساباق الۋ كەرەك ەدٸ. ۇلتارالىق مەسەلەلەردٸ شىنايى زەرتتەپ, تۋىنداۋى مٷمكٸن پروبلەمالاردىڭ الدىن الىپ وتىرۋ ٷشٸن عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىنا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنۋٸ كەرەك. اسسامبلەيا جانىنان ەكسپەرتتٸك توپ اشىلدى دەگەندٸ ەستٸگەن ەدٸم, ول قانشالىق جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, ول جاعىنان بەيحابارمىز.
– ٶز باسىم اسسامبلەياعا الداعى ۋاقىتتا ەكونوميكالىق مٸندەت جٷكتەۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. ۇيىمعا ەلٸمٸزدەگٸ بەلدٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ مٷشە. ٶزدەرٸنٸڭ تاريحي وتانىمەن بايلانىسى بار كەسٸپكەرلەردٸ العا سالىپ, ٶزگە ەلدەردەن ينۆەستيتسييا تارتۋ جاعىن قاراستىرۋعا بولا ما? قازاقستاندىق تاۋارلاردى ەكسپورتقا شىعارۋ ٸسٸنە دە ولاردىڭ بايلانىستارىن پايدالانۋعا بولا ما?
– ەكونوميكانىڭ زاڭدارى ساياسي شەشٸمدەرگە باعىنا بەرمەيدٸ. ٷكٸمەت تەك ولاردىڭ تيٸمدٸ قارىم-قاتىناسىنا جاعداي جاساسا, باسقا ينتەگراتسييالىق شارۋالار ٶزدٸگٸنەن جٷزەگە اسا بەرەدٸ.
بٸراق سٸز ايتىپ وتىرعان ۇسىنىس جەكەلەگەن جوبالار تٷرٸندە عانا بەلگٸلٸ بٸر ەلدەرمەن جٷزەگە اسۋى مٷمكٸن, جەنە ول ەكٸجاقتى بيزنەس-فورۋمدار تٷرٸندە ٸسكە اسىپ تا جاتىر.
بٸزدەگٸ ەتنوستىق توپتاردىڭ الا-قۇلالىعىن, تاريحي وتاندارىمەن بايلانىسى ەركەلكٸ ەكەنٸن, ولاردىڭ سانىن, ەكونوميكاداعى بەلسەندٸلٸگٸن دە ەسكەرۋ كەرەك. كەيبٸر باسشىلار قازاقستانعا كەلگەندە مۇنداعى دياسپورا ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسٸپ جاتادى.
ياعني, دياسپورا مەسەلەسٸ – ەڭ الدىمەن ساياسي تاقىرىپ. ەر ۇلت شەتەلدەگٸ قانداستارىنىڭ اسسيميلياتسيياعا ۇشىراماۋىن قاداعالاۋعا تىرىسادى. بٸراق كەيدە دياسپورا ارقىلى مەملەكەتتٸڭ ٶزٸنە قىسىم جاساۋعا, ىقپال ەتۋگە كٷش سالادى.
ورىستار توي-تومالاق پەن قۇدالىقتىڭ ارقاسىندا مەدەني تٷردە قازاقىلانۋدا
– قازاق تٸلٸن كەڭٸنەن قولدانىسقا ەنگٸزۋگە دە اسسامبلەيا مٷشەلەرٸنە مەرزٸمدٸ ۋاقىت بەلگٸلەپ, مٸندەت تاپسىرۋعا بولا ما?
دەگەنمەن, بۇل ەلٸ تولىق ٸس جٷزٸنە اسقان جوق. ونىڭ بٸر سەبەبٸ – «قازاق تٸلٸ» مەن «مەملەكەتتٸك تٸل» ۇعىمدارىنىڭ اراسىن تولىق اجىراتا الماي جٷرگەنٸمٸزدە. قازاق تٸلٸ قازاق ۇلتىنىڭ ەمەس, بارشا قازاقستان حالقىنىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناس قۇرالىنا, ازاماتتىق ۇلتتىڭ سيمۆولىنا, ەرەكشە بەلگٸسٸنە اينالۋى كەرەك.
ياعني, قازاقستاندىق ورىس ٶزٸنٸڭ رەسەيلٸك ورىستان باستى ايىرماشىلىعى – قازاق تٸلٸ مەن دەستٷر-سالتىن بٸلەتٸنٸ ەكەنٸن سەزٸنٸپ, سونى ماقتان تۇتۋى كەرەك. مەجبٷرلەۋ جولىمەن قارتتاردان باستاپ, بەرٸن مەملەكەتتٸك تٸلدە سٶيلەۋگە مٸندەتتەۋ ەشقانداي نەتيجە بەرمەيدٸ.
فرانتسۋز رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸن فرانتسييانىڭ كەيبٸر پروۆينتسييالارىندا حالىقتىڭ 80 پايىزىنا دەيٸن فرانتسۋز تٸلٸن بٸلمەگەن. سوندا مەملەكەت فرانتسۋز تٸلٸن «بوستاندىق تٸلٸ» ەتٸپ جارييالاپ, بارلىق كەدەي-كەپشٸكتٸڭ بالالارىن باستاۋىشتان تەگٸن فرانتسۋزشا وقىتا باستاعان. بٸر بۋىن اۋىسقاندا تٸل مەسەلەسٸ شەشٸلگەن.
– ال بٸز «ٷش تٸلدە وقىتامىز» دەپ داۋرىعىپ جاتىرمىز...
– يە, راسىندا, بٸلٸم مينيسترلٸگٸنٸڭ مۇنداي قويىرتپاق باعدارلاما ۇسىنۋىنا ەشقانداي نەگٸز جوق. ورىستار تٸل مەسەلەسٸن ساياسيلاندىرىپ, «تٸلٸمٸز جويىلىپ بارادى» دەپ ەرەكشە تالاپ قويىپ وتىرعان جوق. قازاق تٸلٸندەگٸ «بالاپان» تەلەارناسى اشىلعاندا وعان قارسىلىق تانىتقان ەشكٸم بولعان جوق.
قازٸر «قازاق تٸلٸ» مەن «مەملەكەتتٸك تٸل» ۇعىمدارىنىڭ اراسىن تولىق اجىراتا الماي جٷرمٸز. قازاق تٸلٸ قازاق ۇلتىنىڭ ەمەس, بارشا قازاقستان حالقىنىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناس قۇرالىنا, ازاماتتىق ۇلتتىڭ سيمۆولىنا, ەرەكشە بەلگٸسٸنە اينالۋى كەرەك.
كەرٸسٸنشە, ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ قازاق تٸلٸ مەملەكەتتٸك تٸل رەتٸندە ورنىعۋىنا, ونىڭ ساپالى وقىتىلۋىنا مٷددەلٸ. بٸز جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ بويىنشا ورىس ۇلتى ٶكٸلدەرٸنٸڭ 64 پايىزى قازاق تٸلٸ قازاقستانداعى ۇلتارالىق قارىم-قاتىناس تٸلٸنە اينالعانىن قالايدى.
قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ ورىستار مەن رەسەي ورىستارىنىڭ اراسىندا مەدەني الشاقتىق بار. ولار قازاق ۇلتىنىڭ كٶپ دەستٷر-سالتىن, ەدەت-عۇرپىن بويىنا سٸڭٸرٸپ كەلەدٸ. ۇلتتىق ينتەگراتسييا قوعامدىق دەڭگەيدە, اۋىل-اۋىلدىڭ, وتباسىلاردىڭ اراسىندا جٷرٸپ جاتىر. ورىستاردىڭ كٶبٸ توي-تومالاق پەن قۇدا-جەكجاتتىق دەستٷردٸڭ ارقاسىندا مەدەني تۇرعىدان قازاقىلانىپ جاتىر.
وسى جاعدايدا باستاۋىش سىنىپتان باستاپ مەملەكەتتٸك تٸلدە وقىتۋ دەستٷرٸ قالىپتاسسا, جاڭا بۋىن ٶسكەندە بۇل مەسەلە شەشٸلگەن بولار ەدٸ. ەر بۋىننىڭ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸ الدىڭعى بۋىننان ٶزگەشە بولادى.
قازاق جازۋشىلارىن «بالالارى ورىسشا سٶيلەيدٸ» دەپ جازعىرىپ جاتامىز. ولاردى ورىستٸلدٸ ەتٸپ شىعارعان – كەڭەس وداعىنىڭ بٸلٸم بەرۋ ساياساتى. سول سيياقتى ٷكٸمەتتٸڭ قازٸرگٸ قابىلداعان شەشٸمدەرٸ ەرتەڭگٸ بۋىننىڭ تاعدىرىن شەشەدٸ.
بٸراق بۇل ورىستاردى اسسيميلياتسييالاپ, قازاقىلاندىرىپ جٸبەرۋ دەگەن سٶز ەمەس, ەر ۇلتتىڭ ەتنوستىق قالپىن ساقتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەرەكشە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸن قالىپتاستىرۋ دەگەن سٶز. امەريكالىق عالىم ۋولكەر كوننور: «مەملەكەت حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ سول ۇلتقا تيەسٸلٸ ەكەنٸن سەزٸنبەيٸنشە, ۇلت قالىپتاستى دەپ ايتۋعا ەرتە» دەپ ايتقان.
بٸزدە مەملەكەتتٸك تٶلقۇجات, تەڭگە, تسون, سالىق سىندى اتريبۋتتارمەن عانا تٷسٸنەتٸن, باسقا كەزدە ٶز «ەلەمٸندە» ٶمٸر سٷرەتٸن ازاماتتار كٶپ. مەملەكەت بارلىق ۇلتتاردىڭ تٸلٸن, دەستٷرٸن ساقتاۋعا جاعداي جاساپ, ولاردى ٶگەيسٸتپەي, مەجبٷرلەمەي, باۋىرىنا باسا بٸلۋٸ كەرەك.
«جەرٸمٸز كەڭ بولعاندىقتان قىتايلار باسىپ الادى» دەگەن ٷرەيدەن ارىلۋىمىز كەرەك
– جەر كٶلەمٸ ٷلكەن قازاقستان ەلەم ەلدەرٸ بويىنشا حالىق سانى كٶپ قىتايمەن كٶرشٸ مەملەكەت. مۇنداي جاعدايدا قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق مەسەلەلەرگە قاتىستى ۇستانىمى مەن كٶشٸ-قون ساياساتى ٶزگەشە بولۋى كەرەك سيياقتى. بۇل باعىتتا بٸز قانداي ساياسات ۇستانۋىمىز كەرەك?
– عالامدىق ميگراتسييانىڭ زاڭدىلىقتارى بويىنشا حالىق ەكونوميكالىق جاعدايى جاقسى, ساياسي احۋال تۇراقتى ەلدەرگە قونىس اۋدارۋعا بەيٸل. تۇراقتىلىق بولىپ, ەكونوميكا دامىسا, كەلٸمسەكتەردٸڭ قاراسى كٶبەيە بەرەدٸ, ول – زاڭدىلىق.
جەرٸمٸز كەڭ بولعاندىقتان عانا بٸزدٸ قىتايلار باسىپ الادى دەپ ٷرەيلەنۋگە بولمايدى. بارلىعى ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا بايلانىستى جٷرەدٸ. ازاماتتىق بەرۋ, ۆيزا رەسٸمدەۋ تەرتٸبٸن قاتاڭداتۋ, ەكونوميكالىق تەتٸكتەردٸ قولدانۋ ارقىلى دەموگرافييالىق تاسقىندى تويتارۋعا بولادى. تەك ول ٷشٸن مەملەكەتتە جەمقورلىق بولماۋى كەرەك.
سوندىقتان, جەرٸمٸز كەڭ بولعاندىقتان عانا بٸزدٸ قىتايلار باسىپ الادى دەپ ٷرەيلەنۋگە بولمايدى. بارلىعى ەكونوميكانىڭ زاڭدىلىقتارىنا بايلانىستى جٷرەدٸ. ازاماتتىق بەرۋ, ۆيزا رەسٸمدەۋ تەرتٸبٸن قاتاڭداتۋ, ەكونوميكالىق تەتٸكتەردٸ قولدانۋ ارقىلى دەموگرافييالىق تاسقىندى تويتارۋعا بولادى. تەك ول ٷشٸن مەملەكەتتە جەمقورلىق بولماۋى كەرەك. جەمقورلىق بۇل شارالاردىڭ بارلىعىن جوققا تەن ەتەدٸ.
– بٸزدٸ بولاشاقتا قانداي ۇلتارالىق سىن-قاتەرلەر كٷتٸپ تۇرۋى مٷمكٸن. ولارمەن قالاي كٷرەسۋگە بولادى?
– بٸرٸنشٸدەن, قازاقستانداعى ۇلتارالىق جاعداي كەرەمەت دەپ ٶز-ٶزٸمٸزدٸ الدارقاتىپ, كەڭەس وداعىنان قالعان كونفليكتوفوبييالىق ەدەتپەن «اۋرۋدى جاسىرىپ» وتىرعاندىقتان, كٶپ نەرسە بۇلىڭعىر. ەلدەگٸ بارلىق ۇلتتاردىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە, بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ قۇبىلۋىنا, دەموگرافيياسى مەن مەملەكەتكە قاتىستى كٶزقاراسىنا تۇراقتى تٷردە وبەكتيۆتٸ ەرٸ كەشەندٸ تالداۋ جٷرگٸزٸپ تۇرۋ قاجەت-اق.
ەكٸنشٸدەن, قازٸر ەسٸرەسە ٶزٸمٸزدٸڭ قانداستار بارلىق مەسەلەنٸ ساياسيلاندىرۋعا بەيٸم. «قىتاي قازاقتى قورلاپتى», «تٷرٸك قازاقتى ۇرىپ كەتٸپتٸ» دەگەن كٶبٸنە دەلەلسٸز اقپاراتقا نەگٸزدەلگەن اقپاراتتار جيٸ تارالىپ, ەلدٸ قوزدىرىپ وتىرادى. باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا ەتنوستىق موبيليزاتسييا بايقالمايتىندىقتان, مەسەلە تىنشىپ قالىپ جاتىر. الدىمەن قازاقتاردىڭ ەتنوستىق مەسەلەنٸ ساياسيلاندىرۋىنىڭ تٷپ نەگٸزٸنە مەن بەرۋ كەرەك.
ٷشٸنشٸدەن, قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ دٸني بٸرەگەيلٸگٸ ٶزگەرٸپ بارادى. اراب ەلدەرٸنەن كەلگەن, دەستٷرگە قايشى دٸني اعىمدى ۇستاناتىن قازاقتاردىڭ قاراسى كٶبەيگەن سايىن بۇل ۇلتتىڭ بٸرلٸگٸنە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ.
– قازاقستاندا ۇلتارالىق مەسەلەلەردٸ زەرتتەپ جٷرگەن ماماندار مەن ارنايى مەكەمەلەر بار ما? بار بولسا ولاردىڭ جۇمىسىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– بۇل تاقىرىپقا قىزىعۋشىلىق ٶتە جوعارى. ۇلتتىق, ازاماتتىق بٸرەگەيلٸك, ناتسيوناليزم, ۇلتارالىق كونفليكت سالالارىن قسزي, فيلوسوفييا جەنە ساياساتتانۋ ينستيتۋتى سيياقتى بەلدٸ مەكەمەلەرمەن قوسا ٶزٸمٸزدٸڭ قازۇۋ-دىڭ ساياساتتانۋ جەنە ساياسي تەحنولوگييالار كافەدراسى دا جان-جاقتى زەرتتەپ جاتىر.
تەك سوڭعى بٸرەر جىلدىڭ ٸشٸندە كافەدرادا وسى تاقىرىپقا قاتىستى ٷش دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعالدى. پروفەسسور ر.قادىرجانوۆ اعامىز باستاعان ارنايى توپ مەملەكەتتٸك گرانت بويىنشا زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, بٸرنەشە مونوگرافييا جارييالادى. جاقىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ مەن كيمەپ-تە ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك تاقىرىبى تٶڭٸرەگٸندەگٸ زەرتتەۋلەرٸمەن تانىستىردى.
بٸزدە عىلىمنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ بولعاندىقتان, ەلدەگٸ كەز كەلگەن تالپىنىستى قۋانا قولداۋ كەرەك. بار مەسەلە عىلىمي زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸنٸڭ ساياسي شەشٸمدەر قابىلداۋعا بارىپ تٸرەلەدٸ.
شەتەلدە قازاقستانداعى ۇلتارالىق جاعدايدى ەر قىرىنان زەرتتەپ جٷرگەن عالىمدار, عىلىمي ورتالىقتار بارشىلىق. گەرمانييادا, اقش-تا, ۇلىبريتانييادا, جاپونييادا قازاقستانداعى ۇلتارالىق مەسەلەنٸ زەرتتەپ جٷرگەن جەكەلەگەن عالىمدار بار. ۇلىبريتانييانىڭ سەينت-ەندريۋس ۋنيۆەرسيتەتٸندە قازاقستانداعى ورىستار تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعالعان. مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, اقش-تىڭ كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتٸندە دە قازاقستاندىق عالىم بٸزدەگٸ ۇلتتىق بٸرەگەيلٸك تۋرالى دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا جازىپ جاتىر.
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان
