مۇحتار ماعاۋين. ەبٸش ەكەۋمٸز

ەستەلٸك جازبالار

ەبٸش – بٷتكٸل سانالى عۇمىردى بٸرگە ٶتكەرگەن, جاستىق شاقتاعى ەجەتتەس دوس, قالامگەرلٸك عۇمىرداعى قاناتتاس ەبٸش كەكٸلبايۇلىنىڭ فەنيدەن باقيعا وزعانىن مەن ٷش كٷننەن سوڭ ەستٸدٸم. جەر-ەلەمنٸڭ ارعى بەتٸ – سۋبتروپيكالىق فلوريدا, مايياميدە تەڭٸزگە شومىلىپ, دەم الىپ جاتىر ەدٸم. دەم الىپ ەمەس, تىنىس تاۋىپ, ەس جيىپ. وسىدان ونشاقتى كٷن بۇرىن, شىڭعىس حان ەپوپەياسىنىڭ سوڭعى, تٶرتٸنشٸ كٸتابىن تەمامداعام. تۋرا جەتٸ جىلعا سوزىلعان, ۇزاق, اۋىر مارافوننىڭ اقىرى, قاتتى سوعىلىپ, ەبدەن قالجاۋراعان ەكەم. ەندٸ اسسا تٶرت-بەس بەتتٸك العىسٶز عانا قالعان. بۇرنادا ايتار ەدٸم, الامان اسىردا قىرىق شاقىرىم شاۋىپ كەلگەن بەيگە ات كەيدە قاراقشىدان ٶتە بەرە جىعىلادى, ۇلى قاعانىمىز تۋرالى ٶمٸرلٸك ەڭبەگٸم قاجەتتٸ مەرەسٸنە جەتكەن كەزدە ماعان اباي بولىڭدار دەپ. سول سٶزدٸڭ ىقپالى ما, انىعى – مەنٸڭ ەڭسەم كٶتەرٸلسە دە, قارىعۋعا جاقىن جاعدايىمدى كٶرٸپ تۇرعاننان سوڭ با, قىسقا بولسا دا ٶتٸمدٸ دەمالىسقا الا جٶنەلگەن. ۇلىم مەن كەلٸنٸم جەنە بەيبٸشەم. قامسىز باراقات, مەرەيلٸ تىنىم. ەلەمدٸك كلاسسيك حەمينگۋەي نەگٸزگٸ بٸر شىعارمالارىن جازعان, ەندٸگٸ مەموريالدىق مۋزەي. ٶزٸڭنٸڭ بارىڭا ماسات بولماسا دا, قاناعات, تەۋبا. ٶتكەنٸڭدٸ ٷستٸرت بايىپتاعان مۇڭدى ەستەلٸك. ەدٸگە بالام ەبٸشتٸڭ اياق استىنان, شۇعىل ٶتكەنٸ تۋرالى ينتەرنەتتەن سول كٷنٸ بٸلگەن ەكەن. بٸراق مەنەن جاسىرىپتى. مەجەلٸ مەزەتٸ, كەشقۇرىم ٷيگە جەتٸپ, ۇيىقتاپ تۇرعاننان سوڭ, نەمەرەلەر – وقۋعا, بالالار – جۇمىستارىنا كەتكەن, تاڭعى شاي ٷستٸندە بەيبٸشەم جايلاپ وتىرىپ ەستٸرتتٸ. ەلبەتتە, كٶڭٸل بۇزىلدى, دٷنيەنٸڭ بايانسىزىن عانا ەمەس, بۇرناعى قيماس كٷندەردٸڭ دە تىلسىمعا باتىپ, جوق بولعانىن كٶردٸڭ, ٶتكەن ادام قاشان دا سەنٸڭ ٶمٸرٸڭنٸڭ دە ٷلكەن بٸر بٶلٸگٸن ٶزٸمەن بٸرگە ەكەتپەك, وسى ورايدا ەبٸشتٸڭ جٶنٸ بٶلەك ەدٸ. كٶركەم شىعارمالارىنىڭ جايى كٶپكە بەلگٸلٸ, سەنٸڭ ٶزٸڭ تۋرالى دا, الپىس جىلدىق كەزٸندە كٶتەرمەلەپ, ارنايى جازىپ ەدٸ, ەندٸ جۇرت الدىندا دا, قاعاز بەتٸندە دە قاتارلاس عۇمىر, ٶزارا ادامدىق قاتىناسىڭ تۋرالى ەشقاشان ايتا المايدى. ەندەشە, تٸرشٸلٸك ٶلشەمٸڭ ۇزاعىراق كەسٸلگەن سەنٸڭ ٷنسٸز قالار جٶنٸڭ جوق. ونىڭ ٸشٸندە ەبٸشتٸڭ جاستىق شاعى, قالامگەر رەتٸندە قالىپتاسۋ كەزەڭٸ, سول زامانداعى مٸنەز-قۇلقى, كٸسٸلٸك كەيپٸ تۋرالى سەن عانا بٸلەتٸن قانشاما حيكايا بار. تٷگەندەمەسەڭ دە, نەگٸزگٸ بٸر تۇرعىلارىن تاڭبالاپ كەتۋ قاجەت ەكەن.

بۇرناعى بٸر كەزەڭ, قىرىق, ەلدە ەلۋ جاسىمدا ايتار ەدٸم, الپىسقا جەتٸپ ٶلگەن جازۋشىنىڭ  ارمانى جوق دەپ. جازارىن تٷگەسپەسە دە, نەگٸزگٸ شىعارمالارىن تەمامداپ ٷلگەرسە كەرەك. الايدا, بٸز جاساعان زاماننىڭ سىر-سىپاتى, زورلىعى مەن زوبالاڭى باسقاشا  بولدى, ويداعى كٶپ دٷنيە ٶزٸڭمەن بٸرگە كەتۋٸ دە مٷمكٸن ەكەن, سول ارمان بولعان الپىستان سوڭ بولمىس-بٸتٸسٸ, وي تۇرعىسى مەن تاقىرىبى ٶزگەشە تاعى قانشاما ەڭگٸمە, حيكايات, روماندار جازدىق. ەبٸش نەگٸزگٸ شىعارمالارىن الپىسقا دەيٸن, تٸپتٸ, ەلۋگە جەتپەي تۇرىپ جارىققا شىعارىپ ٷلگەرگەن ەكەن, الايدا, جەتپٸسٸندە دە جازارى تاۋسىلماعان, كٶكٸرەكتە تاعى قانداي تولعامدار جاتتى, بەرٸن جيىپ قويعاندا, جارىق دٷنيەنٸڭ مەحناتىمەن قاتار, قىزىعى دا مول, ەلٸ دە جاساي تۇرسا كەرەك-تٸ. بٸراق جازمىشتان وزعان پەندە جوق. دەسە دە, كەز كەلگەن جاننىڭ ارتىنداعى الىس-جاقىن اعايىنعا, ال قانداي دا ەلەۋلٸ تۇلعانىڭ تۋعان حالقىنا تاستاپ كەتكەن ايعاقتى اماناتى بولادى. سونىڭ بٸر پاراسى – الاشتىڭ ازاماتىن كەيٸنگٸ ۇرپاققا تانىتا تٷسەتٸن, ەستەلٸك كەيٸپتٸ شىعارمالار. وسى تۇرعىدان العاندا, مەنٸڭ ەبٸش تۋرالى جازۋىم – قاجەتتٸ لەبٸز عانا ەمەس, مٸندەتتٸ پارىز سيياقتى.

ەبٸشتٸڭ  قالامگەرلٸك  قىزمەتٸ تۋرالى كٶپ ايتىلعان, ەلٸ دە ايتىلا بەرمەك. ەلبەتتە, قالىپتى ۇعىمعا ٷيلەسكەنٸمەن, مەنٸڭ دە ٶزٸندٸك تولعامىم بار. كٶپتەگەن, ەسٸرەسە باستاپقى جەنە جالعاس كەزەڭدەگٸ ەڭگٸمە, پوۆەستەرٸنە سٷيسٸنگەنٸم, سٷيٸنگەنٸم انىق, ودان سوڭعى روماندارىن, قادٸر, قاسيەتٸن تاني تۇرا, سىن كٶزٸمەن وقىعانىم ەسٸمدە, ال ەندٸ بٸر دٷنيەلەرٸن, مەسەلەن, شىڭعىس حانعا قاتىستى حيكاياتىن قابىلداي المادىم. ەبٸشتٸڭ اسا مول كٶسەمسٶز ٷلگٸلەرٸنٸڭ باعامى دا كٷردەلٸ. بۇل ارادا بار كٸلتيپان كٶركەمدٸك تانىمنان گٶرٸ, ەلەۋمەتتٸك, قوعامي, تاريحي كٶزقاراسقا بايلانىستى. جالپى, مەن پروزاعا بويلاپ ەنگەن «تازىنىڭ ٶلٸمٸنەن» سوڭ, ەدەبي سىننان بٸرجولا دەرلٸك كەتتٸم. قاتارلاس قالامگەردٸ ماداقتاساڭ, باعاسىن بەلگٸلەي, جاعىمدى سٶيلەسەڭ جاقسى, الايدا, باردى-جوقتى كەمشٸلٸگٸن مٸنەپ, اشىلا ايتساڭ, ٶزٸڭدٸ كٶتەرگەندەي كٶرٸنەسٸڭ. تۇستاستارىڭ عانا ەمەس, ٶزٸڭ ٷشٸن دە قولاپايسىز جاعداي. سوندىقتان بۇل جولى دا نەگٸزگٸ سٶز – جازۋشى ەبٸش تۋرالى ەمەس, ادامي ەبٸش تۋرالى بولماق.

ەبٸشتٸ العاش رەت مٸنبەردە, ماعنالى سٶز ٷستٸندە كٶردٸم. 1957 جىل. مەن ورتا مەكتەپتٸ مەدالمەن, ٷزدٸك بٸتٸرگەن وقۋشى رەتٸندە, قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنە ەمتيحانسىز تٷسكەم. ييۋن ايىنىڭ سوڭعى كٷندەرٸ. ارادا اپتا ٶتپەي, بٷتكٸل ۋنيۆەرسيتەت بويىنشا قابىلدانعان مەداليستەر قاتارىندا ٸرگەلەس جامبىل اۋدانى ھەم وتار ستانساسىندا استىق دايىنداۋ ناۋقانىنا جەگٸلدٸك. قىزىل قىرمانداعى, ەلەۆاتورداعى ەرتەدەن كەشكە دەيٸن سوزىلاتىن اۋىر جۇمىستان شارشاسام دا, جاڭا ٶمٸردٸڭ باستاۋى, شاماسى سەكسەن-توقسان كٷندٸك بەينەتتەن سوڭ, الماتىعا كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸلمەن ورالعان ەدٸم. بٸر اپتادان كەيٸن, 14 وكتيابردە وقۋىمىز باستالماق. ساباقتان ٷش كٷن بۇرىن, جۇما, ەلدە سەنبٸ, پۋشكين اتىنداعى ورتالىق  كٸتاپحاناعا  باردىم. بەلكٸم  الدىنالا ەستٸدٸم, انىعى – كٶلدەنەڭ سەيكەستٸك, سول زامانداعى قازاقتىڭ ەڭ اتاقتى جازۋشىسى سەبيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋ بولادى ەكەن. ٷلكەن وقۋ زالى, جاپىرلاعان جاستار. بەرٸ دە ستۋدەنت قاۋىمى. مەن الدىڭعى بٸر قاتاردان ورىن تاپتىم. ەۋەلٸ سەبەڭنٸڭ ٶزٸ سٶيلەدٸ. ٶتە تارتىمدى, ەسەرلٸ, قىزعىلىقتى. سودان سوڭ قول كٶتەرٸپ تٸلەنگەن وقىرمان جۇرتقا سٶز بەرٸلگەن. ەۋەلگٸ بٸر بالالاردىڭ لەپەسٸ ماداقتى, تامسانىستى, بٸراق مەنسٸزدەۋ شىققان. مەن سٶيلەسەم بە, سٶيلەمەسەم بە دەپ, دٷدەمال كٶڭٸلدە وتىر ەدٸم. ەكٸ, ەلدە ٷش جٸگٸتتەن سوڭ, جازۋشى جەنە كٸتاپحانا باسشىلىعى جايعاسقان ستولمەن قاتارلاس جۇپىنى مٸنبەرگە شاشى جالبىراعان, كٶزٸ ويلى, قارا-تورى بالا شىقتى. مٸنە, ناعىز شەشەن. بار لەپەسٸ ماعنالى. «ٶمٸر مەكتەبٸنەن» باستاپ, «بوتاگٶزگە» تٷستٸ. شىن مەنٸسٸندەگٸ حالىق جازۋشىسىنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ, تٸل بايلىعى, شىنايى سۋرەتكەرلٸگٸ تۋرالى تٶگٸلٸپ بٸر سٶيلەدٸ دەيسٸڭ. بۇدان سوڭ كەزەك تيگەن ونشاقتى جاستىڭ ٸشٸندە جاقسى پٸكٸرلەر بولدى, بٸراق قارا بالانىڭ ەۋەزٸ بەرٸنەن مازمۇندى, بەرٸنەن استام شىقتى. يە, قارا بالاعا جەتە-قابىل, بٸراق ارتىق ەسٸرەسٸز, سالماقتى بٸر سٶز بولدى, جاسى بٸزدەن ٷلكەنٸرەك, اقسۇر جٸگٸت ەكەن, جوعارعى كۋرس ستۋدەنتٸ دەپ شامالادىم. ەندٸ مەن سەبەڭ تۋرالى سٶيلەۋدەن اينىدىم. مىنا ەكەۋٸنەن اسىرىپ ايتا المايسىڭ, ونىڭ ٷستٸنە, قانشا باعالاسام دا, تابىنبايتىن جازۋشىم جەنە بٸرتالاي كەمشٸن پٸكٸرٸم بار, مەسەلەن, «بوتاگٶزدٸڭ» سوڭعى تاراۋلارىنداعى شارتتى جاساندىلىق, دەپ وسى ارادا بىقسىتىپ جاتۋ ورىنسىز, ول زامانداعى مەنٸڭ ەڭ ٷلگٸلٸ جازۋشىم – مۇحتار ەۋەزوۆ بولاتىن, سەبيت مۇقانوۆتان ٶلشەۋسٸز جوعارى سانايمىن (قازٸر ەكەۋٸن تەڭگەرمەسەم دە, «ٶمٸر مەكتەبٸنٸڭ» اقىرعى بەتتەرسٸز بٸرٸنشٸ كٸتابىن «اباي جولىنىڭ» العاشقى تومىمەن قاتارلاس كلاسسيكا رەتٸندە تانيمىن). سونىمەن, كٶزٸ تٸرٸ, ەرٸ داڭقتى جازۋشىمەن العاشقى كەزدەسۋ – مەرەكە ٸسپەتتٸ ٷلكەن وقيعا بولدى.

ارادا ەكٸ-ٷش كٷن ٶتكەندە ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ دەرٸستەرٸمٸز باستالعان. ەۋەلگٸ ساباق – تٸل-ەدەبيەت جەنە جۋرناليستيكا بٶلٸمدەرٸنٸڭ جەتپٸس بەس ستۋدەنتٸ جيناقتالعان ٷلكەن اۋديتورييادا ٶتكەرٸلدٸ. كپسس تاريحى. مەن مۇنداعى بالالاردىڭ ٸلكٸدە قاتارلاس تٷسٸپ, بٸرگە جۇمىستاعان ەكٸ-ٷشەۋٸنەن باسقاسىن تانىمايمىن. بٸراق بەرٸ دەرلٸك ٶزٸم قاتارلاس, ٶرٸمدەي جاس. تٶرت-بەس قىز عانا كٶرٸندٸ, قالعانى ەرقيلى, كٶبٸنە تىم جۇپىنى كيٸنگەن جٸگٸتتەر. كپسس تاريحىنىڭ مامانى – مەنەرلەپ, نىعىز سٶيلەيتٸن, بەلگٸلٸ كٸسٸ ەكەن, بٸراق ساباعىنا قاراي, دەرٸسٸ دە قىزعىلىقسىز شىقتى. قىرىق بەس مينۋتتان سوڭ ٷزٸلٸس. مٸنە, وسى كەزدە كٶردٸم, ەۋەلگٸ بٸر قاتاردان الدىڭعى كٷنگٸ قارا بالا كٶتەرٸلدٸ, سول زاماندا «ۆەلۆەتكا» اتالاتىن, قوڭىر بارقىت كەۋدەشەسٸ بار. مەن ورتادان شىققانشا, قارسى, بەتپە-بەت كەلٸپ قالىپپىز. بٸردەن-اق قول ۇسىنىپ امانداستىم. «الدىڭعى كٷنٸ سەبيت مۇقانوۆپەن كەزدەسۋدە بولدىڭىز عوي دەيمٸن?..» مويىل كٶزٸن تٶڭكەرە, ماعان بايىپتاي قارادى. «يە بولدىم»,  – دەدٸ سٷلەسوق كەيٸپتە. «ٶتە جاقسى سٶيلەدٸڭٸز», – دەدٸم. ريزاشىلىقپەن, بەيقام جىميدى. «سٸز?..» «مەن... بۇرىنىراق قابىلدانىپ, جۇمىستا باسقا جاقتا بولىپ ەدٸم.» «ا-ا.. مەداليست...» – دەدٸ جادىراي كٷلٸپ, يىعىمنان قاقتى. ەبٸش – مۇحتار. ماعاۋين – كەكٸلباەۆ... سوڭىنان بايقادىم, ورتا مەكتەپتٸ التىن, كٷمٸس مەدالمەن بٸتٸرٸپ, «ەڭبەكسٸز» وقۋعا تٷسكەن بالالاردى كەيٸنگٸ, قاتاڭ سىناقتان ٶتٸپ قابىلدانعان ستۋدەنتتەر تىم ۇناتپايدى ەكەن, سىن كٶزٸمەن قاراپ, ٶزدەرٸنەن ەشقانداي ارتىقشىلىعى جوعىن, تٸپتٸ, كەمشٸن تٷسپەگٸن ەيگٸلەگٸسٸ كەلٸپ تۇرادى ەكەن. ەبٸش مەنٸ بٸردەن-اق ٸش تارتىپ, ريياسىز پەيٸل تانىتتى. بٸر توپتا ەكەنبٸز, بۇدان بىلاي كٶبٸنە قاتار وتىرىپ, ەركٸن ەڭگٸمەلەسٸپ جٷردٸك. ايتپاقشى, كەشەگٸ كەزدەسۋدە جاقسى سٶيلەگەن قۇباقان جٸگٸت تە سول كٷنٸ بٸزدٸڭ اۋديتورييادان تابىلعان. سەل كەيٸنٸرەك تانىستىق, جۋرناليستيكا بٶلٸمٸنٸڭ ستۋدەنتٸ, ەسٸمٸ – نۇرماحان ورازبەكوۆ; ورىس باسقان رۋدنىي قالاسى, مەتاللۋرگييا زاۆودىندا ەكٸ جىل جۇمىس جاساپ كەلگەن ەكەن, بٸزدەن نەبەرٸ ٷش جاس قانا ٷلكەن, الايدا, ٶمٸردٸ تانىعان, ساقا جٸگٸت بولىپ كٶرٸندٸ.

كٶپ ۇزاماي, وسى ٷشەۋٸمٸزدٸ جەنە كۋرستاس باسقا دا بالالاردى بٸرجولا جاقىنداستىرعان تٶتەنشە وقيعا بولدى. فاكۋلتەت كومسومولىنىڭ جىلدىق, ەسەپ بەرۋ – سايلاۋ جينالىسى ٶتكٸزٸلمەك. فيلولوگييا جەنە جۋرناليستيكا بٶلٸمدەرٸنٸڭ ورىسى مەن قازاعى شامالاس جەتٸ جٷز ەلۋ ستۋدەنتٸنٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ٷلكەن اكت زالىنا شوعىرلانعان. جينالىس ورىسشا باستالدى, ەسەپتٸ بايانداما ورىس تٸلٸندە جاسالدى, جارىسسٶز تاعى دا ورىسقا كەتٸپ بارادى. مەن ىزا, رەنٸشٸم ٸشٸمە سىيماي, سٶز سۇرادىم. ٷش-تٶرت كٸسٸدەن كەيٸن تيدٸ. قازاقشا سٶيلەيمٸن, دەپ باستادىم. ورىسشام جەتٸپ تۇرسا دا انا تٸلٸمدە ايتار ەدٸم. وسىندا وتىرعان ستۋدەنتتەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ – قازاق بٶلٸمٸنەن. بٸزدٸڭ وقۋ ورنىمىز – قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ اتالادى. ەلٸمٸز – قازاقستان, قازاق رەسپۋبليكاسى. ال مانادان بەرٸ بٸر اۋىز قازاقشا سٶز ەستٸمەدٸك. ەگەر قازاق تٸلٸ سونشاما قاجەتسٸز بولسا, بٸز نەگە قازاق بٶلٸمدەرٸ اتالىپ, قازاقشا وقىپ جاتىرمىز? كومسومول سەكرەتارى – ورىس فيلولوگيياسى, ەكٸنشٸ كۋرسقا جاڭا شىققان ەدٸلبەك دەگەن اققۇبا, كٶرٸكتٸ جٸگٸت ەكەن. جاڭىلماسام, سويى – ساۋىتبەكوۆ. «ول بىلاي عوي», دەپ, تازا قازاقشا سٶز قىستىرىپ ەدٸ, «سٶزٸمدٸ بٶلمەڭٸز, – دەدٸم. – بەرٸلگەن بەس مينۋتتان اسپايمىن. جەنە مەنٸڭ بار ايتقانىمدى ورىسشاعا اۋدارماڭىز. ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸز تٷسٸنٸپ الساق تا جەتەدٸ». بۇل ەدٸلبەك, كەيٸن اڭدادىم, ٶتە بٸر دارىندى, جاسىنا جەتپەي اقىلى تولىسقان, بايىپتى, سالاۋاتتى جٸگٸت ەدٸ, ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ ورىس ەدەبيەتٸ كافەدراسىندا قالدىرىلعان, ارادا ەكٸ-ٷش جىل ٶتكەندە, كگب-نىڭ قاتىسىمەن, شوۆينيست ەرٸپتەستەرٸ ۇيىمداستىرعان كٶلدەنەڭ جالاعا ۇشىراپ, سەگٸز جىلعا سوتتالىپ, سودان بٸرجولا جوعالدى. وسى ەدٸلبەك ەندٸ ماعان يشارا جاسادى دا, ورىس جاعىنا بٸر اۋىز تٷسٸنٸك بەردٸ, بٸزدٸڭ قاتارىمىزعا جاڭا قوسىلعان ستۋدەنت ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸندە سٶيلەيدٸ جەنە ورىسشاعا اۋدارۋدى قالامادى, دەپ. مەن بۇدان ەرٸ, بٸز قازاق بولعاندىعىمىز ٷشٸن, وسى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنىڭ ٶزٸندە كٶپتەگەن كەمشٸلٸك جاعدايدا جٷرٸپ جاتقانىمىزدى ايتتىم. ەڭ باستى كەسەل – ورىس بٶلٸمٸ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ استامدىعى. ەۋەلدە, اناۋ كٷنگٸ اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىندا بايقادىم. مەن ٷزدٸك وقۋشى رەتٸندە ۋنيۆەرسيتەتكە ەمتيحانسىز تٷسكەن ەدٸم. قاتارلاس قازاق بالالارى دا سولاي. ەشكٸمنەن كەم ەمەسپٸز. الايدا, ورىس تٸلدٸ جٸگٸتتەر مەن قىزداردىڭ بٸزگە ەلدەبٸر مۇحيت ارالىنداعى جابايىلار سيياقتى, تىم جوعارىدان قاراعانىن كٶردٸم. ەرنەدەن سىلتاۋ تاۋىپ, كەمٸتكٸسٸ, قورلاعىسى كەلٸپ تۇرادى. ۇلتتىق نامىسقا تيگەن جاعدايلار دا ۇشىراستى. ول – دالادا, ەركٸن ٶمٸردە بولسا, ۋنيۆەرسيتەت اۋماعىندا دا دەپ وسىلاي. ورىس بٶلٸمٸنٸڭ جٸگٸتتەرٸ كەۋدەلەپ جٷرەدٸ, دەلٸزدە قارسى كەلسەڭ, جول بەرۋٸڭ قاجەت سيياقتى, قاعىپ, سوعىپ ٶتەدٸ, قىزدارى قاشاندا مازاققا بەيٸم, كٶبٸنە كەكەتٸپ, مۇقاتۋعا ەۋەس. تٷيٸندەپ ايتقاندا, بٸز سوۆەت وداعىنىڭ تەڭ قۇقۇقتى ازاماتى بولماي وتىرمىز, بٷگٸنگٸ, باستان-اياق ورىس تٸلدٸ جينالىسىمىز سونىڭ ناقتى ايعاعى, دەدٸم. وسىدان سوڭ ييۋ-قييۋ باستالىپ كەتتٸ. زالدا ەمەس, مٸنبەدە. بٸزدٸڭ كۋرستاس جٸگٸتتەر قاتار-قاتارىمەن, بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ سٶيلەگەن. كەيٸندە ورتا جولعا جەتپەي, تۇرمىس جاعدايىمەن, ەلدە باسقا بٸر سەبەپپەن وقۋدان كەتكەن, بويى ورتادان بيٸك, يىقتى, اققۇبا جٸگٸت بار ەدٸ, اتىن ۇمىتىپپىن, اقبەرگەن سيياقتى, الدىمەن سول شىقتى. مەنٸڭ سٶزٸمدٸ ودان ەرمەن, بٸراز جەرگە اپارىپ تاستادى. ودان كەيٸن سەيتجانوۆ باقىت – قازبالاي سٶيلەگەن. ٷش, ەلدە تٶرت كٸسٸدەن سوڭ ەبٸش. بار سٶزٸ كەيٸس, تٷڭٸلٸسكە قۇرىلدى, مۇنداي احۋال زاڭ, تەرتٸپ اياسى تۇرىپتى, ادامگەرشٸلٸك مورالعا سىيىسپايتىنىن ايتقان. تاعى ەكٸ-ٷش جٸگٸتٸمٸز. اقىرى نۇرماحان ورازبەكوۆ. قازاقشا باستاپ, ورىسشاعا كٶشتٸ. جەتكٸزٸپ ايتقان. ادام بالاسى, ونىڭ ٸشٸندە ەلەمنٸڭ الدىندا تۇرعان سوۆەت ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتىق تەڭ جاعدايدا بولۋى شارت ەكەنٸ, بۇل مەسەلە سسرو كونستيتۋتسيياسىنىڭ ٶزٸندە بەكٸتٸلگەنٸ, لەنيننٸڭ ۇلى ورىستىق شوۆينيزمدٸ ايىپتاعان سٶزدەرٸ. نۇرماحان اياقتاعان كەزدە جيىننىڭ ەر تۇسىنان ەرقيلى داۋىستار شىعىپ جاتتى, ەندٸ ورايسىز ەڭگٸمەگە جوعارعى كۋرس ستۋدەنتتەرٸ دە ارالاساتىن سيياقتى. جينالىستىڭ بيٸك ساحناداعى, فاكۋلتەت باسشىلارى ھەم ۋنيۆەرسيتەت پارتييا ۇيىمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ وتىرعان تٶرالقاسىندا ٷلكەن ابىرجۋ بايقالعان. نۇرماحاننىڭ سٶزٸنە جالعاس سىبىر-كٷبٸر, ازعانا تىنىستان سوڭ ەدٸلبەك جالپى جۇرتتى تىنىشتىققا شاقىردى دا: «بٸزدٸڭ فاكۋلتەتتٸڭ  بيىلعى جاڭا تولقىنى – اسا جاۋىنگەر ەكەن, سٶزدەرٸ ورىنسىز ەمەس, بٸراق سابىر كەرەك!» – دەپ قازاقشا باستاپ, ورىسشاعا كٶشتٸ دە, جۋرناليستيكا بٶلٸمٸنٸڭ اعا وقىتۋشىسى, فاكۋلتەت پارتييا ۇيىمىنىڭ بيۋرو مٷشەسٸ دەپ تانىستىرعان قارتامىش, مىرجيعان قازاققا سٶز بەردٸ, ەسٸمٸ – زەينوللا تۇراربەكوۆ ەكەن. پارتييا قايراتكەرٸ ەزٸپ-مىجىپ, ۇزاق سٶيلەدٸ. ەلبەتتە, قازاقبايسكيي اكتسەنتپەن, ورىسشا. داۋىس كٶتەرگەن جوق, ۇرىسقان, زەكٸگەن جوق, بٸراق الدىڭعى سٶيلەگەن بالالاردىڭ بەرٸنٸڭ دە ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ جوق, كٶكٶرٸم جاستىعىن, ينتەرناتسيونالدىق سانا-سەزٸمدەرٸنٸڭ ەلٸ دە جەتٸسپەي جاتقانىن اشىپ كٶرسەتتٸ. وسى تۇرعىدا, پارتييا تاريحى, ماركسيزم كلاسسيكتەرٸنەن دەيەكتەمە الا وتىرىپ, قانشاما ٷلگٸلٸ ناسيحات, عيبراتتى كەڭەس ايتقان. تىڭداعان ەشكٸم جوق, مىناۋ ناعىز سۇمىراي, ساتقىن ەكەن دەپ وتىرمىز. اقىرى, سٶيلەپ بٸتتٸ. بۇل كەزدە ساعات تٷنگٸ ون ەكٸگە تاقاپ قالعان. كومسومولدىڭ ەسەپ بەرۋ – سايلاۋ جينالىسى ادىرا قالدى. ەسەبٸ – جارتىلاي, سايلاۋى باستاۋسىز. بۇدان ەرٸ سوزسا, تاڭعا كەتپەك. ەدٸلبەك قاسىنداعى ٷلكەندەرمەن ازعانا كەڭەستٸ دە, بۇرىن بولماعان جاعداي ەكەن, جينالىستىڭ ەكٸنشٸ بٶلٸگٸن كەلەسٸ كەشكە كٶشٸردٸ. ەرتەڭٸنە تاڭەرتەڭ ساباق ٷستٸندە, بٸزدٸڭ كۋرسقا بٸرنەشە وقىتۋشى كەلگەن. بەرٸ دەرلٸك تانىس مۇعالٸمدەر. ٶتكەن جينالىستا سٶيلەگەن جەتٸ-سەگٸز بالا, ەرقايسىمىزدى لەكتسييادان الىپ شىعىپ, جەكە بۇرىشتاردا ارنايى ەڭگٸمە ٶتكەرٸلدٸ. ەۋەزٸ بەلگٸلٸ. كٸنەلامايدى. بٸراق ماقۇل دا ەمەس. بٶتەن سٶزدٸڭ قاجەتٸ نە. ينتەرناتسيوناليزم – يگٸ قۇبىلىس, ارتىقشا كٷش. بٷلٸنٸپ جاتقان ەشتەڭە جوق. ەلدەنەندەي كٸنەرات بولسا, دابىراسىز جٶندەلۋگە تيٸس. كومسومول جينالىسىنىڭ بٷگٸنگٸ جالعاسى ىڭ-شىڭسىز, تىنىش ٶتۋٸ كەرەك. اقىلدى بولىڭدار. سونىمەن, بار ەڭگٸمە تەمامدالدى. كەشكٸ جيىنىمىز ۇيىمداسقان تٷردە, تەزٸنەن اتقارىلدى. ٶتكەندەگٸ داۋ-دامايدىڭ ەلەسٸ دە جوق. ەڭ ٷلكەن جاڭالىق – بٸزدٸڭ ٸشٸمٸزدەگٸ باسبۇزار جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ نۇرماحان فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتٸنٸڭ مٷشەسٸ بولىپ سايلاندى. سونىمەن قاتار, ەڭبەك مايدانىنان ٶتكەن ساقا جٸگٸت ەسەبٸندە ەرەكشە ساناتقا الىنسا كەرەك, تيەسٸلٸ مەكەمە ەلدەنەشە رەت تەربيەلٸك كەڭەسكە دە شاقىرعان سيياقتى, جاي-جاپسارىن انىق بٸلمەيمٸن. ەبٸش تە, مەن دە جالعاس كٷندەردە ەشقانداي قىساسقا ۇشىراعامىز جوق. بٸراق ەسەپتەن شىقپاساق كەرەك, سىرتتاي, الىستان باقىلاۋ جاسالۋى ەبدەن ىقتيمال. ول زاماندا, سوۆەتتەر اۋقىمىندا باعىمسىز, بەيساۋات كٸسٸ جوق.

1957 جىل, 14 وكتيابر – بٸزدٸڭ تانىستىق, دوستىعىمىزدىڭ باسى بولعانىمەن, مەنٸڭ ەبٸشتٸ العاش كٶرۋٸم ەمەس ەكەن. كەيٸنٸرەك ايقىندالدى, ەۋەلگٸ بٸلٸسٸم – بٸرشاما بۇرناعا كەتەدٸ ەكەن. 1950 جىل, بٸزدٸڭ وتباسى سەمەي, شۇبارتاۋ اۋدانى, ورتالىقتان ەلۋ شاقىرىم جەردەگٸ العاباس كولحوزىندا تۇرامىز. جاز ورتاسىندا اۋىلعا كٶشپەلٸ اۆتوكلۋب كەلدٸ. اشىق اسپان استىندا, كولحوز كەڭسەسٸنٸڭ قابىرعاسىنا ٸلٸنگەن اپپاق ەكراندا «جامبىل» دەگەن جاڭا فيلم كٶرسەتٸلگەن. كينو باستالعان بەتتە «سارى-ارقا» مەن «سارجايلاۋ» كٷڭٸرەنە شالقىدى. سودان سوڭعى كٶرٸنٸس, دابىرالى جيىندا ماعنالى, مەندٸ جىر ايتقان ورتالىق كەيٸپكەردٸ ەكپٸندەي تولعاعان جاس اقىن بەت قاراتپاعان. «ەي, اناۋ بايدىڭ اقىنى جامبىلدى جەڭٸپ كەتتٸ!» – دەدٸ مەنٸ الدىنا الىپ وتىرعان ٷلكەن ەكەم ماعاۋييا داۋىستاپ. باسقا جۇرت تا دابىرلاسىپ جاتىر. بايشىل اقىن – ول كەزدە جاپ-جاس, ارۋاقتى عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ ەكەنٸن كەيٸندە بايىپتادىم. مەن ٷشٸن بۇدان گٶرٸ مەندٸرەك جاعدايات – فيلم الدىندا كٶرسەتٸلگەن كينوجۋرنال بولىپ شىقتى. ماڭعىستاۋ دەگەن الىس ايماقتاعى ەسكٸلٸكتٸ زيراتتار. جاپىرلاعان, توزعان مولا ەمەس, قۇبىلا تٷرلەنٸپ, قاتار-قاتارىمەن بوي تٷزەگەن ەسەم كٷمبەزدەر, ەرقيلى عاجايىپ ويۋ, ٶرنەكتەر بەدەرلەنگەن ەڭسەلٸ قۇلپىتاستار. ٶزگەشە سۋرەتتەردٸڭ بٸر تۇسىندا الدىڭعى قاتارعا مەن قۇرالپاس جاس بالا شىقتى. ەلدە تاقپاق, ەلدە جىر, بەلكٸم, قارا سٶز, تٶگٸلٸپ تۇر. ارىدا ايدىندى كٷمبەز, قاسىندا ٶزٸنەن ەلدەقايدا بيٸك, ەسەم ٶرنەكتٸ, مىعىم قۇلپىتاس. بالا ٶتە ەركٸن, بار سٶزدٸ ٶز جانىنان شىعارىپ تۇرعانداي ٶجەت كەيٸپتە. «ەي, مىنا بالا بٸزدٸڭ مۇحتار سيياقتى ەكەن, عۇمىر-جاسى ۇزاق بولسىن!» – دەدٸ مەنٸڭ اتاممەن دوس-جار احمەتجان دەگەن اقساقال. قاسيەتتٸ باباڭ – بايعوتان بيدٸڭ ۇرپاعى. ول زاماندا قازاقتىڭ بٸر-بٸرٸنە تٸلەۋلەستٸگٸ, ەسٸرەسە, مەكتەپتە جاقسى وقيتىن بالالارعا سٷيٸنٸشٸ ەرەكشە بولاتىن. مٸنە, مەنٸڭ ەسٸمدە قالعان, سۋرەتتە ەمەس, جىلجىمالى, تٸرٸ كەيٸپتە جٷزٸن كٶرگەن ون جاسار قارا بالا – كەيٸنگٸ ەبٸش كەكٸلباەۆ ەكەن. ماڭعىستاۋ مۇرالارىن زەرتتەۋگە كەلگەن ەلدەبٸر ەكسپەديتسييا كينوعا تٷسٸرٸپ ەكەتكەنٸن بٸلەدٸ, سوڭىندا جۇرتتان ەستٸگەن, بٸراق ٶزٸ كٶرمەپتٸ. قازاق دالاسىنىڭ ەكٸنشٸ قيىرىنداعى, اقىرى قالامداس, قاناتتاس بولۋعا تيٸس مۇحتار ماعاۋين كٶرٸپتٸ. بۇل كينو-كادر, ٶكٸنٸشكە قاراي, سول بەتٸ جوعالعان ەكەن, كەيٸندە قازاقفيلمدە باس رەداكتور بولىپ جٷرگەن كەزٸندە ارحيۆتەن قانشاما ٸزدەستٸرسە دە تابىلماپتى. ٶزٸنٸڭ جازعان, جازباعانىن بٸلمەيمٸن, ەبٸشتٸڭ بولاشاق عۇمىرىنىڭ جۇرتشىلىق الدىنا شىققان ەۋەلگٸ بٸر جارييا كٶرٸنٸسٸ تۋرالى اقيقات كۋەلٸك بەرە كەتۋ مەنٸڭ ٷلەسٸمە تيگەندەي.

سول العاشقى كٷننەن باستاپ-اق ەبٸش ەكەۋٸمٸز جاراستىق تاپتىق. جۇبىمىز جازىلمايدى. ساباق ٷستٸندە. بٸراق تۇراعىمىز بٶلەك. ول ۆينوگرادوۆ كٶشەسٸندەگٸ جاتاقحانادا, مەن – 1-لينييا اتالاتىن (قازٸردە بايزاقوۆتان كەيٸنگٸ) كٶشەدە, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارىندا بٸرگە بولعان, ەكونومفاكتا وقيتىن ەيتٸمبەك دەگەن جٸگٸت, جەنە تاعى بٸر بالا – دٷمدەي ورىس كەمپٸرٸنٸڭ ەسٸگٸ بٶلەك, تاپالتاق بٶلمەسٸن جالداعامىز. ەبٸش ەكەۋٸمٸز كەيدە ساباقتان سوڭ ٷيگە قايتپاي, كٶشەدە جٷرٸپ قالامىز. مەن ەۋەلگٸ اپتالاردان باستاپ, پۋشكين اتىنداعى ورتالىق كٸتاپحانادان بەرٸك ورىن تەپكەم. وتىزىنشى جىلدارداعى «قازاق ەدەبيەتٸ» مەن «ەدەبيەت مايدانى» جۋرنالىن تەكسەرٸستەپ جاتىرمىن. كٶپ ۇزاماي, وسى قاتارداعى ەسكٸلٸكتٸ كٸتاپتارعا, ورىستىڭ توسىن ەدەبي جۋرنالدارىنا تٷستٸم. ال قازاقى باسىلىمداردى سٷزە قاراعاندا, باسقا بٸر ەۋەن. شىعارمالاردىڭ ساپاسى ٶتە تٶمەن, بالا كەزٸمنەن مەنٸڭ جٷرەگٸمدە دىق بولىپ كەلگەن 32-33-جىلعى اشارشىلىقتىڭ ەلەسٸ جوق, ونىڭ ەسەسٸنە 37-38-جىلدارداعى جاپپاي قارالاۋ ناۋقانى ايرىقشا كٶرٸنٸس تاپقان ەكەن. پەلەلٸ-جالالى بىلعانىش ماقالالار. 30-جىلدار ەدەبيەتٸندەگٸ بار جاڭالىق – وسى ٶتكەن جىلدا عانا اقتالعان, ەندٸ ايرىقشا ناسيحاتتالا باستاعان سەكەن سەيفۋلليننٸڭ, بەيٸمبەت پەن جانسٷگٸروۆتىڭ ەزٸرشە باسپاعا ٷلگەرمەي جاتقان شىعارمالارى دا بار. بٸر كٷنٸ ەبٸشكە ايتتىم: سەيفۋلليننٸڭ «قىزىل اتى» – اشارشىلىق تۋرالى جازىلىپتى دەگەن داقپىرت بەكەر ەكەن, مٷلدە باسقا دەپ, تۇسپال دا ەمەس, بٶستەكٸ سٶز دەپ, مازمۇنداپ بەرگەنٸم ەسٸمدە. تاعى دا باسقا حيكمەتتەر. ادام جاس كەزٸندە ازعانا بٸلٸمٸنٸڭ ٶزٸن كٶپكە جارييا ەتكٸسٸ كەلٸپ تۇرادى عوي. ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸكٸ – ەدەبيەتتٸڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸ تۋرالى كەڭەس. ەبٸش مەن اشقان «جاڭالىقتاردى» قىزىعا تىڭدايدى, ٶزٸنٸڭ كٸتاپحاناشىلدىعى جوق. جاڭادان جازعان ٶلەڭدەرٸن وقيدى. بۇل ەدەمٸ, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە كەمەل جىرلارى ەزٸرشە باسپا بەتٸنە جول اشپاعان, ونىڭ ەسەسٸنە «لەنينشٸل جاس» گازەتٸنٸڭ بەتٸندە ەرقيلى تۇرمىستىق ماقالالارى باسىلىپ تۇرادى. ونىڭ ٸشٸندە ماڭعىستاۋدان قاتارلاس كەلٸپ, ينستيتۋتقا تٷسكەن بٸر اۋىلداسىنىڭ وقۋ ەسەبٸنە سەيٸل-سەرۋەنگە بوي ۇرىپ, اقىرى ەلگە قايتقانى تۋرالى, عيبراتتى ماقالاسى بولىپ ەدٸ. ەزٸرشە كٶركەم پروزاعا قادام سالماعان. مەن بالا كەزٸمنەن ٶلەڭمەن ەۋەستەنبەدٸم, ونىڭ ەسەسٸنە ٷلكەن جازۋشى بولام دەگەن سەنٸم بار, تەك دايىندىق جەتپەي جاتقانداي; بۇل كەزدە ەرقيلى سىن ماقالالار جازام, اباي تەكستولوگيياسى تۋرالى بٸرشاما دەيەكتٸ زەرتتەۋ جاسادىم, ەشقايسىن ەشبٸر گازەت قابىل كٶرمەگەن. وسىعان وراي بٸزدٸڭ كۋرستا ەبٸش تانىمال قالامگەر ەسەبٸندە, مەن – جازۋ اتاۋلىدان تىس, بٸلٸمدار ستۋدەنت ساناتىندامىن. ەكەۋٸمٸزدٸڭ دە جاسىمىز ون جەتٸدەن جاڭا اسقان, كٶپ ۇزاماي ون سەگٸزگە اياق باستىق, بٸراق ٶزٸمٸزدٸ تىم ەرەسەك سانايمىز, ەڭ باستىسى – سەنٸم مول, بٷگٸنٸمٸز – كەلٸستٸ, بولاشاعىمىز – عاجايىپ كٶرٸنەدٸ. ەبٸش ٶز ورتامىزداعى دەرٸبٸنە قاراماستان, تىم بييازى, بەيبٸت, سٷلەسوق, ال مەن كٶكٸرەكتەپ تۇراتىن بولسام كەرەك. مٸنەزٸمٸز ٷيلەسپەيدٸ, بٸراق سونشاما تٷسٸنٸستٸ تاتۋلىق بار. ەكەۋٸمٸز قىسقى سالقىن  كٷندەردە توڭازىپ تا قالادى ەكەنبٸز, مۇندايدا ەلدەبٸر اسحانادا بوي جىلىتامىز, سودان سوڭ ەبٸشتٸڭ جاتاعىنا باس سۇعامىز, بٸزبەن كۋرستاس باقىت سەيتجانوۆ, تۇرعانباي دٸلدەبەكوۆ, ديداربەك رامادانوۆ, مارات نۇرعاليەۆ دەگەن, كەيٸندە ەرقيلى تاعدىر, ەرقيلى جاعدايدا عۇمىر كەشكەن جاقسى جٸگٸتتەر بولدى. ەلبەتتە, بار ەڭگٸمەمٸز – ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە. قول بوس كٷندەردە مەن ەبٸشتٸ كٶبٸنە كينوعا سٷيرەيمٸن. قازپي-دە التىن دەيتٸن, ناعاشى ەپكەم بولدى, ەكەدەن ەرتە ايرىلعان, بار جاعدايى بٸزدٸڭ شاڭىراقتان, ەبٸشتٸ ايرىقشا جاقسى كٶرەتٸن, قاشان بارساق تا, ازدى-كٶپتٸ مەزٸرٸ دايىن, بٸر جولى ماناعى جٸگٸتتەردٸڭ ٸشٸندە تۇرعانبايمەن قوسا, ارنايى قوناققا شاقىرعانى بار.

العاشقى جىل, قايتكەندە اۋىلدى ساعىنامىز. كٶكتەم تۋار-تۋماستا مەن اڭقام كەۋٸپ, سارى-ارقانىڭ قىمىزىن ٸزدەي باستادىم. بازارعا تٷسەدٸ-مٸس, بٸراق كٶك سۋ بولادى ەكەن, ەڭ دۇرىسى – پانفيلوۆ پاركٸندەگٸ جازعى رەستوران دەپ ەستٸدٸك. شٸركٸن, قىمىز-اي, دەيمٸن مەن. قىمىز دەگەن نە, شۇباتتى ايتساڭشى, دەيدٸ ەبٸش. شۇبات دەگەن – تٷيەنٸڭ اشىتىلعان سٷتٸ, بٸزدٸڭ اۋىلدا سيرەك تە بولسا ۇشىراساتىن, تٷيە-قىمىز دەيدٸ, دەپ وسىعان جۋىق, سۇيقىلتىم سىيىر-قىمىز دەگەن دە بار, امالسىزدان شىققان, ناعىز قىمىزدىڭ جٶنٸ بٶلەك قوي, دەيمٸن مەن. شۇباتپەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ, دەيدٸ ەبٸش. ەدەتتە ەشقاشان داۋلاسىپ كٶرگەن ەمەسپٸز, بۇل جولى دا ەركٸم ٶز پٸكٸرٸندە. ەكەۋٸمٸز دە وڭ ەكەنبٸز. سارى-ارقانىڭ قىمىزى ايرىقشا, ال ماڭعىستاۋداعى قىمىز, ەلبەتتە, جەردٸڭ شٶبٸنە بايلانىستى سۇيقىلداۋ كەلەدٸ ەكەن, وسىعان كەرٸسٸنشە, سارى–ارقانىڭ شۇباتى – كٶپٸرشٸگٸ مول, اشقىلتىم تەرٸزدٸ; ال كەيٸندە نەسٸپ بولدى, ماڭعىستاۋدىڭ شۇباتى كٶرەر كٶزگە عاجايىپ, اپپاق بال سيياقتى ٷيٸرٸلٸپ تۇرادى, دەنگە – ساۋلىق, تەنگە – قۋات. ەلبەتتە, قازاقتىڭ قىمىزى دا, شۇباتى دا ەلەمدە تەڭدەسٸ جوق سۋسىن, ەرٸ تاماق. اقىرى بٸر كٷنٸ پاركتەگٸ جازدىق رەستورانعا قىمىز تٷسٸپتٸ دەگەن حابار جەتتٸ. جەكسەنبٸ بولسا كەرەك, ەبٸش, باقىت, تۇرعانباي تٶرتەۋٸمٸز تۋرا اتتاندىق. راس ەكەن. اس العامىز جوق, قالاۋىمىزشا قىمىز كەلتٸردٸك. قىردا ٶسٸپ, قىمىزعا ٷيرەنگەن كٸسٸنٸڭ دەم-تٷيسٸگٸ كٸرپيياز, قاتەسٸز بولسا كەرەك, مەن بار مۇراتىم ورنىنا كەلگەندەي, راقاتتانا, سىزدىقتاي سوراپتاپ وتىرمىن, ەبٸش ماعان سىناي, جىمييا قاراپ قويادى, كەلەر مەزەتتە: «جاقسى قىمىز ەكەن», – دەدٸ, ەرينە, شۇباتىنا جەتپەيدٸ, مەنٸڭ كٶڭٸلٸم ٷشٸن ايتقانى. «سارى-ارقانىڭ قىمىزىنان تٶمەن, – دەدٸم. – ەيتكەنمەن, تەپ-تەۋٸر, الدانىشقا جارايدى». تٶرتەۋٸمٸزگە تٶرت گرافين قۇيعىزعان ەدٸم, سوزا تارتىپ, تاۋىسا الماي, بٸرتالاي وتىردىق. شىندىعىندا, تٶرت شيشانىڭ ەكەۋٸن مەن ٸشسەم كەرەك, اقىرى ماسايماساق تا, تىم كٶڭٸلدٸ جاعدايدا ستول باسىنان كٶتەرٸلدٸك. ول كەزدە ارنايى ەستراداسىنان سەنبٸ, جەكسەنبٸ كٷندەرٸ ەرقيلى كونتسەرت, تٸپتٸ, اتاۋلى وپەرالاردىڭ تۇتاس بٸر بٶلٸمدەرٸ قويىلاتىن پارك ٸشٸندە تىنىستادىق, ەلدە شەتەلدٸك كينوفيلمدەرگە باردىق, بەلكٸم, ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ تاۋسىلماس ەڭگٸمەمەن سايادا وتىردىق – ناقتى ەسٸمدە جوق.

تىم ۇزاق كٶرٸنگەن العاشقى كۋرس تا ٶتكەرٸلدٸ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز جازعى سەسسييانى دەكاننىڭ رۇقساتى بويىنشا, مەزگٸلٸنەن بۇرىن تاپسىرىپ, ماي ايىنىڭ سوڭىنا تامان ٶز اۋىلدارىمىزعا قايتتىق. ەكٸ قيىردان ەكٸ-ٷش رەت حات الماستىق. جازدىق دەمالىس ٶتكەرٸلٸپ بٸتپەي-اق, كەيٸنگٸ جىلداردا, تٸپتٸ, وقۋ بٸتە سالىسىمەن ايدايتىن, مٸندەتتٸ اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارى بار. ەدەتتە «تىڭ ٶلكەسٸنە» جٸبەرەدٸ. بارماي, بوي تاسالاپ قالعان ستۋدەنت جاتاقحانادان نەمەسە ستيپەندييادان ايرىلادى, ەكەۋٸنەن بٸردەي قاعىلۋى دا مٷمكٸن. اۋىلعا كەتەردە دەكاناتتان سۇراعانبىز, مەزگٸلدٸ مەجە – ييۋل ايىنىڭ سوڭىنا قاراي, ەكەۋٸمٸز ەكٸ جاقتان كەلٸپ جەتتٸك. سٶيتسەك, ەمتيحاننىڭ اقىرعى كٷندەرٸندە ەۋەلگٸ مەرزٸم قىسقارىپ, وسى ايدىڭ ون بەسٸندە بٷتكٸل ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ اقمولا وبلىسىنا ارنايى تاۋار ەشەلونىمەن, ەكٸ-ٷش لەك بولىپ اتتانىپ كەتٸپتٸ. دەكانات بٸزگە كەشٸكتٸڭدەر دەپ كٸنە قويا المادى. فاكۋلتەتتٸڭ بارعان جەرٸ ناقتى بەلگٸلٸ, ارتىنان ٶزدەرٸڭ قۋىپ جەتٸڭدەر دەگەن. مىناۋسى تٸپتٸ قيىن بولدى. سٶيتٸپ, ەرٸ-سەرٸ, ابدىراپ تۇرعاندا, ىبىرايىم اعاي مامانوۆ كەزدەسە كەتكەنٸ. باياعى جەتٸسۋدان ەيگٸلٸ, 1899 جىلى جاڭا ٷلگٸدەگٸ «مامانييا» مەكتەبٸن اشقان, 1914 جىلى رومانعا بەيگە جارييالاعان اتاقتى الپاۋىت مامان – تۇرىسبەك, ەسەنعۇل ۇرپاعى. ەڭسەگەي بويلى, تولىقشا كەلگەن, سالماقتى, سابىرلى كٸسٸ ەدٸ. ٶتكەن ەكٸ سەمەستر بويى «قازٸرگٸ قازاق تٸلٸ» پەنٸنەن دەرٸس بەرگەن. «سەندەر قايدان جٷرسٸڭدەر?» – دەدٸ بٸزدٸ كٶرگەندە قۋانىپ كەتٸپ. سولاي دا سولاي. «تٸپتٸ جاقسى بولىپتى...» سٶيتسەك, فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ  وقۋ پروگرامماسى بويىنشا, وسى جازدا ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸنٸڭ بٸر توبى فولكلور-تٸل تانۋ ەكسپەديتسيياسىنا بارۋعا تيٸس ەكەن. دەكاناتتىڭ سالاقتىعى ما, باسقاداي جاۋاپسىزدىق پا, بۇل شاراعا مٸندەتتٸ ىبىرايىم اعاي ۋاقتىلى حابارلانباعان, ەندٸ يەن قالعان ۋنيۆەرسيتەتتەن كەزدەيسوق ستۋدەنتتەر تابۋ ٷشٸن كەلگەن بەتٸ ەكەن.

سونىمەن, ەبٸش ەكەۋٸمٸز, ويلاماعان جەردە, ٶز تۇرعىمىزدان قاراعاندا, اسا ماڭىزدى عىلىمي ەكسپەديتسييانىڭ مٷشەلەرٸ بولدىق تا شىقتىق. ىبىرايىم اعاي سول كٷنٸ مە, ەلدە بۇرىن, نەمەسە كەيٸن بە, تاعى ٷش ستۋدەنت تاپقان ەكەن. ەكٸ قىز جەنە بٸزدەن جوعارى كۋرستا وقيتىن, كەيٸندە بەلگٸلٸ اقىن ەسلەم زٸكٸباەۆ. بۇلار جامبىل وبلىسىنا بٶلٸندٸ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز – وڭتٷستٸك قازاقستانعا. سٶيتٸپ, ارادا كٷن وزباي, اتتانىپ كەتتٸك. جەتەكشٸمٸز بٸرەر اپتادان سوڭ سارى-اعاش كۋرورتىنا بارىپ جاتپاق, كەيٸنٸرەك, سوڭعى بٸر كٷندەرٸ ارنايى بۇرىلىپ, ەۋەلگٸ ەسەبٸمٸزدٸ تاپسىرۋ كەرەك.

ەڭ ەۋەلٸ تٷركستانعا كەلٸپ تٷستٸك. باعزى بٸر زاماندا قازاق استاناسى بولعان قاسيەتتٸ تٷركستان. ول كەزدە بٸزدٸڭ تاريحي بٸلٸگٸمٸز تاپشى, ەڭ نەگٸزگٸ نىسانامىز – ەزٸرەت-سۇلتان – حوجا-احمەت ياساۋي كٷمبەزٸ. كەشكٸلٸكتە قالا ورتالىعىنداعى مەيمانحاناعا كەلٸپ ورنالاستىق. شاتىرلى, جالعىزقابات, ۇزىنشاق ٷي ەكەن. ونشاقتى عانا نومەرٸ بولسا كەرەك. بٸزگە ەكٸ كٸسٸلٸك, جايلى, كەڭ بٶلمە تيدٸ. قىزمەت كٶرسەتۋشٸلەر – ٶزبەك, قازاعى ارالاس ەيەل, ەركەك, تٷر تۇلعاسى جۇپىنى, جٷرٸس-تۇرىسى دا سىپايى. بەرٸنٸڭ دە تٸلٸ قازاقشا. شاي العىزىپ ٸشتٸك قوي دەيمٸن. بٸردەن بايقالعانى – راديو ٶزبەكشە سايراپ تۇر. سوڭعى حابارلار جەنە قۇلاعىمىزعا توساڭ ەستٸلگەن ەرقيلى, شۋىلداق ەن. ول كەزدەگٸ تٷركستاننىڭ ٶزگەشە جاعدايىن ەرتەڭٸنە, كٶشەگە شىققاندا اڭدادىق. حالقى ارالاس ەكەن, بٸراق الا تاقييالار كٶبٸرەك. بازار قايدا دەپ سۇراستىق. تىم تاقاۋ, بٸرەر ورامنان كەيٸن. بٸزگە بازاردىڭ ٶزٸ ەمەس, وندا ۇشىراسۋعا تيٸس ٷلكەن كٸسٸلەر كەرەك. الايدا, بۇل ارادا قازاق از, ٶزبەك شالدارى باسىم ەكەن. كٶبٸنە سٶرەسٸز, تىقىر جەرگە ٷيٸلگەن الا قاربىز بەن ساپ-سارى, كٶگٸلجٸم, تورلاما كەيٸپتٸ, سوپاقشا, ٷلكەن قاۋىندارىن ساۋدالاپ وتىر. كٶزٸمٸز تارتقانىمەن, ەۋەلٸ ٶزٸمٸزدٸڭ بٸرلٸ-جار اقساقال, قاراساقال كٸسٸلەرٸمٸزبەن تٸلدەستٸك. جارتىمدى ەڭگٸمە شىقپادى, ونىڭ ەسەسٸنە جاسامىس بٸر كٸسٸ تۋرا جول سٸلتەگەن. ٸرگەدەگٸ شورناق دەيتٸن اۋىلدا ەبدٸرەيٸم دەگەن قارييا بار, اقىن, بٸلٸمدار كٸسٸ, سٶز قۋىپ جٷرسەڭدەر, تٷگەلٸن سودان تاباسىڭدار, دەگەن. اقىن بولسا, اقساقال بولسا, ودان ارتىق نە كەرەك. جٶن-جوباسىن ايقىنداعان سوڭ, ەرتەڭ شىقپاق بولدىق. تاقاۋ بٸر تۇستا ەزٸرەت-سۇلتاننىڭ كٶك كٷمبەزٸ كٷڭٸرەنٸپ تۇر. بۇل كەزدە كٷن قاق تٶبەگە كٶتەرٸلگەن, قاپىرىق ىستىق, ەرٸ شٶلدەپ بارامىز. مەيمانحاناعا قايتۋعا تۋرا كەلگەن. ەبٸش ٷلكەن بٸر سارى قاۋىن تاڭداپ الدى. مۇندا جەمٸس اتاۋلى الماتىمەن سالىستىرعاندا, تىم ارزان ەكەن. ات باسىنداي قاۋىنىمىز نەبەرٸ ٷش سومعا تٷستٸ. ساۋدالاسپادىق. بەلكٸم, ەكٸ سومعا بەرەر ەدٸ. كٶپ ۇزاماي ون ەسە ۇساقتاعان, انىعى – قىمباتتاعان اقشا عوي, ٷش سومىمىز وتىز تيىنعا تەڭ. شىن نارقىن سودان بٸلٸڭٸز. مەيمانحاناعا ورالىپ, راقاتتانا وتىرىپ قاۋىنىمىزدى جەپ, شٶل قانىپ, ەرٸ توعايىپ العاننان سوڭ بٶگەلمەي, كٶك كٷمبەزگە تارتتىق.

العان ەسەر, تولقىعان كٶڭٸل جايىن تەپتٸشتەمەي-اق قويايىن. ٶتكەن داڭقتى, سالتاناتتى تاريحىمىزدىڭ بٷگٸنگە جەتكەن بٸر كٶلەڭكەسٸ. ەزٸرەت-سۇلتاننىڭ تاقاۋ تٶڭٸرەگٸ, تٸزەدەن دەپ ايتپايىن, توبىقتان اساتىن, مايلاقى, ۇساق, سارى توپىراق, اياق باسقان سايىن كٷرپ ەتٸپ, كٶتەرٸلەدٸ, دەل ٸرگەدە, وق شالىم جەردە ومىرايا قۇلاعان شاعىن كٷمبەز, ودان بەرٸدە – مۇجىلعان, توزعان, ەرقيلى توقال قابىرعالار جۇرناعى, كەۋدەسٸ بيٸك اسپاني ەزٸرەت-سۇلتاننىڭ ٶزٸ جات جۇرت, ەلسٸز يەندە جەتٸم قالعانداي, مۇڭدى, زارلى كٶرٸندٸ. ەسەم ٶرنەكتٸ, كٶگٸلدٸر قابىرعالاردى جاعالاپ, وڭدى-سولدى اينالىپ, بٸرتالاي جٷردٸك. كەيٸندە ەبٸشتٸڭ ەلدەقالاي جازعانى بار. بٸز تٶتەلەي كەلگەن تاراپتان باسقا, قاراما-قارسى تۇس بٸرشاما تازارتىلىپ, سوقپاق ارشىلعان ەكەن. شاڭ قاۋىپ, توپىراق جالداپ جەتكەن جولىمىز ەڭسەلٸ, ەلبٸر بولسا, قايتارداعى اشىق جولىمىز باسقاشا, ۇنجىرعامىز تٷسٸپ, مۇڭ ارقالاپ شىقتىق.

ەرتەڭٸنە شورناققا جەتتٸك. سۇراستىرىپ, ٸزدەگەن ٷيٸمٸزدٸ وڭاي تاپتىق. ٷش بٶلمەلٸ توقال تام, ەسكٸرٸپ مٷجٸلگەن الاسا دۋال, ٸشكٸ ٸرگەدە سۋارمالى, قۋاڭ جەردە شاعىن قاۋىندىق. ەبدٸرەيٸم اقساقال – جاسى الپىستان اسقان, شوقشا ساقال, سارعىش ٶڭ, يمان جٷزدٸ قارت ەكەن. ارنايى ٸزدەپ كەلگەن بالالاردى قۇرمەتپەن قابىل الدى. ەۋەلگٸ شاي ٷستٸندە-اق كٶل كٶسٸر ەڭگٸمەنٸڭ تيەگٸ اعىتىلعان. اقساقالدىڭ ٷيٸندە ٷش كٷن جاتتىق. قانشاما حيكايا, ٶلەڭ-جىر, قيسسا داستاندار. بٸراز سٶزٸمدٸ اكادەميياعا تاپسىردىم, دەدٸ اقساقال. تاپسىرماعان نۇسقالاردىڭ ٸشٸنەن اقتابان-شۇبىرىندى زامانعا قاتىستى ەيگٸلٸ «قاراتاۋدىڭ باسىنان كٶش كەلەدٸ» تولعاۋىن جازىپ الدىق. بٸرشاما ۇزاق جىر. توبىقتى توپىش اقىننىڭ سٶزٸ دەپ ەدٸ. مەن كەيٸنٸرەك, ٷشٸنشٸ, ەلدە تٶرتٸنشٸ كۋرستا جاڭادان كٶشٸرٸپ, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ اتىمىزدان عىلىم اكادەميياسىنا ٶتكٸزگەن ەدٸم. ارنايى زەرتتەگەن ەمەسپٸن. سونىمەن قاتار, ەبدٸرەيٸم بايتۇرسىنۇلى «الپامىس» جىرىنىڭ جاڭا بٸر نۇسقاسىن اراب جازۋىمەن قاعازعا تٷسٸرٸپ, ەدەبيەت ينستيتۋتىنا تاپسىرعان ەكەن. بٸزگە كەيبٸر شۋماقتارىن جاتقا ايتىپ وتىردى. بٸراق بۇل – الپامىستىڭ اقىرى ەمەس, دەدٸ. كەلەسٸ حيكايالار باتىردىڭ ۇرپاقتارىمەن جالعاسادى. مەن بۇدان قىرىق جىل بۇرىن, كٸشٸ جٷز ەكٸمگەرەي اقىننىڭ ەلدەبٸر جيىن-تويدا ەكٸ كٷن قاتارىنان جىرلاعانىن ەستٸپ, كەيٸن الدىنا بارىپ, قايىرا پىسىقتاپ, ٷيرەنگەن ەدٸم, ەندٸ كٶپ جەرٸ جادىمنان شىعىپ كەتٸپتٸ, وسى قىسقا قاراي, الاڭسىز, قاپتال وتىرسام, بەس-التى ايدا تٷگەندەپ شىعار ەدٸم, دەگەن. اراسىندا بٸرەر شۋماق ٷزٸگٸ, جەكەلەگەن كٶرٸنٸستەرٸ بار, باستان-اياق قارا سٶزبەن بايانداپ بەردٸ. بۇل داستاندا الپامىس ۇرپاقتارى اعايىنداس ٶزبەكتەرمەن وداقتاسىپ, پٸل مٸنگەن موعول ەسكەرٸنە قارسى سوعىسادى, جاۋىن جەڭٸپ, ٶزبەكتەردٸ بار پەلەدەن امان الىپ قالادى. كەيٸندە مەن بۇل ٶزگەشە مايدان – ۇلى موعۇل يمپەريياسىنىڭ دەۋٸرلەگەن زامانى, شاح-جاحان پاديشاحتىڭ تۇسىندا مۇراگەر پاتشازادا ەۋرەنگزاب پەن بۇحار حاندىعىنىڭ اراسىنداعى الماعايىپ سوعىس, اعايىنداس جۇرتقا كٶمەككە جٷز مىڭ ەسكەر اتتاندىرعان سالقام جەڭگٸردٸڭ بالح جورىعى ەكەنٸن ايقىنداعان ەدٸم. ول كەزدە, ەرينە, ٶزگەشە جىردىڭ تەرەڭنەن تارتقان تاريحي نەگٸزدەرٸ تۋرالى بايلام جوق, بٸراق ٶزگەشە ەپوس تۋرالى دەرەك بەرە كەتۋ پارىز سيياقتى كٶرٸنگەن. تٷركستانعا قايتىپ ورالعاننان سوڭ ەبٸش ەكەۋٸمٸز ەكٸ بۇرىشتا جازۋعا وتىردىق. ەبٸش كەڭٸنەن تولعانىپ, تٷركستان, ەزٸرەت-سۇلتاننان باستاپ جازۋعا كٸرٸسكەندە, مەن نەبەرٸ ٷش بەتتٸك, حابارلاما سىپاتتى ماقالانى تەمامداپ قويعان ەدٸم. سوڭىنا ەبٸشتٸڭ اتى-جٶنٸن, سودان سوڭ ٶزٸمدٸ تٸركەپ, الدىنا تارتتىم. ەبٸش جۇمىسىن تەجەدٸ دە, جەدەل شولىپ شىقتى. سودان سوڭ ريزاشىلىقپەن كٷلٸپ, تاماشا جازىپسىڭ, دەگەن. مەن تىم ارىعا كەتٸپ قالىپپىن, وسىلاي بولعانى جٶن, دەدٸ دە, ٶزٸنٸڭ اتىن سىزدى. جالعىز شاپقانىڭ جٶن, دەگەن. ەدەبيەت تاريحىمەن اينالىسىپ جٷرسٸڭ, سەنٸڭ قولايىڭ, دەگەن. مەن ايتتىم, بۇل – مەن اشقان جاڭالىق ەمەس, جىردىڭ جاڭا نۇسقاسىن ەكەۋٸمٸز بٸرگە تاپتىق, ەگەر ماقالانى سەن جازساڭ, مەنٸڭ اتىم قالىپ قويۋ كەرەك پە, كٸم تاڭبالاسا دا, ەكەۋٸمٸزگە ورتاق جاعدايات, دەدٸم. ەيتپەسە جٸبەرٸپ قاجەتٸ جوق, دەدٸم. ەبٸش ماعان قادالا قاراپ ازعانا وتىردى دا, ٶزٸنٸڭ ەسٸم-سويىن مەنەن كەيٸن تٸركەپ جازدى. مەن سول ارادا ماقالانى قايىرا, تازالاي كٶشٸرٸپ شىقتىم. سول كٷنٸ پوشتاعا بارىپ, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە جولدادىق. بۇل ماقالا جاز ٶتٸپ, كٷز ٶتٸپ, قىس تٷسكەن سوڭ, ٶزٸمٸز دە ۇمىتۋعا جاقىنداعان شاقتا, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ جاڭا جىلدىق, العاشقى سانىندا جاريياعا جەتكەن ەدٸ. سول بەتٸ, اياق استى قالۋى دا مٷمكٸن ەكەن, كەيٸندە بٸلگەنٸمٸزدەي, گازەتتٸڭ بەلدٸ قىزمەتكەرٸ, زەردەلٸ ەدەبيەتشٸ, ول دا تٷركستاندىق راحمانقۇل بەردٸباەۆتىڭ قولىنا تٷسٸپتٸ. مۇنداي ماقالا ەبٸش ٷشٸن ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي, ال مەنٸڭ ەسٸمٸم باسپاسٶزگە شىققان ەڭ العاشقى كٶرٸنٸس, ون سەگٸز جاستا جازىلعان, جۇرت الدىنا جەتكەن العاشقى ەڭبەگٸم بولدى; كەڭ جولدى, ۇزىنشاق بلوكنوتتىڭ ٷش بەتٸن كٶلدەنەڭدەي تولتىرعان, قارالاي, شىن مەنٸسٸندە ٸزٸنشە, تازالاي كٶشٸرگەندە ەشقانداي ٶزگەرٸسكە تٷسپەگەن قولجازبا نۇسقاسى مەنٸڭ الماتىداعى ارحيۆٸمدە, العاشقى ەڭگٸمەلەر, العاشقى ەدەبي ماقالالار قاتارىندا ساقتالىپ تۇر. ەڭ سوڭعى ورامىندا ەبٸشتٸڭ قولى, قارا قارىنداشپەن جازىلعان, بۇل جاعداياتقا عىلىم اكادەميياسى نازار اۋدارۋعا تيٸس دەگەن سٶيلەم بار.

ەبدٸرەيٸم اقساقالمەن ٷش كٷن, ٷش تٷندٸك كەلەلٸ كەڭەستەن سوڭ بار ٸسٸمٸز بايسال تارتقان. وسىنداي جاڭالىق اشتىق دەگەن بالالىق ماسات, ەزٸرەت-سۇلتاندى, تٷركستاندى كٶردٸك, جاڭا جەر, ەلٸمٸزدٸڭ بٸر پۇشپاعىن تانىدىق دەگەن مەرەيلٸ كٶڭٸل. توپىراعى كيەلٸ تٷركستاندا تاعى بٶگەلدٸك. قيمايمىز. ەۋەلگٸ كەزەكتە سىر-دارييانىڭ جاعاسىنا شىقتىق. مەن ٷشٸن ەس بٸلگەننەن اڭىز ەدٸ. بٸزدٸڭ جۇرتتا مەيلٸنشە تازا, مٶلدٸر سۋدى «سىردىڭ سۋىنداي» دەپ ەسپەتتەر ەدٸ. سەبيت مۇقانوۆتىڭ بٸر كٸتابىندا ەلدەنەندەي سىرقاتقا ۇشىراعان سۇلۋدىڭ اۋىر حالدە سىردىڭ سۋىن ٸشٸپ ٶلسەم دەگەن تٸلەگٸ بولادى, اقىرى, تٷستٸكتەگٸ تٶركٸنٸنە جەتكەرٸلٸپ, سىردىڭ سۋىن ٸشكەننەن سوڭ قۇلان-تازا ايىعىپ كەتەتٸنٸ بار. سىردىڭ بويى نەشەمە عاسىر بويى قازاق حالقىنىڭ ۇستىن-تٸرەگٸ, قۇتتى مەكەنٸ بولدى. جازدا ارقاعا جايلاۋعا شىقسا, قىستا كٶبٸنە-كٶپ ۇيىقتى, تٸزبە توعاي, قالىڭ قامىستى سىر بويىنا جەتٸپ پانالايتىن. ارقاداعى, باتىس پەن شىعىستاعى قالىڭ قازاقتىڭ سىر بويىنان الىستاپ كەتۋٸ – حVٸٸ عاسىردىڭ باسىنان, الايدا, ۇلى دارييانىڭ ەرتەگٸلٸك ارمان بٸتٸمٸ كٶكەيدەن كەتپەگەن. شٸركٸن سىر-دارييا!.. سىردىڭ سۋىنداي مٶلدٸر, تازا... سول سىردىڭ جاعاسىندا تۇرمىز. ٷيٸرٸلٸپ اققان, ايدىندى, مول سۋدىڭ تٷسٸ – لايساڭ سارعىش ەكەن. ول كەزدە كەيٸنگٸ قاجەتتٸ, قاجەتسٸز بٶگەندەر سالىنباعان. سىردىڭ سۋى – بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى تابيعي قالپىندا. ساپ-سارى. جەنە بىلعانباعان, تاپ-تازا. مەن حالقىمنىڭ جادىنا قايران قالدىم. ەبٸشكە ايتتىم. وسى ٶتكەن قىستا عانا فولكلوردىڭ تولىق كۋرسىن تەمامدادىق قوي. ەسكٸلٸكتٸ قانشاما ەدەبيەتتٸ ٷڭٸلە زەرتتەگەم. بەرٸ دە تابيعي, بەرٸ دە تاماشا. سۇلۋ سىردىڭ جاعاسىندا تۇرىپ, زەمزەم سۋىن الاقانعا تولتىرا ٸشتٸك. قايران سىردىڭ سۋى!..

بٸز تٷركستاندا جەنە ٷش كٷن بولدىق. بازاردى تورۋىلدادىق, كٶشە كەزدٸك, بٸراق ايتارلىقتاي شەجٸرە قارت ۇشىراسپادى. الايدا, باراقات تىنىم تاپقان ەدٸك. اقىرى, جۇمىسىمىز ٶنبەگەننەن ەمەس, مەجەلٸ ۋاقىتىمىز جەتكەننەن سوڭ, قاسيەتتٸ تٷركستانمەن قوشتاسۋعا تۋرا كەلدٸ. پويىزعا وتىرىپ, شەۋٸلدٸرگە تارتتىق – بٷگٸندە وتىرار اۋدانى. تيەسٸلٸ, تەمٸر دەيتٸن ستانساعا تٷستٸك. بٸز جەر جاعدايىن بٸلمەگەندٸكتەن, ۋاقىتىمىزدى تەرٸس ەسەپتەپپٸز. كەش باتۋعا تاقاعان, الاكٶلەڭكە, اۋدان ورتالىعى شەۋٸلدٸر بٸرشاما جەر. امال جوق, قازاق جٶنٸمەن قونالقا ٸزدەدٸك. شەتكەرٸ بٸر ٷيدٸڭ الدىندا قارتاڭ ەيەل وتىر ەكەن. بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدى ەستٸگەن سوڭ, ٸركٸلمەي, ٸشكە شاقىردى. تۇرمىسى تىم جاداۋ. ون ەكٸ-ون ٷش جاستارداعى, جەتە-قابىل ۇلى مەن قىزى بار. شاي قايناتىپ, داستارقان جايدى. مەزٸرٸ جوققا جاقىن. بٸرنەشە ٷزٸك, قاتقان تابا نان. قىسالاڭ جاعدايىن ايتىپ, جٸك-جاپار بولىپ وتىر. بٸزگە تاماق ەمەس, بٸر كٷندٸك تٷنەمە باسپانا كەرەك. مٷمكٸندٸگٸنشە ريزالىعىمىزدى بٸلدٸردٸك. ەيتكەنمەن, مەنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸم تىم جابىرقاۋ ەدٸ. جەسٸر كەمپٸردٸڭ جالباعاي تۇرمىسىنا عانا ەمەس. تٷركٸستانداعى, تٸرشٸلٸگٸ تەۋٸر سانالاتىن اقساقالدىڭ ٷيٸن كٶردٸك. كٶڭٸلٸ كٶل ەكەن, بٸزگە تىم قۇرسا توقتى سويىپ بەرە الماعانىنا ەجەپتەۋٸر قورعالاقتاعان. قاۋىن جەدٸك, كٶجە ٸشتٸك, قارنىمىز اشقان جوق. بۇل دا تەۋبالىق. شورناق اۋىلى, ونىڭ تاقاۋ تٶڭٸرەگٸن ارالاپ جٷرگەندە جالپى جۇرتتىڭ تىم اۋىر احۋال, كەمباعال تۇرمىس-جايىن اڭدادىق. تٸپتٸ, ەلدەبٸر تاقىر تٶبەشٸك باسىندا «ەۋليەنٸڭ مولاسىن» كٷزەتٸپ وتىرعان, ەتەكتەگٸ جەركەپەدە تۇراتىن جەتٸم شالدىڭ جاعدايىن كٶرگەندە جٷرەك شىمىرلاپ, كٶڭٸل بۇزىلعان. ەندٸ مىناۋ سورلى كەمپٸر. بٸزگە تىم قۇرسا بىلامىق جاساپ بەرە الماعانىنا قىسىلىپ وتىر. جالعىز بۇل ەمەس, جارىم قازاق وسىلاي, قورلىق, كەمدٸكتە عۇمىر كەشٸپ جاتىر. ويعا بەرٸلدٸم بە, قاجەت تاپپادىم با, سٶزگە ارالاسقام جوق. ونىڭ ەسەسٸنە ەبٸش كەمپٸر بايعۇسپەن كەدٸمگٸدەي ەڭگٸمەلەسە باستادى. كەمپٸر ٶزٸنٸڭ ٶتكەن ٶمٸرٸ, وتباسىنىڭ ەرقيلى قيىندىققا ۇشىراعان كەبٸ, شالىنىڭ قالاي ٶلگەنٸ, ەلدەبٸر قايىرسىز اعايىندار تۋرالى ايتىپ جاتىر. قيىن تاعدىر. جەتٸمدٸ تۇرمىس, ەدەپكٸ تٸرشٸلٸك جولىنداعى مەحنات. ەيتسە دە, مەن ونشا كٶڭٸل قويماعان حيكايا ەبٸشكە ايرىقشا ەسەر ەتٸپتٸ. كٷز ٶتٸپ, قىسقا قاراي, سول وقيعالار نەگٸزٸندە ەڭگٸمە جازا باستاپ, ارتى كٶلەمدٸ پوۆەسكە اينالدى. بٸرشاما ۇزاق وتىرىپ ەدٸ, اقىرى بٸتپەي قالدى, كەيٸن قايىرا ورالماسا كەرەك. ەيتكەنمەن, بۇل – اقىن ەبٸشتٸڭ كٶركەم پروزا سالاسىنداعى العاشقى تالپىنىسى بولاتىن.

ەرتەسٸنە شەۋٸلدٸرگە جەتتٸك. كەيٸندە وتىرار اتانعان اۋدان ورتالىعى مەن وقىعان بارشاتاس اۋىلىنان دا شاعىن, جاداعاي, توقال تامدى, جۇپىنى قىستاق ەكەن. تەك ٷيلەرٸ بٸزدٸڭ جۇرتتاعىداي ٷيمە-جٷيمە, ۇباق-شۇباق ەمەس, الاڭ-دالاڭ, كەڭ كٶشەلەر بويىنا سالىنعان. شاعىن مەيمانحاناسى بار ەكەن, جاقسى ورنالاستىق. تاعى بٸر تۇستاعى اسحانادان تاماق ٸشەمٸز. العاشقى كٷنٸ اۋداندىق ورتا مەكتەپكە باردىق, مۇعالٸمدەرٸمەن ەڭگٸمەلەستٸك. اڭعالدىعىمىز سونشاما, بالالاردىڭ ەدەپكٸ سٶيلەۋ تٸلٸن بايىپتاۋ ٷشٸن ەدەبيەت ساباقتارىنا سۇرانعان ەدٸك. ديرەكتوردان رۇقسات الۋ كەرەك ەكەن. ەرينە, سىپايى تٷردە كەرٸ قايىردى. بۇدان سوڭ اۋىل-ٷي ارالاۋعا كٸرٸسكەن ەدٸك. ەسكٸلٸكتٸ سٶزگە جەتٸك قارييالار جٶنٸن سۇراستىرامىز. «ايتباي اقساقال بار, – دەدٸ بٸرەۋ. – ٶمٸرزاق دەيتٸن بالاسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقيدى, مٷمكٸن, بٸلەتٸن دە شىعارسىڭدار». بٸلەدٸ ەكەنبٸز. بٸزدەن شاماسى ەكٸ-ٷش كۋرس جوعارى, سۇلۋ, سەرٸ جٸگٸت. فاكۋلتەتتٸڭ ەلدەبٸر جيىنىندا دومبىرامەن ەن سالعانى بار. كەلٸستٸرٸپ, كەربەز ايتادى ەكەن. كەيٸندە بەلگٸلٸ تٸل مامانى, اكادەميك. ايتباي اقساقال باقۋاتتى تۇرادى ەكەن, اۋلاسى كەڭٸنەن قورشالعان, ٷي-جاي, قورا-قوپسىسى دا جاراسىمدى. ارسالاڭ قاعىپ جەتٸپ باردىق. اقساقال ەسكٸ قازاق جٶنٸمەن اق دابى كٶيلەك, اۋى تٷسٸڭكٸ كەڭ دامبال كيگەن ەكەن, ساقالدى, كٶرٸكتٸ, اپپاق شال. بايىپپەن, بٸراق حوش كٶرٸپ قارسى الدى. اق كيمەشەكتٸ شەشەي بٸردەن داستارقان جايعان, سٷتتٸ, قويۋ شاي, شىرايلى قىزىل باۋىرساق. بٸز ٶز جٶنٸمٸزدٸ ايتىپ وتىرمىز. ٶمٸرزاقتى بٸلەمٸز, جوعارعى كۋرستا, ەتەنە تانىستىعىمىز جوق, بٸراق ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ كٶرنەكتٸ جٸگٸت, ەدەمٸ داۋىسى بار, قىزدارعا دا ٶتٸمدٸ دەپ قالجىڭداپ قويدىق. اقساقال كەڭكٸلدەپ كٷلدٸ. شەشەي ريزاشىلىقپەن جىميدى. ايتەكەڭ بٸزگە بارلاي قاراپ, ەرقايسىمىزدىڭ اتى-جٶن, اۋىل-ايماعىمىز تۋرالى ماعلۇمات الدى. سۋىرتپاقتاپ, ەسكٸلٸكتٸ سٶز جٶنٸن سۇراپ ەدٸك. «ە-ە, كٶپ قوي, قايسى بٸرٸن تٷگەسەرسٸڭ...» – دەدٸ تەكاپپار كەيٸپتە. مەن جاقسى بٸلەتٸن ەدٸم, وسى انادا عانا, اۋىلعا بارعاندا ٶتكەنگە جەتٸك ەكٸ-ٷش شالمەن سٶيلەسكەم. بۇرىنعى بٸر ەڭگٸمەلەرٸن, بەلگٸلٸ, بەلگٸسٸز اقىندار ٶلەڭدەرٸن جازىپ الماق بولعام. كەشكٸلٸكتە, قوناقتا تالاي رەت تولعانعان جىرلار. ەندٸ ارناپ بارىپ, ەمٸنە سۇراپ تۇرعاندا, بٸردەن سەكەم الىپ, اۋىز اشپاي قويدى. ال ىنتىق دەگەن اقساقال: «ول پەلەنٸ قايتەسٸڭ!..» –- دەپ, توڭتورىس قالىپ تانىتقان. ايتباي اقساقالدىڭ تارتىنشاقتاۋىن دا وسى ورايدا باعالادىم. قاجەتتٸ سٶزدەرٸ بولسا, كٶزٸ اشىق بالاسى جازىپ الار دەپ ويلاعان ەدٸم. ەندٸ قولقالاپ سۇرامادىق. قايتكەندە دە بٸزبەن اشىلا سٶيلەسپەگەن اقساقالعا رەنٸش جوق ەدٸ. شايعا قانىپ, باۋىرساققا تويىپ, ريزا, حوش ايتىستىق. كەيٸندە بٸلدٸك, ايتباي اقساقال – جاريياسى جەتپەسە دە, اقىندىعى بار, ەسكٸلٸككە قانىق كٸسٸ ەكەن. تەرٸزٸ, تٸلٸن تابا المادىق. بٸزگە قاجەتتٸ بٸراز سٶز ٸشٸندە قالعانىن بٸلٸپ تۇرمىز. قايىرا بارساق, تاعى دا شاي دەمەتكەندەي بولامىز دەپ, سول بەتٸ كەتتٸك. شەۋٸلدٸر حالقى مەيمانداس, ەرتەڭٸنە, ەلدە ارعى كٷنٸ ەلدەبٸر تويعا شاقىرىلىپ, ەڭ قۇرمەتتٸ قوناقتارمەن بٸرگە تٶرگٸ ٷيدە وتىردىق. ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ تٶرت-بەس كٷن ٸشٸندە ٷلكەن-كٸشٸ بٸراز جۇرتپەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك, تٷركستان-شورناقتاعى جاڭا بٸر قازىناعا ۇشىراسا قويمادىق. ول كەزدە ارىستان-بابتى بٸلمەيمٸز, ەيگٸلٸ وتىرار قامالى تۋرالى دا تٷسٸنٸگٸمٸز جوق ەكەن, جەرگٸلٸكتٸ كٸسٸلەر ارناپ ايتپادى, ەكەۋٸنە دە, ەسٸرەسە وتىرار-تٶبەگە شاڭ كەشٸپ, جاياۋلاپ بولسا دا باراتىن ەدٸك, دەپ سول جولى نەسٸپ بولمادى.

بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزشە فولكلورلىق-تٸلتانۋ ەكسپەديتسيياسى اتاعان ۇلانعايىر جورىعىمىزدىڭ سوڭعى نىسانا جەنە تٷيٸندٸ شەگٸ – سارى-اعاش  اۋدانى بولاتىن. مۇندا, اتاۋلى كۋرورتتا جاتقان جەتەكشٸمٸز ىبىرايىم اعاي الماتىداعى قالپىنان ٶڭەيٸپ, جاقسى تىنىعىپ قالعان ەكەن. جادىراي قۋاندى. ٷستٸنە مول پٸشٸلگەن, ەدەمٸ كٶك-الا حالات كيگەن, دەلٸزدە ۇشىراسىپ ەدٸك, بٸزدٸ سىرتقا, كٶلەڭكەگە الىپ شىعىپ, ازعانا ەڭگٸمەلەستٸك. ساپار ەسەبٸن كەيٸن, كٷزدە بەرەسٸڭدەر عوي, ەندٸ وسى اۋدانداعى جۇمىستارىڭدى ىڭعايلاعان سوڭ, الماتىعا كەتە بەرٸڭدەر, ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ تىڭنان ورالىپ, وقۋ باستالعانشا كەمٸ بٸر جارىم اي دەمالىس بار, اۋىلدارىڭا بارىپ قايتساڭدار دا بولادى, دەگەن. بايسالدى كٸسٸ ەدٸ, اتا نەسٸلٸنەن جۇققان دارقاندىعى بار, ايرىقشا مەدەنيەتتٸ, بٸر جىل بويعى دەرٸس ٷستٸندە مەيٸربان, كەڭشٸلٸك قالپىنان تايماعان; قازٸر ويلاپ تۇرسام, ەسكٸنٸڭ كٶزٸ ەكەن.

بويىمىز بوساپ, سىرتقا شىققان سوڭ, سارى-اعاشتىڭ كۋرورت ايماعىن قاراپ شىقپاق بولدىق. ورتالىق ساناتوريي – جالعىزقابات, شاتىرلى, ۇزىنشاق قۇرىلىم, اسسا جيىرما شاقتى عانا بٶلمەسٸ بار. ٸرگەدە شاعىن كٶلەمدٸ جەنە بٸر جاي تۇر – ەمحانا, لابوروتورييالار سيياقتى. ەپسٸ سول عانا. تاقاۋ بٸر تۇستا – سىرتى تٸكەلەي تٸگٸلگەن جىمداس تاقتايمەن قورشالعان, سىرتقى ەسٸگٸ جوق, ياعني, مٷلدە اشىق, ٷلكەن شومىلعى دالاڭ بار ەكەن. اشىق تٶبەدە تىنىمسىز سۋ اققان قانشاما دۋش. جاي سۋ ەمەس, سارى-اعاشتىڭ دەرۋلٸ, ىستىق اراسانى. اۋزىڭدى توسىپ, ٸشۋگە بولادى, سابىن اپارىپ, كٸر-قوڭىسىڭنان تازارۋعا بولادى, نەمەسە, قاجەتتٸ پروتسەدۋرا ەسەبٸندە, باسىڭنان تٶمەن سورعالاعان اراسان استىندا راقاتتانىپ تۇراسىڭ. بٸرەۋ كٸرٸپ, بٸرەۋ شىعىپ جاتىر. كەمٸ ون بەس, جيىرما كٸسٸمەن بٸرگە تٷستٸك. سىرتتان سىڭعىراعان كٷلكٸ, ەلدەبٸر داۋىستار ەستٸلەدٸ. تاقتاي كەرگٸنٸڭ ەكٸنشٸ قاپتالى – ەيەلدەرگە ارنالعان ەكەن. مٸنە, وسىلاي, ەم ٸزدەپ كەلگەن دەرتتٸ, دەرتسٸز قانشاما جۇرت اراسان سۋىنا ەركٸن, كٷنٸنە نەشە مەرتە شومىلماق. توقتاۋ, تەجەۋ دە, رەتتٸ جٷيە دە جوق. سٶيتسەك, اراسان باسىنداعى جالپىلاما, جابايى ەم ورنى وسى اشىق دۋش قانا ەمەس. كيٸنٸپ, سىرتقا شىققاننان سوڭ عانا اڭدادىق, ەۋدەم جەردەگٸ جاتاعان بەتكەي بويى بۇرقىراعان بۋ, ىستىق سۋلى اسپان, شۇقاناقتار ەكەن. بەسەۋ, التاۋ, ودان دا كٶبٸرەك, ەلدەنەشە. سونىڭ ەرقايسىندا ەكٸدەن-ٷشتەن شومىلىپ, جايلاسىپ جاتقان كٸسٸلەر كٶرٸنەدٸ. وسىنداي شيپا بار دەپ ەستٸپ, ەر تاراپ, قانشاما جەردەن كەلگەن ادامدار. ەشقانداي جولداما, باعدارلاما جوق. الايدا, بۇدان جٷز جىل, مىڭ جىل بۇرىنعىداي, جابايى جاعدايدا ەمدەلٸپ, دەرۋ, دەت تاۋىپ جاتقان جۇرتتىڭ سانى بٸرتالاي سيياقتى. كەيٸن سارى-اعاش اراسانى وڭالدى, قىزمەتٸ دە تەۋٸر, ال سۋى عاجايىپ دەسەدٸ, مەن ٶزٸم ورايى تٷسٸپ, بارعان ەمەسپٸن, ەۋەلگٸ – 1958 جىلعى كٶرگەن قالىبىم وسىنداي ەدٸ.

بٸز اۋدان ورتالىعىندا, كومسومولدىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسىنىڭ ٷيٸندە جاتتىق. جاڭا ٷيلەنگەن جاس جٸگٸت ەكەن. كەلٸنشەگٸ – بٸزبەن ەكسپەديتسيياعا قاتارلاس شىققان قىزداردىڭ ەلدە اۋىلداسى, ەلدە جاقىن تۋىسى. قولداعى ادرەسٸمٸز ەمەس, ۇيىم مەكەمەسٸ جەنە كومسومول باسشىسىنىڭ اتى-جٶنٸ بويىنشا, العاشقى كٷنٸ تاپقانبىز. مەيمانحاناعا جٸبەرمەي, بٸردەن-اق, داڭعىراعان, تٶرت بٶلمەلٸ ٷيٸنە الىپ كەلدٸ. بٸزدەن بەس-التى جاس قانا ٷلكەندٸگٸ بار, كەڭقولتىق, مەيٸربان جٸگٸت ەكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, اتى-جٶنٸ ەسٸمدە قالماپتى. كەلٸنشەگٸ بٸز قۇرالپاس. بييازى, بٸراق اشىق. كەشكٸلٸكتە مول داستارقان جايىلادى, ەرقيلى ەڭگٸمە ايتىسىپ, مەز بولىپ وتىرامىز. قىزمەت ورايىمەن باسقا بٸر اۋدان, بەلكٸم ٸرگەلەس وبلىستان كەلگەن, ەزٸرشە مۇندا تامىر-تانىستارى جوق, ەڭ باستىسى – جاڭا قوسىلعان جاس جۇبايلارعا تۇرعىلاس, مەجٸلٸستەس سەرٸكتەر كەرەك ەكەن. جالپى قازاقتان بٸر ايىرما – كەشكٸلٸكتە داستارقانعا شاراپ قويىلادى. ەر جولى ارتىق, كەم ەمەس, بٸر شيشا. قىزىلكٷرەڭ, ٷيٸرٸلگەن بال شاراپ. قىزۋى جاقسى, ونسىز دا كٶتەرٸڭكٸ كٶڭٸلدٸ شالقىتىپ جٸبەرەدٸ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز ٷشٸن, بۇرىن دەمٸن تاتىپ كٶرسەك تە,  ەدەپكٸ جاعدايداعى ٸشٸمدٸك – مٷلدە توسىن جاعداي. كەيٸن, قاتارلاس دوستار جازعى دەمالىس پەن ناۋقاندى قالاي ٶتكٸزگەنٸ جايىندا ەزٸل ٶلەڭ جازعان ەبٸشتٸڭ ماعان قاتىستى: «سارى-اعاشتا كٶپ ٸشتٸ, – قالپانبەكتٸڭ شارابىن», – دەگەن سٶزدەرٸ بار ەدٸ. «ەۋ, قالپانبەگٸڭ نە?» – دەپ سۇرادىم. سونداعى ەيگٸلٸ شاراپ زاۆودىنىڭ اتى ەكەن. «اپتا بويى, ەر كەشتە بٸر بٶتەلكەدەن سوراپتاپ ٸشكەندە, وسىنشاما ساپالى شاراپتىڭ قايدا جاسالعانىن دا سۇراپ بٸلمەگەنسٸڭ بە?» – دەپ كٷلدٸ. شىندىعىندا, قايتالاپ ايتايىن, كٷنٸگە بٸر شيشا, تٶرت كٸسٸگە ورتاق. سونىمەن, جادىراي جازىلىپ, تٷننٸڭ بٸر ۋاعىنا دەيٸن وتىرامىز. تاڭەرتەڭٸنە حاتشى دوسىمىز ٷش اياقتى موتوتسيكلٸمەن بٸزدٸ نە ماقتالى الاپقا, نە شالعاي اۋىلداردىڭ بٸرٸنە اپارىپ تاستايدى. ماقتالى اتىزداعى جۇمىس ايرىقشا اۋىر ەكەن. تەرمەشٸلەر قاتارىندا ٷلكەندەردەن گٶرٸ مەكتەپ بالالارى كٶبٸرەك. بەرٸ دە بەلدەرٸنە قاپشىق بايلاپ, ەرتەدەن كەشكە دەيٸن, شاقىرايعان كٷن استىندا تٸنتٸنەكتەپ جٷرمەك. بۇل جەردە قانداي ەسكٸلٸكتٸ ەڭگٸمە بولسىن. بٸراق قاجەتتٸ شارا – ماقتاعا بايلانىستى كەسٸپتٸك سٶزدەردٸ ايقىنداۋىمىز كەرەك. تەرٸمدەگٸ الا-قۇلا جۇرتتان ەمەس, ٶزگەشە قىرماندا جيناستىرىلىپ جاتقان, تاۋ-تاۋ بولىپ ٷيٸلگەن ماقتا تٶڭٸرەگٸندە جٷرگەن كٸسٸلەردەن سۇراستىرىپ, بار قاجەتٸمٸزدٸ تٷگەندەدٸك. اراسىندا بٸر جولى قىزىل ماتاعا, سٷتكە ەزٸلگەن اق بورمەن ەڭبەك ۇرانىن جازۋعا كٶمەكتەسكەنٸمٸز بار. كٶبٸرەك كٶڭٸلگە تٷيگەنٸمٸز – باتىسپەن, شىعىسپەن, تٸپتٸ, بار تاراپتاعى استىق ناۋقانىمەن سالىستىرعاندا, تٷستٸك ٶڭٸردەگٸ ماقتا جيناۋ جۇمىستارىنىڭ ايرىقشا اۋىرلىعى, مۇنداعى كەرٸ مەن جاستىڭ قۇلدىق جاعداي, اپتاپ پەن ازاپ استىنداعى ٶلەسٸ مەحناتى. بٸرەر رەت بارعان شەتكٸ اۋىلداردان دا كٶڭٸل جۇباتارلىق ەشتەڭە كٶرمەدٸك. بەرٸن دە ٶز باسىمىزدان ٶتكەرٸپ, ٶز جەلكەمٸزبەن كٶتەرٸپ جاتقانداي, شاراسىز احۋال. ەيتەۋٸر, مۇندا دا, اقىر تٷبٸندە وڭعا بۇرىلۋى مٷمكٸن ٶمٸر بار دەمەسەك. ەلبەتتە, قارنىمىز اشقان جوق, شٶل قىسقان جوق. تٷستٸك نەسٸبەمٸز – ورتاق اسحانادان, نەمەسە بارعان ٷيٸمٸزدەن. ەكەۋٸمٸز دە قاتتى كٷيزەلگەن ەدٸك. كەشٸنە بەرٸ دە كٶمەسكٸ تارتپاق. قايتادان قوڭىرجاي بٶلمە, كەڭ داستارقان باسىندا تابىسامىز. قامسىز, قىزىق ساعاتتار. كٷندٸزگٸ جٷرٸسٸمٸزدٸڭ ٶزٸ تٶتەنشە حيكايا بولىپ كٶرٸنەدٸ. بٸزدٸ سونشاما قۇرمەتپەن قارسىلاعان, مەيماندوس كٶڭٸلمەن, بار قاجەتٸمٸزدٸ كٶتەرٸپ العان مەرت جٸگٸتٸمٸزدٸڭ اتى-جٶنٸن, بەلكٸم, ەبٸش ەسٸندە ساقتاعان شىعار, كەيٸندە كەزدەسۋٸ دە ىقتيمال, ٶزٸمٸز دە ٶتكەندە, ەرقيلى جاعدايدا ۇشىراسىپ, تٷسٸنٸسكەن بٸراز كٸسٸمەن جاڭادان كٶرٸسٸپ جٷردٸك, الايدا, سارى-اعاشتا مەيماندوس كٶڭٸلٸنە مەيلٸنشە ريزا بولعان ابزال ازاماتپەن جولىم تٷيٸسپەدٸ.

كەتۋگە بٸر كٷن قالعاندا, دەپ ٸرگەدەگٸ تاشكەنت شاھارىنا بارىپ قايتتىق. بايتاق استانا. بٸزدٸڭ ورىس باسقان, قازاعى سەلكەۋ الماتى سيياقتى ەمەس, ەلەمنٸڭ ەكٸنشٸ بٸر قيىرىنداعى شەت جۇرت كەيٸپتٸ, ٶزبەك رۋحى, شىعىستىق, ۇلتتىق سىپاتى انداعايلاپ تۇر. ارلى-بەرلٸ قاپتاعان الا تاقييا عانا ەمەس, قالانىڭ قاتىناس كٶلٸكتەرٸندەگٸ حابارلامالار, دٷكەندەر مەن مەكەمەلەر ماڭدايشاسىنداعى جارناما, كەز كەلگەن كٶشەنٸڭ قالتارىس بۇقپاسى مەن اشىق اسپان استىندا قازان كٶتەرٸپ, پالاۋ باسىپ جاتقان اسحانالار, ەڭ اياعى, كٶشەدەگٸ ادامدارىنىڭ قادامدارىن نىق باسقان, ەركٸن جٷرٸس-تۇرىسى مەن سەنٸمدٸ لەپەس-داۋسىنا دەيٸن. ەرينە, سٷيٸنەسٸڭ, بٸراق كٶكٸرەككە تاعى بٸر قايعى قوناقتاماق.

سونىمەن, فولكلورلىق-تٸلتانۋ ەكسپەديتسييامىز اياقتالدى. الماتىعا جەتكەننەن سوڭ, ەلدەنەگە ۇستاپ قالار دەگەن قاۋٸپپەن, دەكاناتقا كٸرمەدٸك. ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ تىڭ ٶلكەسٸنەن ەلٸ ورالماعان, ال بٸزدٸڭ بار شارۋامىز تەمام. كەيٸنٸرەك ەلدەقالاي سۇراۋ تٷسسە, جەتەكشٸمٸزدٸڭ ناقتى رۇقساتى بار. ەبٸش ەكەۋٸمٸز ەكٸ تاراپتاعى اۋىلدارىمىزعا قايتتىق. عاجايىپ ساياحاتتان سوڭعى عالامات تىنىس.

مەن ەل تانىپ, جەر تانىپ, ەڭ باستىسى – ەكٸنشٸ مەكە اتانعان ەزٸرەت-سۇلتاندى كٶرگەم, ٷلكەن ەكەم ماعاۋيياعا قانشاما ەڭگٸمە ايتام عوي. اقىرى, تٷستٸك قازاقتارىنىڭ ەرقيلى توسىن سٶزدەرٸ. بٸزدٸڭ ەكسپەديتسييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتىنىڭ بٸرٸ – وسى ٶڭٸردەگٸ جەرگٸلٸكتٸ جۇرتتىڭ تٸل ەرەكشەلٸكتەرٸن ايقىندايتىن ەرقيلى مىسالدار تابۋ ەدٸ عوي. اتام مۇرتىنان جىميىپ وتىرىپ, مەن ديالەكت, ەدەبيەتتە جوق دەگەن سٶزدەردٸڭ بەرٸن بٸلٸپ شىققان. تەك ماقتا شارۋاشىلىعىنا قاتىستى اتاۋ سٶزدەر عانا بەيمەلٸم. تٷسٸنٸكتٸ جاعداي, بۇل جاقتا ماقتا ٶسپەيدٸ. ال قالعانى – مەن بٸلمەسەم دە, اتاما, ياعني, شىڭعىستاۋ, ارقاعا, ەسەبٸ – بار قازاققا بەلگٸلٸ سٶزدەر بولىپ شىقتى. راس, كەيبٸرٸن وسى ٶڭٸر ادامدارىنىڭ ٶزٸ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن, الايدا, جوق ەمەس, بار, اكتيۆ لەكسيكادان تٷسسە دە, قاتاردان قالماعان, ٷلكەندەردٸڭ ەسٸندە تۇر – بۇرنادا عانا جالپى قولدانىستا جٷرگەن. قازاق تٸلٸنٸڭ بايلىعى سونشاما. مەن اتام ماعاۋييانىڭ وسى جولعى تٶتەنشە دەرٸسٸنەن سوڭ, انا تٸلٸمنٸڭ بار قازىناسىن يگەرۋگە, بٸزدٸڭ ايماقتا كەڭٸنەن قولدانىلماسا دا, تٸپتٸ, ۇمىت, كٶلەڭكەدە قالسا دا, باسقا بٸر ٶڭٸردە ەدەپكٸ سانالاتىن سٶزدەردٸڭ ەشقايسىن جاتىرقامايتىن بولدىم. سەل كەيٸنٸرەك, بٸرەر جىلدان سوڭ «مىناۋىڭ ديالەكتٸ عوي...» دەگەن سىقاقتى ەڭگٸمە جازعان ەدٸم, ۇزاڭقىراپ بارىپ, جۇلمالانىپ جارييالاندى, كەيٸنگٸ, كٸتاپ باسىلىمىندا قالپىنا كەلتٸردٸم.

ۋنيۆەرسيتەت دەرٸستەرٸ ەدەتٸنشە, تاعى دا وكتيابر ايىنىڭ ورتاسىنان اسا باستالدى. بۇل جولى ماعان دا جاتاقحانا تيگەن. ترامباي جولدى پاستەردەن تٶمەنٸرەك, چايكوۆسكيي كٶشەسٸندەگٸ تاپالتاق, ەسكٸ جاتاقحانادان. بٸزدٸڭ فاكۋلتەت بالالارىنىڭ بٸرازى سوندا بٶلٸنٸپتٸ. ەبٸش كۋرستاس التى-جەتٸ بالامەن, ەڭسەسٸ كٶتەرٸڭكٸلەۋ, نەگٸزگٸ كورپۋستا. ماعان تٶمەندەگٸ, ۇزىنا سوزىلعان, ەرقايسىنا جيىرما بالا جاتاتىن, جاپسارلاس ەكٸ بٶلمەنٸڭ بٸرٸ, كٷن جاق, ورتا تۇستان ورىن تيدٸ. اسا جايسىز. تەك تٷندە ۇيىقتاپ تۇراتىن جاتىن ەسەپتٸ. استى تورلى تەمٸر تٶسەك, جۇقا ەديال, بٸر ۋىس, شٷيكە جاستىق, باس جاعىندا بيٸكتەۋ, كٸشكەنتاي تەكشە. كٷندەلٸكتٸ, تٷس اۋعانشا سوزىلاتىن, التى ساعات, سەگٸز ساعاتتىق دەرٸستەردەن سوڭ بٸردەن ورتالىق, پۋشكين كٸتاپحاناسىنا كەتەم. ورىسشام جەتٸلٸپ, وقۋ قالىپتى ارناعا تٷسكەن. كٷنٸنە كەمٸ جٷز بەت (كەلەسٸ جەنە ارعى جىلدارى – جٷز ەلۋ, ەكٸ جٷز بەتتەن) كلاسسيكالىق پروزا وقۋعا تيٸسپٸن. كەشكٸلٸكتە ەبٸشتەردٸڭ بٶلمەسٸندە باس قوسامىز. جوعارىدا كەيبٸرٸ اتالعان كۋرستاس باقىت سەيتجانوۆ, تۇرعانباي دٸلدەبەكوۆ, ديداربەك رامادانوۆ, ورازبەك سەرسەنباەۆ, بازارعالي قۋاتوۆ, مارات نۇرعاليەۆ دەيتٸن جٸگٸتتەر.

ٶزارا ٶتە تاتۋمىز. ەزٸل-قالجىڭدا شەك جوق. قايسىمىز تۋرالى بولسا دا بٸر ەمەس, ەلدەنەشە كٷلكٸلٸ انەكدوتتار بار. جەنە لاقاپ نىسپى. مەن – بۇزاۋ. تۇرعانباي – لاق. ەبٸش – ەشكٸ. بازارعالي – داۋكەس. مارات – روبەسپەر. ديدار – ەتەش. ورازبەك – بوزبٷيرەك. باقىت – اكادەميك, تولىق نۇسقاسى – قىرتولوگييا عىلىمدارىنىڭ اكادەميگٸ. ەربٸر جاناما ەسٸمنٸڭ ٶزٸندٸك نەگٸزٸ بار. باقىت ٶتە كٶپ بٸلەدٸ جەنە ٶزارا وتىرىستا توقتامسىز كٶپ سٶيلەيدٸ, اكادەميك – تۇرعانباي بەرگەن ەسٸم. ال تۇرعانبايدىڭ ٶزٸن لاق اتاعان وسى باقىت بولسا كەرەك, بۇل دوسىمىز بٸرٸنشٸ كۋرستاعى بالالاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ نەزٸگٸ, ەرٸ بويى كٸشكەنتاي, شاشىن ماڭدايعا تٷسٸرٸپ قوياتىن; ەكٸنشٸ كۋرستاعى جازعى جۇمىستان سوڭ كٷرت ٶسٸپ, بويى ورتادان جوعارى, اسا سىمباتتى جٸگٸت بولىپ شىقتى, بٸراق لاق اتاۋى بەرٸك ورنىققان. ماعان ات قويعان – نۇرماحان, ەلدەبٸر تۋعان كٷنگە بارعاندا, بۇل بالا اراق ٸشپەيدٸ دەپ, سٷت العىزعان, سودان باستاپ بۇزاۋ بولدىق. ەشكٸ – ەبٸشتٸڭ العاشقى جىلى اۋىل شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا بارعانداعى ەپەتەيسٸز قيمىلىنا وراي بەرٸلگەن مەرتەبە, باقىت قويىپتى. مارات – سوۆەتتەر تۇسىنداعى ەڭ كٶپ تاراعان, رەۆوليۋتسييالىق ەسٸم, بٸزگە روبەسپەر ارتىعىراق كٶرٸنسە كەرەك. ەتەش – ديداربەكتٸڭ شاشى اسا قايراتتى, ەرٸ قالىڭ, سٷيەم ٶسكەندە ەتەشتٸڭ ايدارىنداي, تٸكٸرەيە ۇيىسىپ تۇراتىن جەنە بۇل جٸگٸتٸمٸز قاشاندا تٸكە, تۋرا سٶيلەيدٸ. بوزبٷيرەك – ورازبەكتٸڭ بٷيرەگٸ ٷنەمٸ اۋىرىپ جٷرەدٸ, ٶز بٷيرەگٸ ٶزٸنە بٶتەن ەكەن. داۋكەستٸڭ جايى تٷسٸنٸكتٸ. بٸزگە وسى لاقاپ اتتاردىڭ بەرٸ دە ٶتە تاۋىپ, دەلمە-دەل قويىلعانداي كٶرٸنەتٸن. ٷيرەنشٸگٸ سونداي, ٶزارا وتىرعاندا ايتىلا قالسا, «ەۋ», «يە» دەپ جاۋاپ قايىرعان جاعدايلار دا ۇشىراساتىن. تەك باقىت قانا اكادەميك مەرتەبەسٸن مويىنداماي جٷردٸ, تۇپا-تۋرا اتالسا, ارسالاڭداپ الىسا كەتەتٸن. جاس كەزدە, ۋايىم-قايعى, قامسىز كٷندەردە بەرٸ قىزىق.

ال ٶزارا انەكدوتىمىز – بولعان وقيعالاردىڭ بۇرمالانعان قالىبى, بولماعان جاعداياتتاردىڭ مٸنەزگە ساي تٷرلەنٸپ قالىپتانعان ٶزگەشە كٶرٸنٸسٸ. كٶبٸنە اقىماق ەمەس – اڭقاۋ, باتىل ەمەس – قورقاق شىعاتىن, نەمەسە اياق استىنان كٷلكٸلٸ كەپكە ۇشىرايتىن, تٶتەنشە وقيعالار. ەبٸشكە قاتىستى انەكدوتتار ونىڭ شارۋاعا قىرسىزدىعى, قول جۇمىسىنا شورقاقتىعى, ٶلەڭ جازىپ وتىرىپ, تاماق ٸشۋدٸ ۇمىتىپ كەتەتٸنٸ, نەمەسە, شىعا بەرە قايتا اينالىپ, قاتارىنان ەكٸ رەت اسحاناعا بارۋى تۋراسىندا. مەن تۋرالى حيكايالار ەدەتتە قىز-قىرقىنعا قاتىستى. مەسەلەن, كٶشەدە, كٶلدەنەڭنەن كٶرگەن بويجەتكەننٸڭ سوڭىنان ەرٸپ كەتەم. بٸردە وسىنداي سۇلۋمەن تانىسا الماي, ترامبايدا تاستاققا دەيٸن بارىپپىن. قاي جاعىنان قاراسام دا, قىز شىراي بەرمەيدٸ. اقىرى, سوڭعى, تۇيىق ايالدامادا تٷسكەن كەزدە: «قارىنداس, مىنا قولىڭىز اۋىرلاۋ ەكەن, كٶتەرٸسٸپ جٸبەرەيٸن», – دەپ ٸلٸگە كەتەم. سٶيلەستٸك, تانىستىق. تۋرا ٷيٸنٸڭ اۋلاسىنا جەتكەندە كٸشكەنتاي ەكٸ بالا «مامالاپ», الدان جٷگٸرٸپ شىعادى, قىزىم – تۇرمىستاعى كەلٸنشەك ەكەن. مەن اڭىرىپ, باسىم اينالىپ تۇرىپ قالام. سول كەزدە ەلگٸ «قىز» كەلٸنشەك: «قاينىم, ٷيگە كٸر, ەندٸ اعاڭمەن تانىس», – دەپتٸ. حا-حا-حا... قانشا رەت ايتىلسا, جٸگٸتتەر سونشاما رەت مەز بولادى. ەرينە, اۆتورى دا, ديكتورى دا ەبٸش. جەنە بۇل – قىز تٶڭٸرەگٸندەگٸ جالعىز حيكايا ەمەس. ٶز كەزەگٸمدە مەن دە قارمالانسام كەرەك. الايدا, دەپ ەلگٸندەي ٶتٸمدٸ شىقپادى. وسى جەنە باسقا دا ەرقيلى سىپاتتاعى ٶزارا قالجىڭ, قيسىندى-قيسىنسىز انەكدوتتار بٸزدٸڭ بٷتكٸل ٶمٸرٸمٸزگە سوزىلدى. كەيٸنگٸ بٸر نۇسقالارى باسپاسٶزگە دە ٶتٸپ كەتٸپتٸ, سٸرە, ناقتىلاپ, ەۋەلگٸ قالپىندا تاڭبالاپ قويۋ كەرەك سيياقتى. سونداي-اق, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ورازبەكتٸڭ اۋرۋ بٷيرەگٸنە قاتىستى ەڭگٸمەلەرٸمٸز تۇتاس تسيكل بولىپ شىققان. كٸشٸ-گٸرٸم كٸتاپ. سىرقاتى جانىنا باتىپ دەرٸگەرگە باراتىنى, اۋىرعان – جٷرەك ەمەس, بٷيرەك بولىپ شىعىپ, تاڭ ازاننان نە تٷرلٸ بىلعانىش اناليز تاپسىراتىنى, قازىنا تولتىرىلعان ەرقيلى گرافين, گورشوك, شىلاپشىن, بٶتەلكەلەر سىرتىنا «ورازبەك سەرسەنباەۆ», «ورازبەك سەرسەنباەۆ», «ورازبەك سەرسەنباەۆ» دەگەن جازۋى بار قاعازدار جاپسىرىلاتىنى, بۇدان سوڭ وسى پەلەنٸڭ بەرٸ شيكٸ ناننىڭ كەسەلٸ ەكەنٸ انىقتالۋى, بۇدان ەرٸ ٸشٸم تازارسىن, بٷيرەگٸم جازىلسىن دەپ, نەشە كٷن بويى اش جٷرەتٸنٸ, سول اش قالپىندا اناليزگە بارىپ, تيەسٸلٸ نەرسەسٸن تاپسىرا الماي, پۇشايمان بولعانى... اقىرى, بٸزگە ويىن بولعان سىرقات سەبەبٸ انىقتالىپ, اۋىر وپەراتسييا جاسالعان ەدٸ. بٷيرەگٸ بٷتٸن, باسقا جٸگٸتتەردٸڭ دە جەتٸسٸپ جاتقانى شامالى. باقىتتىڭ تٶبەسٸندەگٸ سارعىش تٷستٸ بٸر شوق شاشتىڭ تٷپ-تاريحى, ەرقيلى, ماعناسىز, پەرۋايسىز ەڭگٸمەسٸ, تۇرعانبايدىڭ بي كەشٸندە تانىسقان قىزدان اداسىپ قالىپ, شىعابەرٸس الاكٶلەڭكەدە ەدەن سىپىرىپ جٷرگەن ۋبورششيتسا كەمپٸردٸڭ قولىنان ۇستاي العانى... وسى ەكٸنشٸ كۋرستا بۇرىنعىنىڭ ٷستٸنە, سارقىلىپ بٸتپەس جاڭا تاقىرىپ تابىلعان. جازدا استىق ناۋقانىنا بارعان جٸگٸتتەرٸمٸز تىڭ ٶلكەسٸنە كەلگەن ورىستارمەن تٶبەلەسٸپتٸ. العاشقى كٷنٸ قيراتىپ جەڭگەن, بۇدان سوڭ جاڭا دەسانت تٷسٸرٸلٸپ, سانى ەسەلەگەن بۇزىقتاردان تىم-تىراقاي قاشقان, ەيتەۋٸر ەشكٸم جاپا شەكپەيدٸ. ەندٸ وسى ەكٸ جاعدايات قانشاما انەكدوتقا ازىق بولىپتى. ەۋەلدە كٸمنٸڭ قالاي تٶبەلەسكەنٸ, نەمەسە جالتارعانى, كەيٸندە قالاي شىرقىراپ قاشقانى... تٷگەل كٷلكٸ.

ەلبەتتە, نەگٸزگٸ ەڭگٸمە – ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە. بٸز بۇل كەزدە جازۋشىلار وداعى تارابىنان ٶتكٸزٸلەتٸن, جالپىعا جارييا قانداي دا ەدەبي شارالارعا ٸزدەپ جٷرٸپ قاتىناسامىز. تٸپتٸ, 1958 جىلى كٷزدە ساياسي-اعارتۋ سارايى اتالاتىن عيماراتتا ٶتكەرٸلگەن كەزەكتٸ قۇرىلتايدى دا باستان-اياق تىڭدادىق. ٶتكەن بٸرٸنشٸ كۋرسىمىزدا وداق ٷيٸنٸڭ شاعىن كلۋبىندا, جالادان اقتالىپ, قايتارا كٶتەرٸلٸپ جاتقان سەكەن, ٸليياس, بەيٸمبەتتٸڭ ەرقايسىنا ارنالعان ەدەبي كەشتەر بولدى. ٶمٸرٸ مەن شىعارماشىلىق جولى بايىپتالدى, ٶلەڭ, پوەما, ەڭگٸمەلەر وقىلدى, كٶزكٶرگەن ٷلكەندەر ەستەلٸك ايتتى. ەندٸ قاتار-قاتارىنان كٸتاپتارى شىعىپ جاتىر. بۇرىن دا, كەيٸن دە بٸزدٸڭ ٶز تالقىمىز بار. جٸگٸتتەر تامسانا ماداقتاپ, وسىنشاما قازىنانىڭ قانشاما زامان كٶزدەن تاسا قالعانىنا ٶكٸنٸش بٸلدٸرمەك. مەن كٶبٸنە تارتىنىپ قالۋشى ەدٸم. ارا-تۇرا عانا اشىق پٸكٸرٸمدٸ ايتام. مەسەلەن, سەكەننٸڭ «كٶكشەتاۋىنىڭ» ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ – حالتۋرا دەگەنٸم بار, بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ دە, جەكەلەگەن سەتتٸ سۋرەتتەرٸن ايتپاساق, شىندىقتان اۋلاق, ولپى-سولپى. بەيٸمبەتتٸڭ ەڭگٸمەلەرٸ تىم قارابايىر, نەگٸزٸنەن سوۆەتتٸك قۇرىلىمدى ناسيحاتتاۋ, كولحوزداسۋ ناۋقانىن ماداقتاۋ. ال ٸليياستىڭ عاجايىپ باستالعان «كٷي» تولعاۋىنىڭ اقىرى ٶتكەننٸڭ بەرٸن تەرٸسكە شىعارىپ تەمامدالادى. جٸگٸتتەر قيسىنىن مويىنداي تۇرا, كەيدە داۋ ايتىپ جاتادى, ال مۇنداي ەڭگٸمەلەرگە بوي سالىپ ارالاسا بەرمەيتٸن ەبٸش قاشاندا قولدايدى. ەدەبيەت ٶلكەسٸندەگٸ سوڭعى جاڭالىقتاردى دا قالت جٸبەرمەيمٸز. وسى كەزدەگٸ ٷلكەن بٸر وقيعا – حامزا ەسەنجانوۆتىڭ «اق جايىق» رومانى بولدى. ماناعى ارىستاردان سوڭعى ناۋقاندا حالىق جاۋى رەتٸندە ايدالىپ, نەشەمە جىلعى قاپاس, قۋعىننان سوڭ امان شىققان كٸسٸ ەكەن. ەلبەتتە, عۇمىر كەشۋٸ بٸر باسقا, جازىلماق شىعارمانىڭ مەن-ماعناسى ٶز الدىنا. قولىمىزعا جەتكەنٸ – ەلدە ديلوگييا, ەلدە تريلوگييانىڭ بٸرٸنشٸ كٸتابى. باسپاسٶزدە, ونىڭ ٸشٸندە ەدەبي گازەت پەن جۋرنالدا جاپپاي ماداقتالدى. تىم كٶتەرٸڭكٸ باعالانعان. رەۆوليۋتسييا كەزەڭٸنٸڭ شىنايى سۋرەتٸن جاساعان, كەڭ اۋقىمدى ەپوپەيا كٶرٸنەدٸ. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ باعاسى دا جوعارى. مەن بٸر وتىرىستا باقايشاعىنا دەيٸن تالداپ بەردٸم. تەۋٸر باستالعان. الايدا, ٷلكەن بيٸككە جەتە الماعان. جاساندىلىق مول. كومپوزيتسيياسى بوساڭ. قوسالقى, قاجەتسٸز كەيٸپكەرلەر تولىپ جٷر. تٸلٸ دە ويقى-شويقى. مەن بار سٶزٸمدٸ ايتىپ بولار-بولماستا بازارعالي جارىلىپ كەتتٸ. «وسى ساعان ۇنايتىن جازۋشى بار ما?! – دەگەن. – ٶتكەندە دەپ وسىنداي ايداۋدان كەلگەن شاشكيننٸڭ پوۆەسٸن دە تٷككە العىسىز قىلدىڭ. تاحاۋي احتانوۆتىڭ «قاھارلى كٷندەر» رومانى دا شامالى دٷنيە ەكەن, ورىس جازۋشىلارىنىڭ ٸزٸمەن جازىلىپتى, ودان دا تٶمەن, سوعىستىڭ قاتاڭ شىندىعى كٶرٸنبەگەن. مەن حامزا اقساقالدى جۇبان اعانىڭ ٷيٸندە كٶردٸم. قاراپايىم, كەمەڭگەر ادام. وسىنداي كەرەمەت شىعارما جازا تۇرىپ, مەنمەندٸگٸ جوق. قوناقتا ايرىقشا قۇرمەت جاسالدى. بارلىق قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ بەتٸندە بەلگٸلٸ جازۋشى, اتاقتى سىنشىلار تٷگەل جوعارى باعاسىن بەرٸپ جاتىر. سوندا, قاتەلەسپەيتٸن, اق, ەدٸلٸن تانىپ وتىرعان ەڭ بٸلگٸر سىنشى سەن عانا بولدىڭ عوي?!» «مەن عانا, – دەدٸم. – اقىرى وسى مەن ايتقانداي بولىپ شىعادى. ال «اق جايىقتى» ەزٸرشە باسقالار تانىماسا, باتىلى بارماسا, مەن ارناپ جازام. ەكٸنشٸ كٸتابى شىقسىن...» بۇل ەڭگٸمە وسىمەن توقتادى. الايدا, بٸرجولا تىنباپتى. تىم كٶپ ۇزاماي, روماننىڭ كەلەسٸ كٸتابى باسىلدى. بۇل كەزدە مەن تٶرتٸنشٸ كۋرستامىن. ٶزٸمدٸ جاريياعا شىقپاعان, بٸراق قالىپتاسقان سىنشى سانايمىن. ٷلكەن ماقالا جازدىم. «جۇلدىزعا» ۇسىندىم. بٶلٸم ماقۇل كٶرگەنٸمەن, باس رەداكتور جۇبان مولداعاليەۆ ٶتكٸزبەدٸ. اقىرى, ارادا تاعى تٶرت-بەس جىل وزىپ, ٷشٸنشٸ كٸتابى جەتكەن كەزدە سىنشىلار قاۋىمى «اباي جولىنا» تەڭەستٸرٸپ قويعان. مەن امالسىزدان ٶتكەنگە ٷستەمە, جيناقتى ماقالا جازىپ, ٶزٸم قىزمەت اتقارىپ وتىرعان «قازاق ەدەبيەتٸنە» ٷلكەن ماشاقاتپەن, ەرەڭ باستىرىپ ەدٸم. كٶرٸسپەگەن, بٸلٸسپەگەن ەلدەكٸمنٸڭ سوڭىنا شىراق الىپ تٷسۋ ەمەس, اعىمداعى اقيقات سىننىڭ ەدەپكٸ بٸر كٶرٸنٸسٸ. ەلبەتتە, بۇل كەزدە تريلوگييانىڭ سوۆەتشٸل, جاساندى تۇرعىسىن ەشكەرەلەي المايسىڭ, الايدا, بٷكٸل كٶركەمدەۋ جٷيەسٸن قاراستىرعاندا, بارلىق كەمشٸن, كەيدە تٸپتٸ سوراقى جاعداياتى كٶرٸنٸپ تۇرعان.

ٶزٸمٸزدٸ بولاشاق جازۋشى, اقىن, سىنشى, قايتكەندە دە بٸلگٸر ەدەبيەتشٸ سانايتىن ەرەكشە توبىمىزدا ايدارى جاڭا شىققان بالا قوراز سيياقتى, بٸراق زٸلسٸز داۋ-داماي كٷننەن كٷنگە جالعاسىپ جاتادى. اعىمداعى ەدەبيەت پەن باسپاسٶز, ٷلكەن, تانىمال جازۋشىلاردان سوڭ بٸرشاما تٶمەن تٷسٸپ, جاڭا باستاعان جاس تالاپتاردى سارالايمىز. ەڭ ەۋەلٸ اۋىزعا ٸلٸنەتٸنٸ – سايىن. ٶتكەن جىلى جۋرناليستيكا بٶلٸمٸنە تٷسكەن, قاتارلاس وقىعانبىز, ەندٸ ەكٸنشٸ جىل باسىندا ٷيلەنٸپ, سىرتقا اۋىسىپ, اۋىلىنا كەتكەن. العاشقى ەڭگٸمەلەرٸ جارييالانىپ جاتىر. كەيٸنگٸ جاستاردىڭ مىقتىسى وسى سايىن مۇراتبەكوۆ. جوق, مارشال. وسى ٶتكەن جازدا بٸتٸرٸپ كەتكەن مارشال ەبدٸحالىقوۆ. ەدەمٸ ەڭگٸمەسٸ شىقتى, «جۇلدىزدا». مارشالىڭدى قوي, دەيدٸ جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ. ستارشينا, سەرجانت قانا. ەڭ مىقتىسى – سوۆحوزبەك. ەڭگٸمەسٸن وقىدىڭدار ما? توعىسباەۆ. «ٶزٸ بولىپ-تولماي تۇرىپ-اق بۇيراكرات ەكەن, – دەيدٸ ورازبەك. – انادا «لەنينشٸل جاسقا» ٶلەڭدەرٸمدٸ اپارىپ ەدٸم, كەكٸرەيٸپ, ەرەڭ سٶيلەستٸ, باسىلمايتىنىن كٶرە تۇرىپ, تاستاماي كەتتٸم». ول سىنشى ەمەس پە ەدٸ, دەيدٸ ەكٸنشٸ بٸرەۋٸمٸز. «وسى سىنشىلىعى تەۋٸر», – دەيدٸ كەلەسٸ جٸگٸت. «سوۆحوزبەك...» – اتى قىزىق ەكەن. «مەلٸس, ەملٸس دەگەندەر دە بار عوي, سوعان قاراعاندا تەۋبالىق...» بۇل كٸسٸمٸز اقىرى سىننان كەتٸپ, جاپ-جاقسى پروزاشى بولىپ شىقتى. بەك توعىسباەۆ. «وسىلارىڭنىڭ بەرٸنەن توبىق جارماعامبەتوۆ ارتىق...» «راس, جۋرنالدا تاماشا ەڭگٸمەسٸ جارييالاندى. ەكٸ رەت, ەكٸ ەڭگٸمە. بٸز تٷسكەن جىلى بٸتٸرٸپ, اقتٶبەگە كەتٸپتٸ». «اقساقال شە, ەلەمەس? ونىڭ دا ەڭگٸمەلەرٸ شىعىپ جٷر». «ەي, ول كەرٸ عوي, بيىل وتىزعا كەلٸپتٸ». «مەسەلە جاستا ەمەس, ەدەبيەت تاريحىندا ودان دا كەش باستاعاندار بولعان, تاقىرىبى كەلٸسپەي جٷرگەن سيياقتى», – دەيدٸ ەكٸنشٸ جٸگٸتٸمٸز. بٸزبەن كۋرستاس, ٶز ارامىزدا اقساقال اتانعان ەلەمەس ساليحوۆ – جۋرناليستيكا بٶلٸمٸندە وقيدى, كەيٸندە وسى سالامەن كەتتٸ. «حوش. سوندا ەڭ مىقتىمىز كٸم بولدى? توبىق پا, سايىن با?» «اۋ, بۇزاۋ, كٶپ بٸلەسٸڭ عوي, انىقتاپ بەرە قويشى?» – دەيدٸ داۋكەس بازارعالي. «جارايدى, ايتايىن, – دەيمٸن مەن, – جەنە تالاسسىز اقيقات تٷيٸن. سەندەر الىستان ٸزدەپ جاتىرسىڭدار. قازٸرگٸ ەڭ مىقتى جاس جازۋشى, بولاشاق كلاسسيك – دەپ وسى جەردە وتىر!» «سەن بە?» – دەيدٸ داۋكەس ماعان كٷلە قاراپ. «بۇزاۋىمىز بۇقا بولىپ كەتپەسٸن», – دەيدٸ اكادەميك. مەن دە ٷنسٸز كٷلٸپ الام. «اناۋ...» – دەيمٸن, وڭعا قاراي يەك قاعام. – ەشكٸ ەمەس, سەركە...» ياعني ەبٸش. بٷگٸن ەڭگٸمەگە مٷلدە ارالاسپاي, ٶتكەندە تەمٸر ستانساسىندا ۇشىراسقان ٶزگەشە تاعدىر تۋرالى پوۆەسٸمەن وتىر. كٸرەبەرٸستەن قالتارىس, وڭ جاق بۇرىشتا, تٶسەك شەتٸندە, باس جاعىنداعى تەكشەگە تٶنە تٷسٸپ, جازىپ جاتىر. ەندٸ بەرٸمٸز قوسىلا, مەز بولىپ كٷلەمٸز. كٷمەن ەمەس, قالجىڭ ەمەس, سەنٸم مەن ريزاشىلىق. «دەل تاپتىڭ. ەشقانداي تالاس جوق», – دەيدٸ ەتەش پەن روبەسپەر – ديداربەك پەن مارات.

ٶزٸمٸزدٸ تٷگەندەدٸك. الداعىنى باعامدادىق. بٷكٸل قازاق ەدەبيەتٸ, بارلىق جازۋشى الاقانىمىزدا تۇرعانداي. ەندٸ دەپ وسى ارادا شەشٸمٸن تابۋعا تيٸس ەڭ مەندٸ ساۋال – قازاقتاعى ەڭ كٷشتٸ جازۋشى كٸم, ياعني قازٸرگٸ كٶزٸ تٸرٸ قالامگەر اتاۋلىدا كٸمدٸ ٷلگٸ تۇتۋىمىز كەرەك دەگەن مەسەلە. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر ەڭ كٷشتٸ جازۋشى – سەبيت مۇقانوۆ دەسەدٸ. مەن مۇحتار ەۋەزوۆ دەيمٸن. تاعى دا داۋ. ەر تاراپتىڭ ٶزٸندٸك قانشاما دەلەلٸ بار. ەبٸش ەۋەلدە ەكەۋٸ شامالاس دەپ ەدٸ, بٸرتە-بٸرتە مەنٸڭ جاعىما شىقتى. ەندٸ مۇقانوۆشىلاردى بەت قاراتپاي بارامىز. اقىرى مويىنداستى. الايدا, ەڭ سوڭعى ٸلگٸشەك: «مۇقانوۆ سوۆەت ٶكٸمەتٸن ەۋەلدەن جاقتادى عوي, ال ەۋەزوۆ كەيٸن وڭ جولىن تاپقانىمەن, بٸرتالاي اداستى». بٸزدٸڭ جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ دايىندىعى كٷشتٸ, ساناسى جوعارى, بٸراق ٶز تۇسىنداعى بالشابەكتٸك يدەولوگييانىڭ شەڭبەرٸنەن شىعا الماي تۇر. تاعى بٸر سالالى, ەرٸ مەندٸرەك ەڭگٸمە – اسا كٸدٸ. ۇلت ازاتتىعى, تەۋەلسٸزدٸك مەسەلەسٸ. بۇل كەزدە كٷنٸ كەشەگٸ وتارلىق افريكا حالىقتارى قاتار-قاتارىمەن ەركٸندٸك الىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتەرٸن جارييالاپ جاتىر. سوۆەتتٸك يدەولوگييا ازات, جاڭا ەلدەردٸڭ بەرٸن قاتتى قولدايدى, باسپاسٶز بەتٸندە مەيلٸنشە دەرٸپتەپ, ناسيحاتتاپ كەلەدٸ. ال وتارلىق احۋال جايلى بٸزگە جاقسى ماعلۇم. ٶتكەن جەنە ارعى جىلى جازدا جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ تىڭ ٶلكەسٸ اتالاتىن ايماقتا ەكٸ-ٷش اي قاتارىنان, استىق جيناۋ ناۋقانىندا بولىپ قايتقان. ٶزٸمٸز وقىپ, تۇرىپ جاتقان الماتىنى ايتپاعاندا, اقمولا, كٶكشەتاۋ, بٷتكٸل سولتٷستٸك وبلىستاردى ورىس باسىپتى. جەنە تىم ٶكتەم, ايرىقشا دٶكٸر. ەرقيلى سوراقى, نامىسقا تيەر جاعداياتتاردى ايتىسادى. ەسٸرەسە, سول ٶڭٸردەن شىققان, «تىڭ يگەرۋ» ناۋقانىن ەۋەلگٸ كەزەڭٸنەن باستاپ كٶزٸمەن كٶرگەن مارات نۇرعاليەۆتٸڭ قىجىلى مول. بٷتكٸل ايماقتاعى قازاقتاردىڭ ۇلتتىق تۇرعىدا عانا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا دا جاپپاي جانىشتالعان شاراسىز احۋالىن, ٶز اۋىلىنداعى جۇرتتىڭ قورلىق پەن مازاق تۇرىپتى, كٶپە-كٶرنەۋ بوقتىق پەن زورلىققا قارسى تىم قۇرسا اۋىز اشا الماعان, تٸپتٸ, ەلدەبٸر, كومباينعا تٸركەمەشٸ جٸگٸتتٸڭ «قازاق بولعانىم ٷشٸن كەشٸرٸڭدەر, ەسەسٸنە جان-جٷيەم ناعىز سوۆەتتٸك» دەپ جالباقتاعان كەمباعال, قۇلدىق كەيپٸن ايتقاندا, قالاي تٷڭٸلگەنٸ, جىلارمان, رەنٸشتٸ قالىبى كٶز الدىمدا. وسى تۇرعىلاس باسقا دا ەڭگٸمە, مىسال كٶپ. شٸركٸن, افريكاداعى قارالار سيياقتى, بٸزگە دە تەۋەلسٸزدٸك كەلەتٸن كٷن تۋا ما دەسەدٸ. ونداي كٷنگە جەتۋگە بولادى ەكەن. قارۋدىڭ كٷشٸمەن ەمەس, ساياسي, ۇتىمدى ەرەكەت ارقىلى. باقىت سەيتجانوۆ ايتادى: بٸز ەرتە مە, كەش پە, قايتكەندە وون – بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مٷشە بولۋىمىز كەرەك. انا ۋكراينا مەن بەلورۋسسييا سيياقتى. سوندا, سسرو كونستيتۋتسيياسىنىڭ ٶزٸندە بار, وداقتاس رەسپۋبليكالار بٶلٸنٸپ كەتۋگە حاقىلى دەگەن, بۇۇ-نىڭ الدىنا قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى مەسەلە قويامىز. ەشكٸم ۇستاپ تۇرا المايدى. بولاشاقتا جٷزەگە اسۋعا تيٸس, ون بەس, جيىرما جىلدان كەيٸن. ول ٷشٸن قازاقستان باسشىلىعىندا اقىلى كەمەل, ساياساتى زور, بٸلٸمدٸ, مىقتى قازاق وتىرۋى كەرەك ەكەن... مٸنە, وسىنداي ەڭگٸمەلەر. بٸر كەش ەمەس, كٷننەن كٷنگە, ايدان ايعا جالعاسقان ارمان. شٸركٸن, كٷنٸ كەشە عانا وتارشىلدىق تٷنەگٸندە جاتقان, ەندٸ اياق استىنان دەربەس ەل بولىپ شىققان زەڭگٸلەردٸڭ نە ارمانى بار ەكەن!.. جٷرەك شىمىرلاتار, مۇڭنان باستالىپ, ۋايىم, قايعىعا ۇلاسار ٶزگەشە كەڭەس. ەبٸشتٸڭ بۇل, بەرٸمٸزگە ورتاق ەڭگٸمەلەرگە قانشالىق اتسالىسقانى ناقتى ەسٸمدە جوق, ەيتكەنمەن, ەڭ بەلسەندٸ بٸلگٸر ەمەس, ال مەنٸڭ ٶزٸم دەيەكتٸ دەرەكتەر بولماسا, تٷيٸندٸ تۇجىرىم جاعىنان تارتىنام. بٸزدٸڭ ەۋلەت سوۆەت زامانىندا اياۋسىز رەپرەسسيياعا ۇشىراعان, اتىلعانى بار, ايدالعانى بار, ەرقيلى جاعدايدا كٶلدەنەڭ اجالعا ۇشىراعانى بار, كٶز اشقاننان قانشاما سۇمدىق ەڭگٸمەگە قانىققام, اباقتى مەن لاگەر توزاعىنان ەلدەقالاي امان شىققان اۋىلداس كٸسٸلەردٸڭ عالامات حيكايالارىن ەستٸگەم, ٶزٸمنٸڭ ەكەم نەمٸستٸڭ اش-ارىق كونتسلاگەرٸنەن سوڭ, ودان ەلدەقايدا سويقاندى, جان شىرقىراعان ازاپ پەن اۋىر بەينەتكە تولى سوۆەتتٸك كونتسلاگەردەن ٶتكەن, مەنٸڭ ون بٸر جاسىمدا ۇستالىپ, توعىزىنشى كلاسىمدا ەرەڭ ورالعان; سونشاما مول تەجٸريبەدەن الدىمەن تٷيگەنٸم – ٷش كٸسٸنٸڭ باسى قوسىلعان جەردە بەيساۋات سٶيلەۋگە بولمايتىنى, يە, مەن سوۆەتتٸك سۇمدىقتى تولايىمەن بولماسا دا, بٸرشاما تانىپ ٶسكەن ەدٸم, ونىڭ ٷستٸنە, ۋنيۆەرسيتەتكە تٷسكەننەن بەرٸدە جاپپاي تەررور كەزەڭٸندەگٸ گازەت, جۋرنالداردى مۇقييات اقتارعام, تۇرعىلاس بالالارمەن سالىستىرعاندا, بۇل تاراپتا دا مەنٸڭ تانىم, بٸلٸگٸم كٶبٸرەك ەدٸ. سوندىقتان, قانداي جاعدايدا دا كٶلدەنەڭ, كٸدٸ ەڭگٸمەلەردەن بويىمدى اۋلاق سالام. ساناسىزدىق ەمەس, ارامدىق ەمەس, ەدەپكٸ ساقتىق. جەنە كۋرستاس بالالاردىڭ اق نيەتٸمەن قاتار, اڭعال تانىمىن دا كەمٸل كٶرٸپ وتىرمىن. بوي سالىپ ارالاسۋ – مەنسٸز ەدٸ. مەن ۇلت مەسەلەسٸ جەنە باسقاداي كەسەلدٸ جاعداياتتار تۋرالى تەك ەبٸشپەن عانا پٸكٸرلەسەر ەدٸم. كٶلدەنەڭ كۋەسٸز, ەكەۋارا وڭاشادا عانا. ال بەيساۋات جۇرتپەن قاشاندا تۇيىقپىن. تەك ەۋەلگٸ, بالالىق كەزەڭدە عانا ەمەس, ەل تانىعان ازامات بولعان زاماندا, تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸنە دەيٸن. تٸپتٸ, مەكتەپتە بٸرگە وقىپ, بٸرگە ٶسكەن, ەدەبيەتكە قاتارلاس كەلگەن دوستارىمنىڭ ٶزٸمەن ۇلتتىق مەسەلە, سوۆەتتٸك قۇرىلىم تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر الماسقان ەمەسپٸن. بۇلاردىڭ بٸرٸنٸڭ ادالدىعىنا كٷمەنٸم بار, ەكٸنشٸسٸنٸڭ ادامدىعىن بٸلە تۇرا, اشىلا سٶيلەسۋدٸ ارتىق كٶرەم, مەنٸكٸ – ارام, بٶتەن پيعىل اتاۋلىعا سەزٸك قانا ەمەس, ٶزٸمنٸڭ ەۋەلدەن بەرٸك قالىپتاسقان, پەندەلٸك قورعانىشىم. ال ەبٸشپەن ارادا ەشقاشان دا تىيىم تاقىرىپ جوق. ەدەتتە, وزعىنداپ, مەن سٶيلەسەم كەرەك. دەيەكتەپ, دەلەلدەپ. كٶپ ۇزاماي-اق ەكەۋٸمٸزدٸڭ بار ويىمىز بٸر ارناعا توعىستى. ۇلت مەسەلەسٸ, ساياسات تاقىرىبى عانا ەمەس, ەدەبي تانىم, دٷنيەگە كٶزقاراس. مٸنە وسى, ەكەۋٸمٸز بار جاعىنان جاراستىق تاپقان, بٸرگە جٷرگەن العاشقى كەزەڭ – 1958 جىلدىڭ ەكٸنشٸ جارىمىندا ەبٸش مەندٸ, مازمۇندى, ەرٸ كٶركەم بٸرتالاي ٶلەڭ جازدى. نۇرماحان تٷسٸرگەن, ويلى, مۇڭدى قالىپتاعى ەدەمٸ بٸر سۋرەتٸنٸڭ سىرتىنا:

«جىر شابىتىن تٶلدەگەن

ٶزٸممەن بٸرگە تەربەگەن,

ٶرەن ويلى دوسىما –

ٶلەڭقۇمار پەندەدەن», –

دەگەن بٸر شۋماق جىرىمەن ماعان سىيلاعان ەدٸ. بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ كۋرسىمىز, 1958 جىلدىڭ قارا كٷزٸ; ايى, كٷنٸ ەسٸمدە جوق. بۇل سۋرەت ەبٸش ەكەۋٸمٸز بٸرگە تٷسكەن باسقا دا سۋرەتتەرمەن قاتار, الماتىدا قالدى, ورايى كەلسە, كەيٸندە جارىققا شىعا جاتار.

سول جىلى كٷزدە ەبٸش اسا ٶنٸمدٸ ەڭبەك ەتتٸ. ەلٸ ون توعىز جاسقا دا تولماعان بالا جٸگٸتتٸڭ ٶلەڭدەرٸ سول زامانداعى قازاق پوەزيياسىنىڭ جوعارعى دەڭگەيٸنە جەتكەن. جەنە ٶلەڭدەرمەن قاتار, اۋدارماعا دا دەن قويىپ ەدٸ. تٷپنۇسقامەن دەڭگەيلەس, مەندٸ, ماعنالى شىقتى. مەسەلەن, رۋداكيدەن, تٶرتتاعان:

«قارتايعاندا ساقالدى بوياعانىم قاراعا,

كەلگەنٸ ەمەس جاسارعىم, باتايىن دەپ كٷنەعا,

قارا كيٸپ جوقتاسا اتتانعاندى مولاعا,

ساقال بوياپ جاستىقتى جوقتاماسقا بولا ما!?..»

بۇل كەزدە ەبٸشتٸڭ ايرىقشا نازار اۋدارىپ, ٷڭٸلە, زەرتتەي وقىعان اقىندارى – پۋشكين مەن لەرمونتوۆ ەدٸ. لەرمونتوۆتان تەرجٸمانىڭ مەنٸڭ ەسٸمدە قالعان بٸر ٷزٸگٸ:

«كٶك بۇلتتارى, مەڭگٸلٸك جىلجىپ كٶشكەن,

تورعىن كٶككە مەرۋەرت شىنجىر سالىپ,

ۇقسايسىڭدار سٷيكٸمدٸ سولتٷستٸكتەن

كەتكەن ماعان تٷستٸككە قۋعىندالىپ...»

سول سيياقتى, تەۋەلسٸز افريكا تاقىرىبىنا قاتىستى ەرقيلى كٶڭٸل ەۋەنٸ, ماقۇل, سٷيٸنٸشتٸ بٸرنەشە ٶلەڭٸ بولىپ ەدٸ. وسى جەنە باسقا دا اۋدارمالارى مەن ٶلەڭدەر ساقتالدى ما, ساقتالسا سول قالپىندا كەيٸنگٸ جيناقتارعا شىقتى ما – ناقتى ايتا المايمىن.

بۇرىن تۇرمىستىق ماقالا, ەرقيلى وچەركتەر جازىپ, بۇلارى كٶبٸنە-كٶپ اعىمداعى باسپاسٶزدە جارييالانىپ جٷرگەن ەبٸش وسى كەزدە العاش رەت كٶركەم پروزاعا دەن قويدى. العاشقى بٸر ەڭگٸمەسٸ – «يت تيگەن سٷت» اتالاتىن. جاسامىس, اتاقتى پروفەسسوردىڭ, اڭعالاق, جاقسى كٷيەۋٸ بار, كٶرشٸلەس سۇلۋ كەلٸنشەكتٸ تۇرمىستان ازدىرۋى تۋراسىندا. كەيٸن جاراتپاي تاستادى عوي دەيمٸن. ايۋ-ادام تۋرالى «جٷندٸ باراق» دەيتٸن ٶزگەشە مازمۇندى ەڭگٸمە جازۋعا دايىندالىپ جٷردٸ. اقىرى, جازعان سيياقتى. بٸراق ستۋدەنتتٸك جىلداردا ەمەس, كٶپ كەيٸن – بٸرگە تۇرعان, تىعىز ارالاسقان كەزدەرٸمٸزدە كٶرمەدٸم, بٸلمەدٸم. سونداي-اق, بٸز تەمٸرلان بەكەتٸندە ۇشىراسىپ, ٷيٸنە قونعان بەيباق ەيەلدٸڭ ەڭگٸمەسٸنەن ٶرٸس الاتىن پوۆەست. قىزۋ كٸرٸسكەنٸمەن, اياقتالماي قالدى عوي دەيمٸن. شىندىعىندا بۇل – پروزاداعى العاشقى قادام بولاتىن, اتالمىش ەڭگٸمەلەردەن بۇرىن باستالعان.

ەبٸش مەن سيياقتى ەمەس, جازۋدا ەشقانداي كٷي تالعامايدى. تٶسەگٸ تۇيىق, تٶرگٸ بۇرىشتا تۇراتىن. الدىندا شاعىن تەكشە. ەبٸش, ٷستٸندە قولتىعى سالبىراعان كەڭ مايكا, تٶسەگٸنٸڭ بٸر جاق شەتٸنە وتىرىپ, وسى تەكشە ٷستٸندە قاعازىنا ٷڭٸلەدٸ. كەيدە ماڭدايىن سٷيەپ, ويلانا بٶگەلٸپ, كٶبٸنە توقتاۋسىز جازىپ جاتادى. كٸرگەن, شىققان, ارلى-بەرلٸ جٷرگەن بالالارمەن تٸل قاتىسا بەرەدٸ, تٸپتٸ, بٶلمەنٸڭ ەكٸنشٸ قاپتالىندا ٶتٸپ جاتقان داۋ-كەڭەسكە ٷن قوسىپ قوياتىنى بار. جازۋى كٷن جارىقتا باستالسا, كەشكٸ تاماعىن ۇمىتىپ كەتەتٸن رەتتەرٸ دە ۇشىراساتىن. مەن كٸتاپحانادان كەلگەن بەتٸمدە تاماعىڭدى ٸشتٸڭ بە دەپ سۇرار ەدٸم. ەلٸ ٸشپەگەن بولسا, قالاعا بارامىز, بٸر جاعى قاجەتتٸ سەرۋەن. كٶبٸنە اسحانالار جابىق, تاقاۋ ماڭداعى گاسترونومنان جەمدٸك بٸردەڭە الامىز, ەدەتتە, كٶلەمٸ سٸرٸڭكە قورابىنان جۋانتىق, فولگاعا ورالعان, «پلاۆلەنىي سىر» – «بالقىتىلعان» اتالاتىن سىر بار, ون بٸر تيىندىق جەنە ون تٶرت تيىندىق, سونىڭ قىمباتىراق, تەۋٸرٸن الامىز, بٸرەۋٸ بولماسا, ەكەۋٸ كەشكٸ اسقا جاراپ جاتىر, قىدىرىپ ەڭگٸمەلەسە جٷرٸپ, كٶشەدە جەيسٸڭ. ەبٸش جازۋعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلگەنٸمەن, كٸتاپ وقۋدان دا شەتتەمەدٸ. سول جىلى پۋشكين, لەرمونتوۆ دەدٸم. باسقاسى جادىمدا جوق. تەك توماس ماننىڭ گٶتە تۋراسىنداعى «لوتتا ۆەيماردا» رومانىن وقىپ, ايرىقشا ەسەرلەنگەنٸ ەسٸمدە. كەيٸن ٶزٸ دە جازۋ ستيلٸندە وسى سوراپتى ٷلگٸ تۇتقانىن اڭدادىم.

كۋرستاس بالالارمەن بٸرگە تۇرعاننىڭ پايداسىمەن قاتار, زييانى دا بار. ەڭ باستىسى – وڭاشالىق, ەركٸندٸك جوق. ونىڭ ٷستٸنە, جاپىرلاعان جاتاقحانا قاي جاعىنان دا قولايسىز شىقتى. كەزەكتٸ ستيپەنديياعا ٷش-تٶرت كٷن قالعاندا قارنىمىز اشادى. اقشامىزدىڭ تاپشىلىعىنان ەمەس, امالسىز تارالىپ كەتۋٸنەن. ەبٸش ەكەۋٸمٸز دە باي ستۋدەنتتەر سانالامىز. مەن وقۋعا تٷسكەن جىلى كٶكەم شۇبارتاۋ اۋدانىنىڭ قيىر شالعايى – جەزقازعانمەن شەكتەس الىس وتارلى وتگونعا مۇعالٸمدٸككە سۇرانعان, جوعارى جالاقىنىڭ ٷستٸنە ٷلكەن كٶتەرمەسٸ بار. ورتالىقپەن قاتىناس ورايىندا, ەربٸر توقساندا مولىنان جٸبەرەدٸ. بۇل ەكٸ ارالىقتا ٷلكەن ەكەم پەنسيياسىنان سالىپ تۇرادى. كٶكەسٸ سوعىستا ٶلگەن ەبٸشتٸڭ جاعدايى مەنەن كەم ەمەس. مۇقىر دەگەن, ەلدە ەكەنٸڭ ٸنٸسٸ, ەلدە نەمەرە تۋىس, ەب-اعاسى بار, اي قۇرعاتپايدى, ونىڭ ٷستٸنە تۇرمىستاعى ەكٸ ەپكەسٸ اقشا سالىپ جاتادى. ەكەۋٸمٸز دە كٶتەرٸڭكٸ ستيپەندييا الامىز. سوعان قاراماستان قارنىمىز اشۋى – ول كەزدەگٸ ستۋدەنتتەردٸڭ كٶبٸنٸڭ ارتتان كٶمەگٸ جوق, ستيپەنديياعا جالعاس ونشاقتى كٷندە تەۋٸر جٷرەدٸ, سودان سوڭ تارىقپاسا دا, ٶلشەۋلٸ مەزٸر, ال كەلەسٸ ستيپەنديياعا تٶرت-بەس كٷن قالعاندا كٶپشٸلٸگٸ تاماققا جارىمايدى, جاعدايى بار بالالاردان قارىز سۇراي باستايدى, ەسكٸ اقشانىڭ كەزٸ, بەس, ون سوم, اسسا جيىرما سوم. ەرينە, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدەن. ستيپەندييا الا سالىسىمەن قايىرماق. قالتاڭدا تۇر, قالاي تارتىناسىڭ. ەيتكەنمەن, دەپ وسى رەتتە كەرەگٸرەك اقشا, قارىزىڭ قايتاردان بٸرەر, ەكٸ-ٷش كٷن بۇرىن سارقىلماق. ەبٸش بارىن ٸركٸلمەي بەرەدٸ, كەيدە تاپ-تاقىر قالادى. مەنٸڭ دە تاۋسىلاتىن كەزدەرٸم بار. ونىڭ ٷستٸنە, جاتاقحاناداعى ورنىم تٸپتٸ جايسىز. ورىس, قازاق ارالاس جيىرما شاقتى جٸگٸت. ەرقيلى مٸنەز, دابىر-دۇبىر ەڭگٸمە. كٶبٸنە ورىس بٶلٸمٸنٸڭ جٸگٸتتەرٸمەن داۋلاسىپ جاتامىز. سەندەر نادان بولدىڭدار, ساۋاتسىز بولدىڭدار, تۇرمىستارىڭ تٶمەن بولدى دەسەدٸ. مەنٸڭ بٸر جولى ايتقانىم بار, تۋرگەنەۆتٸ, تولستويدى وقىدىڭدار ما, ورەل مەن كۋرسك گۋبەرنييالارىنداعى مۇجىقتاردىڭ, مەسەلەن, ەرمولاي مەن سۋچوكتىڭ ساۋاتى قانشالىق بولدى, دەپ. ساۋاتى تۇرىپتى, تۇرمىسى قانداي ەدٸ, اتاۋلى قايىرشىلاردى ايتپاعاندا; قازاقتا باي دا, كەدەي دە بولدى, بٸراق قايىرشى بولعان جوق, دەپ. وعان توقتامادى. «سەندەر ارتتا قالعان فەوداليزم دەۋٸرٸندە عۇمىر كەشتٸڭدەر, ەندٸ كاپيتاليزمنەن اتتاپ, سوتسياليزمگە جەتٸپ, بٸزبەن بٸرگە كوممۋنيزمگە ٶتكەلٸ جاتىرسىڭدار», – دەگەن. مەن: «ال سەندەر 1861 جىلعا دەيٸن قۇلدىق قوعامدا ٶمٸر سٷردٸڭدەر, ەندٸ بٸر ەمەس, ەكٸ فورماتسييادان اتتاپ وتىرسىڭدار!» – دەدٸم. سونىمەن, قارىمتا جاۋاپ تابا الماي, بٸر جولعى ەڭگٸمە بٸزدٸڭ پايداعا شىققان. الايدا, داۋ-داماي توقتالمادى. كٶبٸنە-كٶپ ەڭگٸمە قازاقتىڭ كەمدٸگٸ, ورىستىڭ جەنە باسقالاردىڭ ارتىق بولمىس, تۇرمىسى تٶڭٸرەگٸندە. شىدامنىڭ دا شەگٸ بار عوي, بٸر جولى كەشكٸلٸك, ەبٸشتەردەن كەلٸپ ەدٸم, تٶسەك اراسى, تار جەردە تٶبەلەس بولىپ جاتىر ەكەن. سول سەتٸندە, ەنتەلەي العا ۇمسىنعان توقتاسىن بەركٸمباەۆ دەگەن سۇڭعاق بويلى بوكسەر جٸگٸتٸمٸز, سارى شاش, تٶرتپاق, مىعىم دەنەلٸ ورىس جٸگٸتٸن ۇرىپ جىقتى. ورىستىڭ بٸر ٶزگەشەلٸگٸ, جاسقانا بەرسەڭ, باسىنا تٷسەدٸ, ال ەلەۋلٸ قارسىلىق تۋسا, ەۋەلدە قانشا ارىنداپ تۇرعانىمەن, بەتٸ تەز قايتادى. ەڭ زور, قايراتتى جٸگٸتتەرٸ ومىرىلا جىعىلعان سوڭ, باسقالارى جۋاسىپ قالدى. سونىمەن, ەكٸ جاقتى ازعانا كٸنەلاستان كەيٸن بار شارۋا دابىراسىز تىنعان. بۇل توقتاسىن – جۋرناليستيكا بٶلٸمٸندە, بٸزدەن جوعارىراق كۋرستا وقيتىن, ۇرىپ جىققان جٸگٸت تە قاتارلاس توپتا ەكەن, ول كەزدە جۋرناليستيكانىڭ ورىس, قازاق بٶلٸمدەرٸ كٶپ رەتتە ساباقتارىن بٸرلەس وقيتىن, بۇرىننان تانىس, بٸلٸس بالالار بولسا كەرەك. قايتكەندە دە, وسى وقيعادان سوڭ, بٸزدٸڭ قوي قوراعا تاقاۋ جاتىن بٶلمەمٸزدە تىنىشتىق ورنادى. انىعى – ورىس جٸگٸتٸ كٸنەلٸ, داۋ-داماي ٶرشي كەلە, ۇلتتىق نامىسقا تيٸپتٸ. قولما-قول سازايىن تارتتى. كەيٸن, 60-جىلداردىڭ اقىرى, «جازۋشى» باسپاسىندا جەتەكشٸ قىزمەتتە وتىرعان كەزٸمدە, وسى توقتاسىن بەركٸمباەۆتىڭ شىتىرمان وقيعاعا قۇرىلعان كٶلەمدٸ حيكاياتىن كٸتاپ قىلىپ شىعارىپ بەردٸم, ول كەزدە جوسپار مەسەلەسٸ قيىن, ەرٸ بەيمەلٸم, جاس اۆتور, سىرتتاي تاني تۇرا الدىما كەلگەن جوق, بٸراق سول بٸر نامىستى قايراتى ٷشٸن القاعان ەدٸم. بۇل توقتاسىن ٶز تۇسىندا بەلگٸلٸ جۋرناليست بولدى, جولىمىز تٷيٸسكەن ەمەس, بٷگٸندە دٷنيەدەن ٶتٸپ كەتسە كەرەك. حوش. ەبٸش ەكەۋٸمٸز عۇمىر كەشكەن ورتا تۋرالى ايعاقتى, كٶپ دەرەكتٸڭ بٸرٸ دەپ بٸلٸڭٸز. يە. دەسە دە, جاتاقحانادان جەرۋٸمنٸڭ زاڭدى جاعداياتتارىمەن قاتار, ناقتى بٸر سەبەبٸ بولدى. جاڭا جىلدان سوڭ, مەنٸڭ باسىمدا تۇرعان تەكشەدەن اسا قۇندى ەكٸ كٸتاپ جوعالعان. كٸتاپ ۇرلاۋ – ۇرلىق ەمەس دەگەن ۇعىم بار. ۇرلىقتىڭ ەڭ ٷلكەنٸ. قىلمىس دەپ ايتار ەدٸم. اقشا جوعالسا, ورنىنا كەلەدٸ, دٷنيە جوعالسا, باسقاسى تابىلادى. مەنٸڭ ەكٸ كٸتابىم دا عاجايىپ ەدٸ. بۇل كەزدە بٸرشاما جيناقتالىپ قالعان قازىنام – اەروپورت اۋماعىنا كٶشٸپ كەلگەن, نەمەرەلەس اتامنىڭ ٷيٸندە تۇراتىن, شايتان تٷرتٸپ, ازعانا بۇرىن جاتاقحاناعا ەكەلە قالىپپىن. مۇنىڭ بٸرٸ – 1948 جىلى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ باسشىلىعىمەن شىعىپ, تيىم سالىنعان ەدەبيەت تاريحىنىڭ بٸرٸنشٸ تومى بولاتىن, فولكلوريستيكا, جاپ-جاڭا, كەتپەكتەي كٸتاپ, اۋىلداعى ٷيدەن ارقالاپ ەكەلگەم. ەكٸنشٸسٸ – پلانو كارپيني مەن گيلوم رۋبرۋكتىڭ شىڭعىس حان ورداسىنا ساياحات جازبالارى, تاقاۋدا عانا, 1958 جىلى باسىلعان; بۇل دا ورنى تولماس قازىنا. كەيٸن, ارادا ەلۋ جىل ٶتكەندە, «شىڭعىس حان» ەپوپەياسىنا كٸرٸستٸم, تاريحي دەرەكتەردٸ توپتاپ, جازا باستاعاندا ەسكە تٷسٸپ, ٸشٸم اشىپ وتىرعان ەدٸم, جەنە ەسكٸ تاۋاريحتى تٶڭكەرگەن جەتٸ جىل بويى  جەتپٸس مەرتە ەسكە العان شىعارمىن; ەلبەتتە, كەيٸنگٸ بٸر باسىلىمىن تاۋىپ الىپ, پايداعا جاراتتىم, الايدا, ون سەگٸز جاسىمدا سەرٸك بولىپ, كٶكجيەگٸمدٸ كەڭەيتكەن عاجايىپ نۇسقا كٶز الدىمدا تۇرعان دا قويعان. بۇل ۇرلىقتىڭ بٸزدٸڭ كۋرستان تىس, الايدا فيلفاكتا وقيتىن سۇعاناق ستۋدەنتكە قانشاما پايدا كەلتٸرگەنٸن, نەمەسە سور بولىپ جابىسقانىن بٸلمەيمٸن. بەلكٸم, قازاق ەمەس, ٸلكٸدە داۋلاسىپ, الدىن توسقان ورىس جٸگٸتتەرٸنٸڭ بٸرٸ قاساقانا العان شىعار. قايتكەندە دە ۇمىتىلماس ولقىلىق.

اقىرى, ەبٸش ەكەۋٸمٸز جاتاقحانانى تاستاپ, پەتەرگە كەتپەك بولدىق. ٷي ٸزدەۋدٸڭ مەن ٶتكەن جىلى تەجٸريبە العان ٶزگەشە تەسٸلٸ بار. جالعىز قاباتتى, جەكەمەنشٸك ٷيلەر تٸزٸلگەن شەتكەرٸ بٸر كٶشەگە شىعاسىڭ دا, قاتارلاسا ەسٸك قاعىپ, جٶن سۇرايسىڭ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز بٸرگە قىدىرىپ, ەڭگٸمەلەسە جٷرٸپ, ٷيدەن ٷي اقتادىق. ٸستٸڭ سەتٸ, بٸرەر ساعاتتان سوڭ تابىلا كەتكەنٸ. 2-لينييا, 142-ا. قازٸردە ناقتى ايتا المايمىن, ول كەزدە 5-لينييا اتانعان ەۋەزوۆ داڭعىلى مەن سترويتەلنايا اتانعان مۇراتباەۆ كٶشەسٸنٸڭ ارالىعى. قاتارلاس ون سەگٸز «لينييا» بولاتىن. بٸزدٸڭ ٷيٸمٸز – كيروۆ, قازٸرگٸ بٶگەنباي كٶشەسٸنەن سەل-پەل جوعارىدا, سول جاق قاپتال. ترامباي جٷرەتٸن كومسومول, قازٸردە تٶلە بي كٶشەسٸنە تاقاۋ, قاتىناسقا قولايلى. بالالارى جوق, بەلكٸم بٶلەك تۇراتىن كەمپٸر-شال ەكەن. ورىس. اقساقال – اعاش شەبەرٸ, ول زاماندا دٷكەندەرگە تٷسە بەرمەيتٸن, ەرقيلى مٷكەمال – شكاف, تەكشە, ورىندىق, ستول جاسايدى. سٶزٸ جوق, كەمپٸرٸ دە تىنىش, بٸرتوعا كٸسٸلەر. شاتىرلى, شارشى بٸتٸمدٸ ٷيٸ – اۋىزعى ۇزىنشاق دەلٸز جەنە جيناقى, كەڭٸس ٷش بٶلمە; بٸرشاما كٶلەمدٸ اۋلاسىندا – الما باعى. بٸزگە تٷستٸك-باتىس بۇرىشتاعى تاپ-تۇيناقتاي, اۋاسى كەڭ, تازا بٶلمە تيدٸ. ەكٸ قابىرعادا ەكٸ تٶسەك, ورتادا ٷش ورىندىقتى جاداعاي ستول. بٸز سول زاماننىڭ ەسەبٸندە اسا كٶپ اقشا – ەكٸ جٷز سوم, بٸرەر جىلدان سوڭ, اقشا اۋىسقان ەسەپ بويىنشا جيىرما سوم تٶلەيتٸن بولدىق. راقات ٶمٸر باستالعان. راقاتى – مازالى, بايسال جاعداي عانا ەمەس. وسى وقۋ جىلىنىڭ اياعى جەنە كەلەسٸ كۋرس – ەڭ ەلەۋلٸ بٸر كەزەڭدە تىنىش, وڭاشا تۇرعان بٸر جارىم جىل ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ دە قالامگەر جەنە ازامات ەسەبٸندە قالىپتاسۋ جولىمىزداعى ٶزگەشە اسۋ, تاڭبالى بەلەس بولىپ شىقتى.

ەندٸ ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ لەكتسييالارعا قاتىناۋدى مٷلدە دەرلٸك دوعاردىق. ونسىز دا ۋاقىت جەتپەيدٸ. جازۋ جەنە وقۋ. مەن اەروپورت جاقتا تۇراتىن ەب-اعامنىڭ ٷيٸندەگٸ كٸتاپتارىمنىڭ بٸرازىن الىپ كەلدٸم. ستەندالدىڭ ون بەس تومدىق تولىق جيناعى, گەينەنٸڭ ون تومدىق ەدەمٸ باسىلىمى, حەمينگۋەيدٸڭ ٶتكەن كٷزدە عانا ساتىمعا تٷسكەن ايدىندى ەكٸ تومدىعى, جەنە «حح عاسىرداعى شەت ەل رومانى» اتالاتىن سەرييامەن شىققان بٸرتالاي كٸتاپ, يە, شيللەردٸڭ قالىڭ ەكٸ تومعا جيناقتالعان تولىمدى باسىلىمى, تاعى باسقا دا كلاسسيكا ٷلگٸلەرٸ. ەلبەتتە, بەرٸ دە ورىس تٸلٸندە. ونشاقتى كٷندە بٸر رەت كٸتاپ دٷكەندەرٸن ارالاپ, ول كەزدە كارل ماركس – بٷگٸنگٸ قوناەۆ پەن گوركيي كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى بۋكينيستكە سوعىپ, جاڭا, سيرەك كٸتاپتار ٸزدەيمٸز. مەن درايزەردٸڭ قوڭىر مۇقابالى ون ەكٸ تومدىعىن تٷسٸردٸم. ەبٸش ٶلەڭ كٸتاپتارىن الادى. پۋشكين, لەرمونتوۆتان سوڭ روبەرت بەرنس جيناعى ەسٸمدە. جەنە مەن ايرىقشا ەسپەتتەگەن ميتسكەۆيچ پەن پٶتەفي. س.مارشاك اۋدارعان بەرنستٸڭ كەيبٸر ٶلەڭ ٷلگٸسٸ ەبٸشتٸڭ كەيٸنگٸ «ماحامبەت» پوەماسىنىڭ قۇرىلىمىنا ەلەۋلٸ ەسەر ەتتٸ; ميتسكەۆيچتٸڭ ازاتتىق جىرلارى ەكەۋٸمٸزدٸ دە قاتتى تولقىتاتىن, ال پٶتەفيدٸڭ ەڭ سوڭعى, قازالى ۇرىس قارساڭىنداعى «الاپات زامان» تولعاۋىن نەشە قايىرا وقىپ, كٶزٸمٸزگە جاس العانىمىز بار. «ەل-جۇرتىمىز اپات الدىندا, بەلكٸم, كٶكتٸڭ جارلىعى وسىلاي شىعار, جارىم ەلەم ٷستٸمٸزدەن جانىشتاپ, بٸرجولا قۇرتقالى كەلە جاتىر!..» – دەيدٸ عوي, قازٸرگٸ قازاقتىڭ جاعدايى. ەلبەتتە, ٷيدە تۇرعان بارلىق كٸتاپ ەكەۋٸمٸزگە ورتاق پايدادا. ەبٸش كٶبٸنە-كٶپ جازۋ ٷستٸندە, مەنٸڭ نەگٸزگٸ جۇمىسىم – وقۋ, ەندٸ كٷنٸگە جٷز ەلۋ بەت, ەيتپەسە ەكٸ جٷز بەت كلاسسيكالىق پروزا ٷلگٸلەرٸن وقىپ شىعىپ, جيىرما جاسىما دەيٸن ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ەڭ وزىق نۇسقالارىن تٷگەلدەي زەردەلەپ بٸتٸرۋ – پارىز سيياقتى. كومسومول – تٶلە بي كٶشەسٸنٸڭ دزەرجينسكيي – بٷگٸندە ناۋرىزباي كٶشەسٸمەن قيىلىسىنداعى ەلدەبٸر كٸتاپحانادان سوڭ, پانفيلوۆ پاركٸنٸڭ ٸشكەرٸ, شىعىس قاپتالىنداعى, چەحوۆ اتىنداعى قالالىق كٸتاپحاناعا دەن قويدىم. كٸسٸسٸ از, ەرٸ قاجەت ەدەبيەتٸڭدٸ قاعاز تولتىرماي, تەزٸنەن سۇراپ الاسىڭ. بٸردەن-اق موپاسساننىڭ ون ەكٸ تومدىعىنا تٷسكەن ەدٸم. كەلەر جىلى بۋكينيستەن تاۋىپ الدىم. مەنٸڭ قالامگەرلٸك جولىمداعى ەڭ سٷيٸكتٸ جازۋشىلارىمنىڭ بٸرٸ. ال ورتالىق, پۋشكين كٸتاپحاناسىنان جاڭا بٸر قازىنالاردىڭ بەتٸن اشتىم. گەرودوت, پلۋتارح پەن سۆەتونيي باستاعان ەلەمدٸك شەجٸرەمەن قوسا, رەسمي تانىمنان تىسقارى قالعان رەسەي جەنە ورتالىق ازييا تاريحى: كارامزين, سولوۆەۆ, كليۋچەۆسكيي, اقىرى بارتولد, ۆەسەلوۆسكيي, باحرۋشين. جەنە باتىس ەدەبيەتٸنٸڭ سوۆەتتە تىيىم سالىنعان ٶزگەشە ٷلگٸلەرٸ: كەيدە جيىرماسىنشى, وتىزىنشى جىلدارداعى باسىلىمدار, كٶبٸنە-كٶپ سوعىسقا دەيٸنگٸ كەزەڭدە جٷيەلٸ تٷردە جارييالانعان «ينتەرناتسيونالنايا ليتەراتۋرا» جۋرنالى ارقىلى – دجويس, پرۋست, اندرە جيد, دوس پاسسوس جەنە باسقالار. قادارىنشا كەڭٸنەن قامتۋعا تىرىسام. سونىمەن قاتار, بۇل كەزدە ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ ارنايى پەن نەتيجەسٸندە, اراب جازۋىن تانىعام, وسىعان وراي, قازاق تٸلدٸ, ەسكٸلٸكتٸ گازەت, جۋرنالدار مەن جەكەلەگەن باسىلىمدار. ەدەتتە, ٷيدەگٸ ەبٸشتٸڭ دە وقۋى تيياناقتى. درايزەردٸڭ «امەريكان تراگەديياسىنان» باستادى. سودان سوڭ «دجەنني گەرحاردت», «سٸڭٸلٸ كەرري». ول كەزدە بار جاعىنان جاڭالىقتى حەمينگۋەيگە دەن قويىستىق. كٸمنٸڭ نە وقىپ جاتقانىن تٷگەندەمەيمٸز جەنە ەدەبي شىعارمالاردى تالقىلاپ, پٸكٸرلەسۋ دە ەدەتٸمٸزدە جوق, ونسىز دا ويىمىز بٸر جەردەن شىعاتىن سيياقتى. ەيتكەنمەن, ەبٸشتٸڭ نەگٸزگٸ ۋاقىتى جازۋعا كەتەتٸن. ٷشٸنشٸ كۋرس – 1959 جىلدىڭ اقىرىنا قاراي, اقىن رەتٸندە زور بيٸككە جەتتٸ. ەزٸرشە جارييادان, اتاقتان تىس. تەك جەكەلەگەن شىعارمالارى عانا «لەنينشٸل جاس» پەن «قازاق ەدەبيەتٸندە» كٶرٸنٸس تاۋىپ جٷر. ەدەبي گازەتتە ٶزٸن العاشقى كۋرستان باستاپ قاناتىنىڭ استىنا العان قابدولوۆ وتىر. جاستار باسىلىمىنداعى بەدەلٸ دە زور, تٸپتٸ شتاتتان تىس قىزمەتكەرٸ سيياقتى. بٸردە گازەتتٸڭ ستۋدەنتتەر قاۋىمىنا ارنالعان تۇتاس بٸر نومەرٸن دايىنداپ بەردٸ. الايدا, اقىر سوڭىنا ەبٸشتٸڭ ەسٸم-سويى ىسىرىلىپ, ازعانا قاتىسى بار, ەسەسٸنە باسشىلارعا جاقىن جٷرگەن جوعارعى كۋرس ستۋدەنتٸ فايزوللا ورازاەۆتىڭ اتىمەن شىقتى. ەكەۋلەپ كەيٸدٸك. ەيتكەنمەن, مەنسٸز پەندەلٸك دەپ تانىعان ەدٸك. سونداي-اق, ەبٸش ەر بارعان سايىن بٸر دوربا حات-حابار, ەڭگٸمە, ٶلەڭ ەكەلەدٸ. جاراماي قالعان دٷنيەلەر ەكەن, رەداكتسييا ەسەبٸنەن جاۋاپ جازۋى كەرەك. ونداعىلار ٷستٸنەن قاراپ, بلانكتٸ قاعازعا مەشٸڭكەمەن باستىرىپ, تيەسٸلٸ اۆتورعا ٶز اتتارىنان جولداماق. ەبٸش كەيدە جارامسىز دەيتٸن دٷنيەلەردٸ جارامدى, تٸپتٸ, جاقسى دەپ تاۋىپ, قايىرا اپاراتىن, بۇدان قانشا رەت, قانداي نەتيجە شىققانىن بٸلمەيمٸن. ەندٸ بٸردە قاتتى شامىرقانىپ ەدٸ. ەلدەبٸر وبلىس ورتالىعىندا تۇراتىن ديپلومدى دەرٸگەر, ەسٸمٸ شاي... بٸردەڭە, رەداكتسيياعا تۇتاس بٸر حاتتاما جولداپتى. سٶز مەنٸسٸ – ەندٸگٸ, سوتسياليزمنەن وزىپ, كوممۋنيزمگە اياق باسقان ٶزگەشە زاماندا قازاق تٸلٸنٸڭ مٷلدە كەرەگٸ جوق, بار قازاق جاپپاي ورىس تٸلٸنە كٶشۋٸ قاجەت. جاي عانا جاندايشاپتىق ەمەس, ٶزٸنشە ۇلت بولاشاعىن ويلاعان تولعام. تٸلٸ جوعالعاننان قازاق قۇرىپ كەتپەيدٸ, دەيدٸ. ەلەمدە ەۋەلگٸ, تۋما تٸلٸنەن ايرىلىپ, باسقا تٸلگە كٶشكەن, بٸراق ٶزٸنشە تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان قانشاما جۇرت بار. بٸز دە قازاق قالپىمىزدا قالامىز, بٸراق وزىق زامان ورايىنداعى ورىس تٸلدٸ قازاق بولىپ شىعامىز, دەپتٸ. بۇل ساندىراقتى وقىپ, مەن دە كٷيٸندٸم. بٸلٸمدٸ, ٶزٸنشە اقىلدى بولا تۇرا, مۇنشاما ساتقىندىق قايران قالدىرعان. ەبٸش سول اشۋلانعان قالپى جاۋاپ جازا باستادى. تۇتاس تٶرت-بەس بەت. وقىپ بەردٸ. بەرٸ دۇرىس. ٶتكٸر, ٶتٸمدٸ, دەلەلدٸ. قازاق ٶزٸنٸڭ تٸلٸمەن بٸرگە جاسايدى. بٶتەن تٸلگە كٶشسە, ٶتكەندەگٸ بارلىق رۋحاني قازىناسىنان ايرىلىپ, ۇلتتىق سىپاتىن جويىپ, باسقا بٸر حالىق بولىپ شىقپاق. ادامنىڭ ۇلتتىق كەيپٸ – انا تٸلٸندە. تٷگەل جەنە دەلمە-دەل جادىمدا جوق, شاماسى وسىنداي. ٶز تارابىمنان بٸر سٶيلەم قوستىرىپ ەدٸم. «قۇدٸرەتتٸ كومەدييادان» سوڭ دانتەمەن ەلٸگٸپ, قالعان شىعارمالارىن دا پارىقتاي باستاعام, «پير» دەگەن فيلوسوفييالىق تراكتاتىنان ماقال كەيٸپتٸ تولعام, انا تٸلٸ – ادامنىڭ كٸسٸلٸك قاسيەتٸنٸڭ ايعاعى دەگەن ماعنادا, بٷگٸندە ناقتى ەسٸمدە جوق. اقىرى, ەكەۋٸمٸزدٸڭ دە رەنٸشٸمٸز باسىلدى. قوجا-ناسىردىڭ ەسەگٸنە ناسيحات ايتقانداي بولدىق دەپ كٷلٸسكەن ەدٸك. سول بەتٸ, باسقا دا جاۋاپتارمەن قاتار, رەداكتسيياعا اپارىپ بەردٸ. وسىنداي, الىس, ەر شالعايداعى ەرقيلى جۇرتپەن حابار الماساتىن قارا جۇمىستى ەبٸشتٸڭ ٶزٸ دە قىزىق كٶرسە كەرەك. سونشاما قىزمەت جاساپ جٷرسە دە, جاستار گازەتٸنٸڭ مۇنداي دارىندى اقىن, بٸلگٸر سىنشىنى ناسيحاتتاپ كٶتەرگەنٸن بايقاماپپىن. اندا-ساندا بٸردٸ-ەكٸلٸ دٷنيەسٸ جارىققا شىعادى. «قازاق ەدەبيەتٸ» دە ايرىقشا جارىلقامادى. قالاي دەسەك تە, ەبٸش ٷلكەن باسپاسٶزگە جول اشقان ەدٸ.

ال مەنٸڭ ازعانا جازۋىمنىڭ بار جول تۇيىق شىقتى. قازاق جازۋشىلارىنىڭ جاڭا كٸتاپتارى تۋرالى سىن ماقالالارىم ەشقايدا ٶتپەيدٸ, «اباي تەكستولوگيياسى» «قازاق ەدەبيەتٸنەن» ٷلكەن ايقايمەن قايتارىلدى, ون سەگٸز-ون توعىز جاسار بالا, شىرقاۋ بيٸكتە قول سوزعان, دەمەسٸ زور, وتىرىسى مىعىم – دەپ سولاي ويلاپتى, مەن پارىقسىز پٸكٸرلەرٸن مويىنداماي, داۋلاسا باستاعاندا, ەدەبي-سىن بٶلٸمٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ: «ابايدا نە اقىڭ بار, شەكەرٸمدٸ قايدان بٸلەسٸڭ!» – دەپ اقىرعانى كٷنٸ بٷگٸندە قۇلاعىمدا تۇر. (كەيٸن, 80-جىلداردا عىلىم اكادەميياسىندا قىزمەتتەس بولدىق, مەنٸمەن اۋىلداس ەسەپتٸ, شىڭعىستاۋدان شىققان, وسى جاسىندا بەرەكەلٸ جۇمىس تىندىرماعان, كٸشٸ قىزمەتكەر; بٸرتوعا مومىن, تىنىش كٸسٸ ەكەن, حرونيكالىق القاش; ەلبەتتە, ارا-تۇرا تٸلدەسٸپ جٷردٸك, ٶتكەندٸ ٶزٸ دە ۇمىتقان, جاڭعىرتىپ كٶرگەم جوق, مەنسٸز ەدٸ; اقىرى, ەكٸ كٶزٸ بٸردەي سۋ قاراڭعى تارتىپ, قورلىقتا ٶلدٸ.) كەلەر جىلى, دەپ وسىنداي اشۋ-ىزامەن: «مۇنداي جازۋ بولمايدى, سٶيلەم بۇلاي قۇرىلمايدى!» – دەگەن ٶشپەندٸ ىزامەن, ەۋەلگٸ ەڭگٸمەلەرٸم دە بارلىق گازەت, جۋرنال رەداكتسييالارىنان تويتارىس العان. وسى رەتتەگٸ ەڭ ٷلكەن ٶكٸنٸش پەن رەنٸش – ون توعىز جاسىمدا جازىلعان, ول زامان ٷشٸن سونى پٸكٸر, جاڭالىقتى دەرەكتەرٸ مول «اباي جەنە شىعىس ەدەبيەتٸ» دەيتٸن, بٸرشاما كٶلەمدٸ زەرتتەۋ ەڭبەگٸمنٸڭ جولى كەسٸلۋٸ بولدى. ۇلى ۇستازىم بەيسەكەڭ – پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ, مەن ەكٸنشٸ كۋرستامىن, 1959 جىلى كٶكتەمدە, ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ دوسى, «قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى تٶلەۋتاي اقشولاقوۆقا تەلەفونداپ, ارنايى پٸكٸرمەن, جاريياعا ۇسىنىپ ەدٸ, تٶكەڭ مەنٸ ەرتٸپ اپارىپ, بٶلٸمگە تاپسىرعان. الايدا, مۇنداعى ب. دەيتٸن عىلىم كانديداتى, ەدەبيەتشٸ جٸگٸت, مەنٸڭ تٶتەنشە تولعامدارىم باسىنا سىيماي, سوزبالاقتاپ جٷرٸپ, ونشاقتى اي ۇستاپ, اقىرى قۇردىمعا جٸبەردٸ جەنە كٶپ ۇزاماي, ٶزٸ دە دٷنيەدەن ٶتٸپتٸ. بۇل «اباي جەنە شىعىس ەدەبيەتٸ» مەنٸڭ بولاشاعىمدى بٸرجولا ايقىنداماسا دا, ەۋەلگٸ شىرعالاڭدار قارساڭىندا جولىمدى اشىپ, جاس زەرتتەۋشٸ رەتٸندە ەجەپتەۋٸر اتاققا جەتكٸزەتٸن ەدٸ. كەيٸن, ەرينە, جارىققا شىعارۋ قولدا تۇردى, الايدا, ۋاقىتى ٶتٸپ كەتكەن جەنە ەندٸگٸ قالىبىمنان تٶمەن, ەرٸ وسىنىڭ ٶزٸندە جاڭادان جازىلىپ, بۇرناعى ماقالا رەتٸندە ۇسىنىلعان دەگەندەي كٷمەن تۋۋى مٷمكٸن. ەلٸ كٷنگە سول قالپىندا, جەكە ارحيۆٸمدە جاتىر, ەر كەزدەگٸ باسقاداي شيمايلارمەن بٸرگە جىرتىپ جٸبەرۋگە قولىم بارمادى.

ەبٸشتٸڭ جولى باسىنان-اق وڭ ەدٸ. جيىرماعا تولار-تولماستا تاقاۋ تٶڭٸرەگٸمٸزدە ٷلكەن اتاققا جەتتٸ. ٶزٸنەن گٶرٸ مەن كٶبٸرەك سٷيٸنسەم كەرەك. جالعىز مەن عانا ەمەس, ارالاس دوستارىمىزدىڭ بەرٸ دە قۇرمەت تۇتادى, وسى رەتتە ەكٸ-ٷش جاس ٷلكەندەر, مەسەلەن وقۋى قاتارلاس, كەيٸندە تانىمال جۋرناليست, اۋدارماشى, باسپاگەر نۇرماحان ورازبەكوۆ ايرىقشا ٸش تارتادى, تۋعان ٸنٸسٸندەي كٶرەدٸ, ەكەۋٸمٸزدٸ بٶلە-جارماي, «بالاقان» دەپ ەركەلەتٸپ جٷرەتٸن. بۇل نۇرماحاننىڭ ول زاماندا قولعا تٷسپەس «فەد» دەيتٸن قىمبات فوتواپپاراتى بار, ەۋەسقويدان ٶتكەن, ناعىز پروفەسسيونال, قانشاما سۋرەتكە تٷسٸردٸ. بٸرٸنشٸ كۋرستاعى جاڭا جىل كەشٸندە, ەكٸنشٸ كۋرستاعى جاتاقحانا كەزٸندە, كەيٸنٸرەك, پەتەردە جەكەلەي جەنە بٸرگە تٷسكەن ەلدەنەشە سۋرەتٸمٸزدٸ شىعاردى, سولاردىڭ ٷشەۋ-تٶرتەۋٸ بٷگٸنگە ساقتالىپ, الماتىداعى ٷيدە تۇر. مەجەلٸ بٸر ۋاقىتتا جارىققا جەتۋگە تيٸس.

ايتقانىمداي, پەتەرگە شىققان سوڭ, ەكٸنشٸ كۋرستىڭ سوڭىنا قاراي, ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ لەكتسييالارعا سيرەك باراتىن بولدىق. وندا دا بوي كٶرسەتۋ ٷشٸن. اپتا ارالاتىپ, ايعا تاقاۋ كٶرٸنبەسەك كەرەك. اقىرى بٸر كٷنٸ ستاروستامىز, كەيٸندە فيلوسوفييا دوكتورى, پروفەسسور سونارباي تاڭقاەۆ ارنايى ٸزدەپ كەلدٸ. بٸلەمٸز, گرۋپپا جۋرنالىندا بٸزدٸ قاشاندا بار, قاتىناستى دەپ بەلگٸلەپ جاتقان. بٸراق شەكتەن شىعىپ كەتتٸك, ەبدەن زاپى بولعان سيياقتى. قاشانعى جالعان كٶرسەتەم, كەلمەدٸ, جوق دەپ بەلگٸلەيمٸن, ستيپەندييادان قاعىلاسىڭدار, بەلكٸم, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ ٶزٸ قاۋٸپ دەپ, دوڭايبات جاساي باستاعان. ەرينە, جورتا, بٸزدٸ قايتكەندە ساباققا كەلتٸرۋ. راسى, وعان دا وڭاي ەمەس, ٷنەمٸ جاسىرىپ وتىرۋ, ٶتٸرٸگٸ شىعىپ, سٶگٸس ەستۋٸ ەبدەن ىقتيمال. مەن ايتتىم: «بەرٸ جٶن, سٶزٸڭنٸڭ قاتەسٸ جوق, بٸراق الدىمەن بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدى, دەلەلدٸ سەبەبٸن, ساباققا قاتىسۋعا مٷمكٸندٸك جوعىن انىقتامايسىڭ با, مٸنە, ەبٸش قانشاما كلاسسيكالىق ٶلەڭ جازدى, مەن نەشەمە توم كٸتاپ وقىدىم, ەۋەلٸ شاي ٸشٸپ الايىق, سودان سوڭ اقىلداسامىز», – دەدٸم. ەكٸ كەسكەن كولباسا, جارتى بٶلكە نانىمىز بار, شاي ٸشتٸك, مەن قويماعان سوڭ ەبٸش بٸرەر ٶلەڭٸن وقىدى. اقىرى, سونارباي دوسىمىز كەتەردە ايتتىم: «قول تيگەن كەزدە بارۋعا تىرىسامىز, بارا الماعان كٷندەرٸ جوق دەپ بەلگٸلەي بەر, ستيپەندييادان الىپ تاستاسا, بٸرٸ عاجايىپ اقىن, ەكٸنشٸسٸ عالامات وقىرمان ەكٸ كلاسسيكتٸڭ وبالى سەنٸڭ موينىڭدا», – دەپ. «تۋۋ, سەندەرگە داۋا جوق ەكەن...» – دەدٸ ەشقاشان كٷلمەيتٸن, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ارتىقشا سالماقتى سونارباي مٷلدە تٷڭٸلٸپ. «ەندٸ بارامىز», – دەگەن ەبٸش, جايماشۋاقتاپ. وسىدان كەيٸن, دوسىمىزدىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاپ بٸرەر كٷن, جارىم كٷن بوي كٶرسەتتٸك تە, قايتادان ٶز ەدەتٸمٸزگە كٶشتٸك. ەلدەقالاي جازعانىم بار, ٷشٸنشٸ كۋرستىڭ اقىرى, فيلوسوفييا پەنٸنەن مٸندەتتٸ ەمتيحاندى تاپسىرۋعا بارعاندا, وقىتۋشىمىز مەنٸ مٷلدە تانىمادى. مەن ەسٸكتەن ەركٸن كٸرگەندە ٷدٸرەيە قاراعان. زاچەت كٸتاپشاسىن الدىنا قويىپ, بيلەت العاندا, قولىنداعى ۆەدوموستٸگە بٸر, سىناق كٸتاپشاسىنا بٸر, مەنٸڭ بەتٸمە بٸر, قايتا-قايتا قاراپ, ايران-اسىر بولىپ وتىرىپ ەدٸ. مەن بٶگەلمەستەن, جاۋاپقا ەزٸرلٸگٸمدٸ ايتتىم. الدىنداعى بالادان كەيٸن شاقىردى. بٸرٸنشٸ سۇراقتى جارىم-جارتىلاي تىڭدادى, ەكٸنشٸ سۇراقتى كٸرٸسپەسٸنەن ٷزدٸ, ٷشٸنشٸ سۇراقتى باستار-باستاماستا «بەس» قويىپ بەرٸپ ەدٸ. الماباي سۇراپبەرگەنوۆ دەگەن اعاي. مەنٸڭ لەكتسييا اتاۋلىعا قاتىناسپاعانىمدى اڭدادى, بٸراق جاۋابىما مەيلٸنشە ريزا بولعان. مٸنە, سول زاماندا بٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت مۇعالٸمدەرٸ وسىنداي كەڭ, مەيٸربان, تٶتەنشە تٸلەكتەس اعالار ەكەن. ەبٸش تە ەربٸر ەمتيحاندا وسىعان جاقىن جاعداياتتى باستان ٶتكەرسە كەرەك. قازٸر ويلاپ وتىرسام, باتىس ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندەگٸ تەك بٸلٸم عانا سۇرايتىن وقۋدىڭ بٸز ٶز بەتٸمٸزشە بارعان  تٶتەنشە ٷلگٸسٸ.

ەيتكەنمەن, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ قالماي, مٸندەتتٸ تٷردە قاتىناساتىن بٸر ساباعىمىز بولدى. ساباق ەمەس, سالماق. ەسكەر ٸسٸ اتالادى. سوۆەتتٸك سوعىس يمپەريياسىنىڭ قالىپتى زاڭى بويىنشا, ون سەگٸزگە تولعان ەربٸر ەر ازامات ەسكەري مٸندەتتٸ. ونىڭ ٸشٸندە جوعارعى مەكتەپ تٷلەكتەرٸ اتاۋلى مامان رەتٸندەگٸ ديپلوممەن قاتار, ەسكەري وفيتسەر وقۋىن دا تەمامداۋى شارت. ونسىز بەيبٸت ماماندىق ديپلومى دا بەرٸلمەيدٸ. ەربٸر ينستيتۋت, ۋنيۆەرسيتەتتە ەسكەري كافەدرا, ارنايى وقۋ كورپۋسى بار. ۇستازدارى – وتستاۆكاداعى كادرلىق وفيتسەرلەر, كٶبٸنە پولكوۆنيك شەنٸندە, تٷگەلگە جۋىق كەشەگٸ سوعىس-مايداننان ٶتكەن, ودان كەيٸندە شەت ەلدەردە, وداق كٶلەمٸندەگٸ ەسكەري قۇرامالاردا قىزمەت اتقارعان, قاتال كٸسٸلەر. بٸزدٸڭ ەسكەري وقۋىمىز جىل ۇزاعىنان ەمەس, ەر كۋرستا بٸر سەمەستر, مٸندەتتٸ تٷردە بٸر كٷن, سەگٸز-ون ساعاتتان اتقارىلادى. بٸر كٷندٸك بولسا دا, تۇتاس اپتاعا تاتيتىن اۋىر وقۋ, ازاپتى تەجٸريبە. جاياۋ ەسكەردٸڭ قولعا شاق قارۋ-قۇرالدارىنىڭ جٶنٸ, ەسكەري ستراتەگييا مەن تاكتيكا. ەبٸش كالاشنيكوۆ اۆتوماتىن بٶلشەكتەپ بۇزا الماي, بۇزسا قايتادان قۇراي الماي وتىرار ەدٸ. پولكوۆنيگٸمٸز اشۋلانادى, بٸز اكادەميك دەپ ات قويعان باقىت سەيتجانوۆ پەن سٶزٸ شۇعىل داۋكەس بازارعالي قۋاتوۆ, تاعى بٸر بالالار پولكوۆنيكتٸ قوستاپ, كٶمەككە سۇرانىپ, مازاقتاپ كٷلەدٸ. جٸگٸتتەر تابيعاتىنا جات, جەككٶرٸنٸشتٸ ساباقتىڭ ٶزٸن ويىنعا اينالدىرىپ, جالپى جاعدايدى جەڭٸلدەتۋگە تىرىسار ەدٸ. بٸر كٷنٸ «ناستۋپلەنيە» – «شابۋىل» دەيتٸن ماڭىزدى تاقىرىپتى تالداپ جاتقانبىز. سوۆەت ارميياسىنىڭ سوعىستارىنداعى شەشۋشٸ تەسٸل دەپ. جاڭىلماسام, پولكوۆنيك سەرەگين, سىپتاي تىعىز دەنەلٸ, قىرىق بەس-ەلۋ جاستارداعى, قازىمىر, اسا قاتال كٸسٸ ەدٸ. سوندا, قالت ەتكەن بٸر سەتتە, بازارعالي بولسا كەرەك, تٶتەنشە سۇراق قويعان: «توۆاريشش پولكوۆنيك, اناۋ جاراقاتتى وسىنداي شابۋىل كەزٸندە العان بولارسىز?» – دەپ. ورىسشا عوي. «يە, – دەدٸ پولكوۆنيك. جاراقات ەمەس, قىسقا قايىرلعان شاش استىنداعى تٶبەل تاز, تۋرا قاراقۇسىندا. – ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە, جەڭٸستٸ شابۋىلداردىڭ بٸرٸندە». «ە-ە, نەت, – دەدٸ بازارعالي. – شابۋىل بولسا, قاق ماڭدايدان تيەتٸن ەدٸ, ال مىناۋ – باسقاشا جاعداي...» قىران-توپان بولدىق. پولكوۆنيك ايتقان سٶزٸنە ەمەس, مىنا قيقار ستۋدەنتتٸڭ قاعىتپاسىنا قىپ-قىزىل ىزا بولىپ, جەر تەپكٸلەدٸ. بٸراق تەزٸنەن باسىلعان. «تىنىش! شۋلاماڭدار! قانە, كەزەكتٸ سۇراق. پەلەنباي, سەن جاۋاپ بەرشٸ...» وسى وقيعا بٷتكٸل ۋنيۆەرسيتەتكە جايىلىپ, قانشاما كٷن مەز بولىپ ەدٸك, كەيٸندە ەركٸمگە بٸر تاڭىلىپ, كەڭٸنەن تارادى. بازارعاليعا ەشقانداي قىساس بولمادى. ونىڭ ەسەسٸنە باسقا بٸر كٷنٸ ەبٸش ەكەۋٸمٸز پۇشايمان جاعدايعا تٷستٸك. سەرەگين ەمەس, كەلەسٸ بٸر پولكوۆنيكتٸڭ قاھارىنا ٸلٸنگەن ەدٸك. پوپوۆ دەگەن. ەدەتتە, ەسكەر ساباعى بولاتىن كٷنٸ ەرتەرەك قامدانامىز. سول كٷنٸ ەلدە ۇيىقتاپ قالدىق, ەلدە ترامباي كەشٸكتٸ, شەۆچەنكو–ماسانشىداعى وقۋ كورپۋسىنا ەرەڭ جەتتٸك. بٸز اپتىعا باسىپ, ەكٸنشٸ قاباتقا كٶتەرٸلگەندە, بٸزدٸڭ بالالار كەڭ دەلٸزدەگٸ تاڭەرتەڭگٸ ساپقا جاڭا تۇرىپ جاتىر ەكەن. اسسا بەس-التى سەكۋند قانا كەشٸگٸپپٸز. بەرٸبٸر قاتارعا قوسپادى. كۋراتورىمىز سانالاتىن پولكوۆنيك پوپوۆ بٸزدٸ قارسى قابىرعادا سٸلەيتٸپ قويىپ, تٷزەم رەسٸمٸ اياقتالعان سوڭ كافەدراعا ايداپ اپاردى دا, «دەكان اماندوسوۆ جولداسقا. مىنا كەكيلباەۆ پەن ماگاۋلين ٷنەمٸ كەشٸگٸپ جٷرەدٸ, ساباققا سٷلەسوق, تەرتٸپتەرٸ ناشار» دەگەن تۇرعىدا جازىلعان بٸر جاپىراق قاعاز ۇستاتىپ, قويا بەردٸ. دەكان تاۋمان اماندوسوۆ اعامىز ەلدەنەگە قىرىسىپ وتىر ەكەن, سٶزگە كەلمەستەن, باسقا ساباق بٸر بٶلەك, ەسكەر ٸسٸ ويىنشىق ەمەس, بۇل قالىپتا وقۋدان شىعىپ قالۋ وپ-وڭاي, ەزٸرشە ستيپەندييادان الامىن, سولاي ايتىپ بارىڭدار!» – دەپ كەرٸ قايىردى. ۇنجىرعامىز تٷسٸپ, كەزەكتٸ ساباعىن اتقارىپ تۇرعان پولكوۆنيك پوپوۆتىڭ الدىنا كەلدٸك. بويى ورتادان جوعارى, بەت اۋزىندا تٸلٸم ەتٸ جوق, تٸپ-تٸك, ارىق, قاتقىل كٸسٸ ەدٸ. جاس شاماسى ەلۋدٸڭ ٷستٸندە. ەشقاشان جىميىپ كٷلمەيدٸ, ٶڭٸ جىلىمايدى. «سەندەر, بوس سٶز قۋعان فيلولوگتارعا ەسكەر ٸسٸن وقىتۋ مەنسٸز, – دەيتٸن. – سوعىس جاعدايىندا مەن سەندەردٸ تىلعا, تانككە قارسى ور قازۋعا جٸبەرەر ەدٸم, بٸراق وندا دا جارىتپاسسىڭدار». قاشاندا تالابى قاتتى. بٸراق ارتىق سٶزٸ جوق, بار ٸسٸ ناقتى بولاتىن. بٸزگە كەكەتە قاراپ: «ال, نە بولدى?» – دەپ سۇراعان. ەبٸش سۇلىق تۇرا بەردٸ, مەن مەيلٸنشە سالتاناتتى تٷردە: «پولكوۆنيك جولداس, بايانداۋعا رۇقسات ەتٸڭٸز. سٸزدٸڭ ەدٸل تالابىڭىز بويىنشا, دەكان بٸزدٸ ستيپەندييادان الىپ تاستادى!» – دەپ حابارلادىم. پولكوۆنيك, تەرٸزٸ, مٷلدە كٷتپەگەن جاعداي, داعدارىپ قالدى. سول سەتٸندە بٸزدٸڭ بالالار گۋٸلدەسٸپ كەتتٸ. كٶبٸنە جورتا: «وي-وي-وي!..» «اي-ياي-ياي!..» «كاك جالكو!..» – وبال ەمەس پە!.. «پوچەمۋ تاك جەستوكو!..» – نەتكەن قاتالدىق!.. پولكوۆنيك قىپ-قىزىل بولىپ كەتتٸ. جاپپاي جوقتاۋ سەل-پەل سايابىرلاعاندا بازارعالي: «كەكٸلباەۆتىڭ ەكەسٸ ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلٸكپەن قازا تاپقان!» – دەپ جارييالادى. «ارتىنان كٶمەك بەرەتٸن ەشكٸم جوق!» – دەپ بەكٸتتٸ مارات نۇرعاليەۆ. «كەرٸ شەشەسٸ عانا بار, باسقاداي تۋعان-تۋىستان ادا!» – دەپ تٷيٸندەدٸ باقىت سەيتجانوۆ. پولكوۆنيك قىزىلدان بوزارىپ, مٷلدە قاۋساپ, شٶگٸپ كەتتٸ. «ا تى ماگاۋلين?! – دەدٸ ساسقانىنان ماعان قاراتا, مەنٸڭ فاميليياما تٸلٸ كەلمەيتٸن. ەدەتٸمشە, «ماگاۋين», – دەپ, كەزەكتٸ تٷزەتۋ جاسادىم – «مەنٸڭ ەكەم كونتۋزييا الىپ, امان-ەسەن ورالعان. ونىڭ ٷستٸنە دەدۋشكام بار. ەيتٸپ-بٷيتٸپ كٷنٸمدٸ ٶتكەرەم». ەرينە, جىل اياعىنا دەيٸنگٸ ٷش-تٶرت ايلىق ستيپەندييا – ٷلكەن شىعىن, الايدا, ايتتىم, مەن عانا ەمەس, ەبٸشتٸڭ دە جاعدايى كٶتەرەدٸ. بٸزدٸڭ بالالاردىڭ گۋٸلٸ مەن دۋىلى – تٶتەنشە وقۋ, قاتال پولكوۆنيككە دەگەن قىرىس كٶزقاراستىڭ ورايىمەن سىرتقا شىققان بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا بولاتىن. پولكوۆنيكتٸڭ باقىتىنا قاراي, قوڭىراۋ سوعىلىپ, كەزەكتٸ ساباعىمىز بٸتتٸ. ٷزٸلٸستە جٸگٸتتەر پولكوۆنيك پوپوۆتىڭ ابىرجىپ قىسىلعان جاعددايىنا بٸر جاعىنان قاناعاتتانىپ, ەكٸنشٸ جاعىنان مىنانىڭ دا سەزٸمٸ, ار-ۇياتى بار ەكەن دەپ تاڭىرقاپ, قايتادان دابىرلاسىپ كەتٸپ ەدٸ. ارتىنان ماعلۇم بولعانداي, بٸزدٸ بٸر ايلىق قانا ستيپەندييادان تٷسٸرگەن ەكەن. پولكوۆنيك ارالاستى ما, ەلدە دەكاننىڭ ەۋەلگٸ شەشٸمٸ دە سولاي ما, بٸلمەدٸك. رەنٸش ەمەس, قىزعىلىقتى وقيعا رەتٸندە ەستە قالىپ ەدٸ.

تاعى بٸر جاعداي. بٸزدٸڭ ەسكەري وقۋىمىز عانا ەمەس, الماتىنىڭ بولاشاق قۇرىلىمىنا قاتىستى. ساباق ٷنەمٸ تٶرت قابىرعادا جٷرمەيدٸ. كەيدە كەڭ دالاعا الىپ شىعاتىن. ەندٸ بٸر جولى, «قالا ٸشٸندەگٸ ۇرىس» تاقىرىبىن تالداۋ ٷشٸن, سول كەزدەگٸ 13-لينييا, – قازٸرگٸ گاگارين جەنە, بۇرىنعى اتىن ۇمىتتىم, جاندوسوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسى, كەڭ اللەياعا الىپ كەلدٸ. كٶرٸكتٸ, ۇزىنا بويىنا تٶرت قاتار اعاش ەگٸلگەن 13-لينييانىڭ تاۋ بەتٸ بٸتەلٸپ, جەر قازىلىپ, استى-ٷستٸنە تٷسٸپ جاتىر ەكەن. «مٸنە, – دەدٸ ەسكەري تاكتيكادان بەرەتٸن پولكوۆنيك ياكۋشەۆ. – كٶشەنٸ بٸتەپ جاتىر. نەگە?» «اقىماقشىلىق! – دەستٸك جامىراپ. – تاماشا پروسپەكتٸنٸ قاق ورتاسىنان قيىپ, بٸرجولا بٷلدٸردٸ عوي!.. » «جوق, – دەدٸ, ەرنٸ مايلاقى, بۇلاعى تٷسٸڭكٸ, تولىقشا پولكوۆنيك. – مەجبٷرلٸ قاجەتتٸك». سٶيتسەك, الماتىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان كٶشە قۇرىلىمى – بٷگٸنگٸ زامانعا سەيكەس كەلمەيدٸ ەكەن. بارلىق كٶشەلەر تاقتا كەيٸپتٸ, شىعىستان باتىسقا, تەرٸستٸكتەن تٷستٸككە قاراي, تٷپە-تٷزۋ سوزىلىپ جاتىر. بٸر شەتٸنەن كٸرگەن تانكتەر, وعان جالعاس جاياۋ ەسكەر, ەشقانداي بٶگەتسٸز, ەكٸنشٸ شەتٸنەن بٸر-اق شىقپاق. سوندىقتان دا, نەگٸزگٸ كٶشەلەردٸڭ بەرٸ ەر تۇستان بٶلٸنٸپ, جاڭا ٷي, جاڭا قۇرىلىستار سالىنۋى شارت. سونىڭ ەۋەلگٸ بٸر كٶرٸنٸسٸ – الدارىڭدا تۇر. «سوندا قانداي سوعىس, قانداي جاۋ?» – دەپ سۇرايدى بالالاردىڭ بٸرٸ قاساقانا. «قىتاي! الماتىدان نەبەرٸ تٶرت جٷز شاقىرىم جەردە تۇر. ال بٸزدٸڭ قالامىز ستراتەگييالىق جاعىنان ٶتە ەلسٸز, قورعانىسقا قولايسىز. قىتايلار بٸر شەتٸنەن كٸرسە, وپ-وڭاي ەكٸنشٸ شەتٸنەن شىعادى». مٸنە, كەرەمەت! «سوندا قالاي, – دەيدٸ جٸگٸتتەر. – نارىنقولدان شەكارانى بۇزىپ ٶتكەن قىتاي الماتىنىڭ تٷبٸنە ەشقانداي بٶگەلٸسسٸز جەتٸپ كەلە مە? بٸزدٸڭ ايبىندى ەسكەرٸمٸز قايدا?» «ەرينە, – دەيدٸ پولكوۆنيك, – شەكارانىڭ ارعى, بەرگٸ بەتٸندە تالقاندايمىز. الايدا, بەرٸنە دايىن بولۋ كەرەك. قىتايدىڭ ەسكەرٸ ونداعان ميلليون, قازٸردە تەحنيكاسى دا جەتٸلگەن. قاجەتتٸ قورعانىس شارالارىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك!» مٸنە, بٸزدٸڭ اكادەميكتٸڭ جازىلا بٸر سٶيلەيتٸن جەرٸ. «دۇرىس, – دەيدٸ, تامسانا باس يزەپ. – دانالىق شەشٸم. ٶتكەن تاريحتا جاۋدى ەكٸ رەت موسكۆاعا دەيٸن جەتەكتەپ ەكەلدٸك. فرانتسۋزداردى شىعا بەرە, نەمٸستەردٸ دەل ٸرگەدە تالقاندادىق. الماتىنى قىتايعا بەرۋ دە دەپ وسىنداي ۇتىمدى ستراتەگييا. بۇدان سوڭ, قاسكەلەڭدە, نەمەسە ۇزىناعاشتا بٸرجولا قيراتامىز. تەك بۇل قىتاي سول بەتٸ موسكۆانىڭ بەرگٸ جاعىنان بٸر-اق شىعىپ جٷرمەسە...» «مولچات!» – توقتات! – دەپ اقىرادى پولكوۆنيك, سٶز مەنٸسٸن ەندٸ عانا اڭداپ. «قالاداعى ۇرىس: قورعانىس جەنە قارسى شابۋىل» تاقىرىپتى ساباعىمىز ودان ەرٸ جالعاسادى. مٸنە, شاماسى 1960 جىلدان باستاپ, الماتىنىڭ وقتاي تٷزۋ, بٸر قيىرىنان ەكٸنشٸ شەتٸنە سوزىلاتىن داڭعىل كٶشەلەرٸن بٸتەۋ, ارالىقتا جاڭا قۇرىلىستار سالىپ, بٷتكٸل شاھاردى تۇيىقتاۋ – ەلدەبٸر ارحيتەكتۋرالىق قاتەلٸك ەمەس, سوۆەتتٸك وزىق ەسكەري ستراتەگييادان تۋىنداعان, جوسپارلى جۇمىس ەكەن. بار قىزىعىن ەندٸ كٶرٸپ وتىرمىز. سىرتتاعى جاۋ تٷگٸلٸ, مىنا, ماشينا باسقان زاماندا, ٸشتەگٸ ٶزٸمٸزدٸڭ ەركٸن قوزعالۋىمىز قيىنعا اينالدى.

قىتىمىر ەسكەري وقۋدان سوڭعى, قيىندىعى ودان كەم تٷسپەيتٸن اۋىر سالماق – مٸندەتتٸ اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارى. ەكٸنشٸ كۋرستى بٸتٸرگەن جازدا, اۋىلداعى ەكٸ ايلىق باراقات دەمالىستان سوڭ, امالسىزدان الماتىعا ورالدىم. ەبٸش كەلمەي قالعان. ياعني, جالعىز ٶزٸم. جالعىز بولعاندا, باسقا بالالار تٷگەل. باقىت, تۇرعانباي, مارات, ديداربەك... اۆگۋست ايىنىڭ باسىندا بٷتكٸل ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرٸ قاتارىندا تىڭ ٶلكەسٸنە اتتاندىرىلعان ەدٸك. باسقالار سيياقتى, بٸزدٸڭ فاكۋلتەتكە دە, تاۋار ۆاگوندارىنان قۇرالعان تۇتاس بٸر سوستاۆ بٶلٸندٸ. ەربٸر ۆاگون ٸشٸندە ەكٸ قاتار تاقتاي سٶرەلەر ورناتىلعان. قامالعان قويداي, قاتارلاسا, قابات-قاباتىمىزبەن جاتامىز. ۆاگوننىڭ ورتا شەنٸ, سىرعىتپالى قاقپا تۇسى ازعانا كەڭٸس, جەلدەپ, توپىرلاپ وتىرامىز. جىلجۋىمىزدان تۇرۋىمىز كٶپ, الماتىدان كٶكشەتاۋدىڭ قالاسىنا دەيٸن بەس كٷن جٷردٸك. مەن ٷشٸن سارى-ارقانىڭ تٶرٸنە بويلاي ەنگەن, ٶزگەشە بٸر ەلەم اشىلىپ ەدٸ. سىرلى, قاسٸرەتتٸ. جاڭا جەرلەر, جاڭا بٸر ۋايىم-قايعى. مويىنتىدان سوڭ, بالقاشتىڭ باتىس قاپتالىن جاعالادىق. بۇدان ارى – سالقار دالا. بەكەت اتاۋلىنىڭ بەرٸ قاپتاعان ورىس. اقمولا شەگٸنە ٸلٸنگەن سوڭ مۇڭ مەن شەر قالىڭداي تٷسكەن. ەجەلگٸ جۇرتىڭنىڭ ەلەسٸ دە قالماعان. مٷلدە باسقا بٸر ەلەم. سۇلتانماحمۇتتىڭ «جازعى قايعىسى» ويعا ورالادى

«بەتٸڭدٸ قايىستىرىپ ورىس باسقان,

تٸتٸرەپ قاھارىنان جەر مەن اسپان...»

سۇمدىق قوي. وتارلىق قىسپاقتىڭ ەڭ اۋىرى بٸزدٸڭ باسقا تٷسٸپتٸ. جەرٸڭ مىناۋ. جۇرتىڭ اناۋ. بولاشاقتا ەشقانداي ساڭلاۋ جوق سيياقتى.

«ال ەندٸ, بٸزگە كەلگەن زامان قانداي?

زامانعا قارسى تۇرار شاماڭ قانداي?

باسقانىڭ كٶكجەلكە بوپ تەپكٸسٸندە,

تالايسىز نەدەن بولدىڭ, اھ سورماڭداي!!.»

باسىن مۇنارلى بۇلت ەمەس, كٶگٸلجٸم قايعى باسقان كٶكشەتاۋ كٶرٸندٸ. بۇدان سوڭ,  ورمان, الاستى, دٶپ-دٶڭگەلەك, كٶرٸكتٸ كٶلگە تولى بايتاق ٶلكەڭ. قولىڭنان شىعىپ بارادى. بەلكٸم, بٸرجولا ايرىلدىڭ...

ەسەرٸ اۋىر ەدٸ. ەڭسە باسقان, ەستەن ايىرعان. سول جىلى عانا ەمەس, قانشاما زامان بويى, تٷن بالاسىندا الاعىزىپ ۇيىقتاي المايتىن ەدٸم. قايران ەل, قايران جەر!..

الماتىعا ورالعاننان سوڭ, بۇدان كەيٸن دە, ەرقيلى جاۋلاۋ, وتارلاۋ, باقىتسىز جاعداياتتار نەتيجەسٸندە جەر بەتٸنەن جويىلىپ كەتكەن حالىقتار تاريحىنا دەن قويدىم. سەبەپ, سالدارىن تەكسەرگەم. وسى, قۇرىپ بٸتكەن جۇرتتاردىڭ ناشارلىعىنان ەمەس, سىرتتان كەلگەن زورلىقتىڭ اياۋسىز ٶكتەمدٸگٸ, كەنەۋسٸز قيياناتتان ەكەن. كٷنٸ كەشە عانا, حالقىڭنىڭ باسىم بٶلٸگٸن جالماعان اشارشىلىق ۇيىمداستىرىلدى. ەندٸ مٸنە, ٷستٸڭە جٷز مىڭداپ تٶگٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ قازاق ٶلٸ مەن تٸرٸنٸڭ اراسى, اجال قۇزىنىڭ جيەگٸندە تۇر ەكەن... نە قايران بار?.. سەتٸمەن ۇشىراسىپ, كٶكشەتاۋدا قولعا تٷسكەن ٶزگەشە بٸر كٸتاپتى نەشە قايىرا سٷزدٸم. «يندونەزييا وبۆينياەت» – «يندونەزييا ايىپتايدى». سۋكارنو. تۋعان جۇرتىنىڭ ازاتتىعى جولىنداعى كٷرەسكەر جەنە ەركٸندٸك زامانداعى العاشقى پرەزيدەنت. داناگٶي, كەمەڭگەر كٸسٸ ەدٸ. ەل-ارالىق ساياسات جٶنٸمەن, ارتىن ويلاماعان ٶكٸمەتتٸك نۇسقاۋ بويىنشا ورىس تٸلٸنە اۋدارىلىپ باسىلعان بۇل كٸتاپتاعى جٷرەك-جاردى تولعام, نەگٸزگٸ تٷيٸندەر – تٷگەلدەي ۇلتتىق ويانۋ, جەنە ازاتتىق جولىنداعى كٷرەس تەسٸلدەرٸ بايىپتالعان باعدارلاما بولاتىن. بۇدان سوڭ, وسى جىلى ٶتكەرٸلگەن بٷكٸلوداقتىق حالىق ساناعىنىڭ نەتيجەسٸنە دەن قويدىم. بٸرەر جىلدان كەيٸن, بۇرناعى زاماندى قوسا تارازىلاعان جيناقتى كٸتابى دا شىققان ەدٸ, ەندٸ ەلەمدٸك دەموگرافييا عىلىمىنا بويلادىم. ونىڭ ٸشٸندە تاريحي دەموگرافييا. ادامزات شەرۋٸ, عاسىرلار بويعى حالىقتار كەرۋەنٸ ٶز الدىنا. اقىرى, ەمەسكٸ ٷمٸت سەۋلەسٸ كٶرٸنگەن. ەلٸ دە تۇزىمىز تاۋسىلماعان سيياقتى. بٷگٸنگٸ جالپى سانىڭ قانشاما كەمٸسە دە, تىم از ەمەسسٸڭ. قازاقستان شەگٸندە عانا ٷش ميلليونعا جۋىق. ەندەشە, ٶسەمٸز, ٶنەمٸز. وسى بايتاق جەردٸڭ بٸر پۇشپاعى, مەسەلەن, وڭتٷستٸك ٶڭٸردە بولسا دا, ٶزٸمٸزدٸڭ نەسٸلٸمٸزدٸ ساقتاپ قالامىز. ول ٷشٸن... قازٸرگٸ كەزدە ساعان قاراپ تۇرعان ەڭ باستى مەسەلە – حالقىڭا ٶزٸنٸڭ تاريحىن تانىتۋ, ەجەلگٸ رۋحىن ەيگٸلەپ, ۇلتتىق ساناسىن كٶتەرۋ ەكەن. وسى جولعا بەت بۇردىق. بار عۇمىرىمىزدى بەيگەگە تٸكتٸك. تەپتٸشتەپ, تٸپتٸ, تەرمەلەپ ايتا بەرگەننٸڭ ٶزٸندە ەلدەنەشە كٸتاپتىڭ جٷگٸ. سونىڭ بٸرازى ٶتكەن قالامگەرلٸك قىزمەتٸمٸزدە جٷزەگە اسقان دا سيياقتى.

بۇل جولعى ەڭگٸمە – ەبٸش ەكەۋٸمٸز تۋرالى ەدٸ عوي. سٶز اياعىن بۇرمايىن. مەن ورىس باسقان اقمولا-قىزىلجار-كٶكشەتاۋدان اتا جۇرتىمنىڭ ارۋاعىن ارقالانىپ, جاڭا بٸر مۇرات تاپقانداي ەدٸم. ەندٸگٸ ماقسات ايقىن, قايتكەندە جاسسىڭ. بار بولاشاعىڭ الدا.

قوڭىر كٷزدە تاعى دا تاۋار ۆاگوندارىنا تيەلٸپ, الماتىعا ورالدىق. ەبٸشپەن جاڭا كٶرگەندەي, قۋانا تابىسىپ ەدٸك. اۋىلدا اناسى اۋىرىپ, قاسىنان شىعا المادى دەگەن انىقتاما الا كەلٸپتٸ. تيياناقسىز ٸلگٸشەك. ٶزٸنە وڭ قارايتىن دەكان اماندوسوۆقا بارىپ, كەڭشٸلٸك العان ەكەن. ستيپەنديياسى ورنىندا, بٸراق جاتاقحانا بەرٸلمەيدٸ. ال مەن بەرٸپ تۇرعان جاتاقتان باس تارتتىم. وڭاشا,جايلى, ەڭ باستىسى – ٶزٸمٸزگە جاققان پەتەر ٷيٸمٸز كٷتٸپ تۇرعان.

وسى ٷشٸنشٸ كۋرس – 1959–1960 جىلدار توعىسىنداعى كٷز بەن قىس جەنە كٶكتەم – شىن كەمەلەتكە جاڭا تولعان جيىرما جاس – ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ قالامگەرلٸك بولاشاق عۇمىرىمىزداعى تاڭبالى بەلەس بولدى دەدٸم. جەنە شىن مەنٸسٸندەگٸ كەمەل, كەلٸستٸ دەۋرەن. قالىپتاسقان ساقا ستۋدەنت قانا ەمەس, فاكۋلتەت اياسىنداعى ەڭ كٶرنەكتٸ جٸگٸتتەر سانالساق كەرەك. مەنٸڭ باسپاسٶزدەگٸ جارييا كٶرٸنٸسٸم كەمشٸن بولعانىمەن, كەۋدەم تىم جوعارى. بٷتكٸل ەلەم ەدەبيەتٸن جەتە تانىدىم دەپ بٸلەم. ٶز ۇعىمىمدا جازۋىم دا  بٸرشاما دەرەجەگە جەتكەن. ەكٸنشٸ كۋرستىڭ اقىرىندا سەۋلەتتٸ سامارقاندقا, ورتا ازييا, شىن مەنٸسٸندە جٷملە ەۋرازييا ۋنيۆەرسيتەتتەرٸ ستۋدەنتتەرٸنٸڭ عىلىمي كونفەرەنتسيياسىنا بارىپ, «اباي جەنە شىعىس ەدەبيەتٸ» دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ, ماقتاۋ ەستٸپ, اتاۋلى گراموتا الىپ, مارقايىپ قايتقام. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ سەگٸز فاكۋلتەتٸنەن ٸرٸكتٸ سەگٸز بالا بارىپ ەدٸك. بەرٸمٸز دە ابىرويلى بولدىق. ونىڭ ٸشٸندە مەنەن ەكٸ-ٷش جاس ٷلكەن, ەكونومفاكتىڭ تٶرتٸنشٸ كۋرسىنىڭ ستۋدەنتٸ, بولاشاقتا عىلىم اكادەميياسىنىڭ پرەزيدەنتٸ, دوكتور, پروفەسسور, اكادەميك كەنجەعالي ساعاديەۆ بار. ٷشٸنشٸ كۋرستا جازۋ قالىپتى جٷيەگە تٷستٸ, جارييا جاعدايىم العا باسپاسا دا, ەڭسەم كٶتەرٸلٸپ, بار جاعىنان بايسال تاۋىپ ەدٸم. ال ەبٸش بار تاراپتان ٶتٸمدٸ. جازعاندارى توقتاۋسىز شىعىپ جاتىر. ەڭ باستىسى – 1959 جىلدىڭ اقىرى, قىسقا قاراي شاعىن كٶلەمدٸ, تٷر-تۇلعاسى ٶزگەشە, كٶركەمدٸگٸ كەلٸستٸ «ماحامبەت» اتتى پوەما جازىپ شىققان. سول كەزدەگٸ ۇعىم عانا ەمەس, قازٸرگٸ سەنٸمٸم بويىنشا دا, بۇل – قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ ٶزگەشە قۇبىلىس ەدٸ. سۇلتانماحمۇت پەن ماعجاننان – 1991 جىلعى جەلتوقسان, تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنە دەيٸنگٸ كەزەڭدە ۇلتتىق سانانى ەيگٸلەگەن, ۇلت ازاتتىعى يدەياسىن كٶتەرگەن جالعىز جىر. (مەجيت بەكتٸڭ الىس شەت ەلدە قالىپتانعان شىعارمالارى بٸزگە كەيٸنٸرەك جەتتٸ.) اينالاسى بٸر اپتادا تەمام قىلىپ ەدٸ. مەن ٷشٸن ٷلكەن قۋانىش بولدى. قاشاندا ەڭ جاقىن, سىرلاس دوسىمنىڭ بار تابىسىنا ٶزٸمنەن ەرمەن مەرەيلەنەر ەدٸم. مىناۋ – كەمەل شىعارما, كلاسسيكا دەدٸم. قازاقتىڭ ٶر رۋحى كٶرٸنٸس تاپقان, قارۋلى زورلىق پەن رۋحاني قىساس – «پاتشانىڭ جيرەن قولى» جانىشتاعان وتارلىق جاعداي ەيگٸلەنگەن, تراگەدييالىق ەمەس, قاھارماندىق ەۋەزدەگٸ ٶزگەشە سەرپٸن. شاعىن كٶلەمدٸ, بٸراق ايرىقشا سالماقتى, كەمەل تۋىندى.

ەبٸش ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ «ەدەبي بٸرلەستٸك» اتالاتىن بەلسەندٸ جاس جازارماندار ٷيٸرمەسٸن باسقارادى. مەن فاكۋلتەت ستۋدەنتتەرٸنٸڭ عىلىمي قوعامىنىڭ تٶراعاسىمىن. سونىمەن قاتار, بٸرلەستٸكتٸڭ «شاعالا» اتالاتىن قابىرعا گازەتٸنٸڭ رەداكتورى. ٶزٸمٸزشە جازۋشىلار وداعىنىڭ جاستار بٶلٸمشەسٸ دەپ بٸلەتٸن بٸرلەستٸك اي سايىن دەرلٸك قاتارىمىزداعى تالاپكەر اقىنداردىڭ ٶلەڭدەرٸن تالقىلاپ, قىزۋ جيىن ٶتكٸزەدٸ. «ماحامبەتتٸ» كٶپ الدىنا تارتپادىق. ەبٸش ەۋەلگٸ كەزەڭنەن ٶتٸپ كەتكەن, ٶز ورتامىزدا ٷلكەن اقىن سانالادى. «شاعالا» گازەتٸنٸڭ كەزەكتٸ سانىنا شىعاردىق. تيەسٸلٸ مەتٸندەرٸ تٷگەلدەي مەشٸڭكەمەن باسىلعان, كٶلدەنەڭٸ بٸرەر مەتر, ۇزىندىعى ەكٸ قۇلاشتان استام ەدەبي گازەتٸمٸز كەڭ دەلٸز – دەكاناتقا قارسى, قازاق ەدەبيەتٸ كافەدراسىمەن جاپسارلاس قابىرعاعا ٸلٸنەتٸن, بەل ورتاسى, ەڭ كٶرنەكتٸ تۇسىندا جارقىراپ «ماحامبەت» پوەماسى تۇرعاننان سوڭ, بۇرىنعىدان دا مەندٸ, ايدىندى كٶرٸنەدٸ. بٷتكٸل قازاق بٶلٸمٸ جاپىرلاي وقىپ جاتىر. ەبٸشتٸ بۇرىننان بٸلەتٸن, ايرىقشا باعالايتىن ٶزٸمٸزدٸڭ جٸگٸتتەر تٷگەل عاجاپ قالدى. باسقا كۋرس بالالارى دا جاپپاي تاڭىرقاپ, كٶبٸنٸڭ اقىلىنا سىيماي, بٸراق مەيلٸنشە مويىنداپ, جاقسى پٸكٸرگە توقتاعان سيياقتى. ەرينە, ەلەمگە تانىلۋعا جاقىن, ٷلكەن قۋانىش. الايدا بۇل – بٸزدٸڭ عانا ۇعىم ەكەن. ارادا ەكٸ اپتا ٶتكەندە, «شاعالاعا» قاراما-قارسى قابىرعاعا فاكۋلتەتتٸڭ رەسمي «فيلولوگ» گازەتٸ ٸلٸنٸپتٸ. قاق ورتاسىندا, تاقىرىبى قارا بوياۋمەن قولدان جازىلعان كٶلدەي ماقالا بٸردەن كٶزگە شالىنادى. «ماحامبەت» پوەماسى – ۇلتشىل ساندىراق» دەپ اتالعان ەكەن. باستان-اياق ەشكەرەلەۋ. ەشبٸر سٶزٸ ەستە جوق, بٸراق ناقتىلاپ ايتپاساق تا بەلگٸلٸ بولسا كەرەك. ەدەبيەتتەگٸ يدەياسىزدىققا, جاداعاي يدەياسىزدىق ەمەس, بۋرجۋازييالىق پاسىق ۇلتشىلدىققا قارسى كٷرەسكە ٷندەيدٸ. بٸزدٸڭ سوۆەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتتە وسىنداي زيياندى, قاسكٶي شىعارما جازىلۋى – اسا قاتەرلٸ قۇبىلىس دەپتٸ. الىپ تۇرعان كٶلەمٸ تالدانىپ وتىرعان زيياندى پوەمادان ەلدەقايدا ٷلكەن, زەرلٸ ماقالانىڭ سوڭىنا قىراعى اۆتوردىڭ ەسٸم-سويى ناقتى جازىلىپتى. بٸر كۋرس تٶمەن وقىعانىمەن, بٸزدەن ەكٸ-ٷش جاس ٷلكەن, العاشقى ٶلەڭدەرٸ باسپاسٶز بەتٸندە كٶرٸنە باستاعان, ارىندى, بۇزاقىلاۋ جٸگٸت, ٸلكٸدە عانا, كارل ماركس كٶشەسٸندەگٸ بۋكينيستكە بارا جاتقان جولىم, زامانىندا ابىرويلى, كەيٸندە ٸشٸمدٸككە ەۋەس, اشاڭ-جارعاق قارت اقىنمەن بٸرگە اراق ٸشٸپ وتىرعانىن كٶرگەم. كەيٸندە ەجەپتەۋٸر اتاعى شىقتى, سودان سوڭ,  وتباسىنداعى ازعىندىعى ٷشٸن جازاعا كەسٸلٸپ, تٶرت-بەس جىلعى قاپاستان كەيٸن, ەلدەبٸر تۋىسى – قۇزٸرەتتٸ پارتييالىق قىزمەتكەردٸڭ كٷشٸمەن بوستاندىققا شىققان جەنە بەتٸ بٷلك ەتپەي, جازۋشىلار وداعى مەن باسپالاردا شالقاقتاپ جٷرۋشٸ ەدٸ. جيىرماداعى بالاڭ ستۋدەنت, جاڭا باستاعان تالاپكەر كەزٸنٸڭ ٶزٸندە ەدەبيەتتەگٸ «ازعىندىققا» قارسى كٷرەسكەن كٸسٸنٸڭ اقيقات بەينەسٸن تانىتا تٷسۋ ٷشٸن ايتىپ وتىرمىن.

بٸز جاقسى بٸلەمٸز, سوۆەتتٸك قوعامدا كەز كەلگەن كٸسٸ ساياسي باقىلاۋ استىندا. ەسٸرەسە جاستار جاعى. ۋنيۆەرسيتەتتە, ەربٸر وقۋ توبىندا بٸر, نەمەسە ەكٸ-ٷش تىڭشى بار. ەسكەردەن ٶتكەن, نەمەسە جۇمىس ٸستەپ كەلگەن, ۇستامدى, سەنٸمدٸ, ساقا جٸگٸتتەر. شاماسى بەلگٸلٸ. پارتييالىق تۇعىرى بەرٸك, جەكەلەگەن وقىتۋشىلار تاعى تۇر. جەنە ەرقايسى ٶز بەتٸمەن دەسەك تە, جوعارىدا بەرٸن بٸرٸكتٸرۋشٸ, باعىتتاۋشى, باسقارۋشى مەكەمە تۇر. كگب. اتاۋلى ماقالا ارنايى تاپسىرمامەن جازىلدى دەپ ويلامايمىن. سوۆەتتٸك جالاقور قوعام قالىپتاستىرعان ەلەۋمەتتٸك قۇبىلىس – شىن ازعىننىڭ ٶزٸنٸڭ ىنتا-جٸگەرٸ. بەكٸم, جالپىعا ورتاق, ٷيرەنشٸكتٸ تەسٸلدەر ارقىلى, بويى وزىق تۇرعان ەبٸشتٸ قازٸرگٸ جەنە بولاشاقتاعى باقتالاسى ساناپ, ەۋ باستان سٷرٸندٸرۋ, الدىنا تالقى قويۋ. قايتكەندە دە, «شاعالاداعى», شىن مەنٸسٸندەگٸ وتانشىل پوەما دا, «فيلولوگتاعى» ەشكەرە ماقالا دا ەسكەرۋسٸز قالماسا كەرەك. كەيٸنگٸ بٸر كٶلدەنەڭ جازبالاردا وسىدان سوڭ ەبٸشتٸ اندا-مىندا شاقىرىپتى, دابىرا جازۋشىلار وداعىنا جەتٸپتٸ دەگەندەي سٶزدەرگە ۇشىراستىم. جاڭساق دەرەك. تەرٸزٸ, پوەمانىڭ كٸتاپقا شىعار تۇسىنداعى تالقى بولار. مەن ايتىپ وتىرعان كەزدە تٶتەنشە ەڭگٸمە تۋعان جوق. بٸرگە تۇرىپ, بٸرگە جٷرمٸز, مەنٸڭ ەستٸمەي قالۋىم مٷمكٸن ەمەس. ەيتكەنمەن, ەبٸشتٸ ساياسي پوليتسييانىڭ سەزٸكتٸلەر ەسەبٸنە قوسۋى كٷمەنسٸز. بٸرٸنشٸ كۋرس, كومسومول جينالىسىنداعى ۇلتشىلدىق داۋ-دامايدان سوڭ, جالعىز ەبٸش قانا ەمەس, سول حيكمەتتٸ باستاۋشى بولعان مەنٸڭ ٶزٸم دە, دەلەلدٸ, بايىپتى سٶيلەگەن نۇرماحان جەنە تاعى  بٸرنەشەۋٸمٸز ساناتقا كٸرسەك كەرەك. اتاۋلى, قاتاڭ شارا قولدانىلماۋى – زاماننىڭ بٸرشاما تىنىشىنان جەنە ٷلكەندەردٸڭ جابا توقۋىمەن قاتار, وسىنىڭ بەرٸ بالالىق, ۋاقىت وزا كەلە باسىلار جەلٸك سانالۋى دەر ەدٸم. سونىمەن, «ماحامبەتتٸڭ» داۋى اياقسىز قالدى. قارىمتا جاۋاپ بەرۋدٸ قاجەت تاپپادىق. كەسەلدٸ تاقىرىپقا نازاردى كٷشەيتۋ عانا ەمەس, كٶپە-كٶرنەۋ اقىماقشىلىق بولار ەدٸ. جالالى گازەتٸمٸز دە قىسىلىپ-قىمتىرىلماي, بٸزدٸڭ «شاعالا»–«ماحامبەتٸمٸز» دە ايىلىن جيماي, كەلەسٸ ساندارى شىققانشا, ەكٸ اي بويى ٶز ورنى, سول قالپىندا تۇرا بەردٸ. بٸز قانشا دٷرديسەك تە, ەبٸشتٸ قۇداي قاقتى دەر ەدٸم. وسى ورايدا ايتا كەتەيٸن, سول, ەلدە كەلەسٸ جىلى, ورىس بٶلٸمٸنٸڭ ورىسشا «فيلولوگ» گازەتٸندە راپوپورت دەيتٸن ستۋدەنت قازٸرگٸ زامان پوەزيياسى تۋرالى ماقالا جازادى, كٶركەمدٸك ٷلگٸسٸ رەتٸندە «بەلگٸلٸ سوۆەت اقىنىنىڭ» بٸر شۋماق ٶلەڭٸ مىسالعا كەلتٸرٸلگەن ەكەن; بۇل, ەسٸمٸ اتالماعان اقىن وسى كەزدە بار تاراپتان ايىپتالىپ جاتقان پاستەرناك بولىپ شىعىپتى. ال, كەتتٸ. ييۋ-قييۋ دابىل, ويباي, اتتان. ەلبەتتە, كگب-نىڭ تٸكەلەي قاتىسىمەن, ۋنيۆەرسيتەت پارتييا ۇيىمى جەنە دەكانات تارابىنان قاتاڭ ايىپتالىپ, راپوپورت وقۋدان قۋىلدى; كەيٸندە, ورىس فيلولوگيياسىن بٸتٸرگەن جٸگٸتتەردەن ەستۋٸمشە, ەكٸ-ٷش جىلدان سوڭ كەشٸرٸم الىپ, ەيتٸپ-بٷيتٸپ ديپلومىن قورعاعان ەكەن, بۇدان سوڭعى كەزەڭدە سٸبٸر, بايقال جاقتا وبلىستىق گازەتتەردە قىزمەت اتقارىپتى, ەلبەتتە, قۋعىن-سٷرگٸن توقتالماعان, اقىرى, مەزگٸلٸنەن بۇرىن دٷنيەدەن ٶتكەن سيياقتى. مٸنە, وسىنداي زاماندا ٶمٸر سٷردٸك. ساقتىقپەن قاتار سەتتٸ تاعدىر بۇيىرۋعا كەرەك ەدٸ.

بۇل كەزدە ەبٸش بٸرشاما ٶلەڭ جازىپ تاستاعان. بارىن ٸرٸكتەپ, شاعىن جيناق ەزٸرلەدٸ. كٶركەم ەدەبيەت باسپاسىنا ۇسىنباق. باسپا قابىلداۋ ٷشٸن ەۋەلٸ جازۋشىلار وداعىنىڭ ماقۇلى قاجەت ەكەن. تالقىلاۋ جەنە وڭدى پٸكٸر. سوعان وراي, وسى العاشقى جيناعى وداقتىڭ پوەزييا سەكتسيياسىنا تاپسىرىلدى. ەكٸ-ٷش اپتا ٶتتٸ مە, بٸرەر اي وزدى ما, تالقىلاۋعا شاقىرىپتى. ەبٸشپەن بٸرگە سەيتجانوۆ باقىت, دٸلدەبەكوۆ تۇرعانباي جەنە مەن – تٶرتەۋ بولىپ باردىق. بٸزدٸڭ ٷشٸنشٸ كۋرسىمىز, 1960 جىلدىڭ العاشقى, قىس ايلارى.

پوەزييا سەكتسيياسىنىڭ باستىعى – اقىن ساتتار سەيتحازين ەكەن. سونىمەن قاتار شەمٸل مۇحامەدجانوۆ جەنە, ەسٸمدە قالماپتى, تەرٸزٸ, وداق پەن جۋرنال, گازەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ ٷش-تٶرت جٸگٸت بار. ھەم جاس پەرٸ ەكٸم تارازي. ساتتار اعامىزدىڭ كٶڭٸلٸ كەڭ ەكەن.  وسى جاقىندا عانا مەسكەۋدەگٸ ەدەبيەت ينستيتۋتىن بٸتٸرٸپ كەلگەن. سول زامانداعى جەنە كەيٸن دە ەرەكشە مەرتەبە – ورتالىق, مەسكەۋ باسپالاردىڭ بٸرٸنەن «بەركۋتى» دەگەن اتپەن اۋدارما جيناعى شىققان. بولاشاعى تىم جارقىن سيياقتى ەدٸ. كٶتەرٸڭكٸ وتىردى. بٸرەر ەسكەرتپەمەن قانشاما ماداق سٶز ايتتى. قازاق ەدەبيەتٸنە دارىندى, جاڭا بٸر جاس اقىن كەلدٸ, دەپ تٷيٸندەگەن. وسىدان سوڭ ەلگٸ, مەنٸڭ ەسٸمدە قالماعان جٸگٸتتەر, باستاپقى لەپەستٸ قوستاعانىمەن, تاپتاۋرىن, سٷرەڭسٸز سٶيلەگەن. بۇدان كەيٸن ەندٸ عانا كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتقان جەنە تەپ-تەۋٸر ٶلەڭدەر جازىپ جٷرگەن شەمٸلگە كەزەك كەلدٸ. نەگٸزگٸ پٸكٸرٸ ورىنسىز سىنعا قۇرىلعان ەدٸ, الايدا, جيناق جارامسىز دەگەن سٶزگە بارمادى. ەبٸش وسى شەمٸلدٸڭ لەپەسٸنە قاتتى كەيٸگەن ەكەن, ٷيگە كەلە سالىسىمەن, ونشاقتى جول ەپيگرامما جازىپ ەدٸ, سونداعى: قاناتى جەتپەيتٸن بيٸكتٸ قالاي تانىسىن, توبىلعىدان اسىپ ۇشا المايتىن «تورعايدىڭ ٷرپە-شٷرپە بالاپانى» دەگەن تٸركەس ەسٸمدە قالىپتى. ەۋەلگٸ شەشەندەر تىنشىعان كەزدە ەكٸم تارازي سٶزگە كٸردٸ. العاش كٶرۋٸم. كەۋدەسٸن كەرە, بايىپپەن, نىق, ەرٸ سەنٸمدٸ سٶيلەگەن. تۇتاستاي العاندا جوعارى باعالادى. الايدا, سوڭعى ورامداعى بٸر سٶزٸ مەنٸڭ جٷرەگٸمە زىرق ەتٸپ تيگەن ەدٸ. «وسىنداعى بٸراز ٶلەڭدە ايتىلىپ جاتقان افريكا – شىن مەنٸسٸندەگٸ افريكا ەمەس, اۆتوردىڭ كٶڭٸلٸندە باسقا بٸر ەۋەن بار...» – دەپ قايىرىپ ەدٸ. ماعان تۇپا-تۋرا ارانداتۋ سيياقتى كٶرٸندٸ. ايتۋعا بولمايتىن ەڭگٸمە. ەرينە, سٶزدٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ – نەشە عاسىرلىق قۇلدىقتان سوڭ, ەندٸ عانا ازاتتىق الىپ جاتقان افريكا ەمەس, وتارلىق كەپتەن قۇتىلا الماي وتىرعان قازاق ەلٸ. ارادا بەس-التى جىل ٶتكەندە جاقىن تانىستىم, كٶڭٸلٸمدە ٷنەمٸ كٷدٸك تۇراتىن ەدٸ, بٸلە كەلە سەيٸلدٸ, تارقادى, شىندىعىندا, بٸزدەن ٷلكەنٸرەك بولسا دا, وتىزعا جاڭا كەلگەن, ەندٸ عانا جازۋعا شىنداپ بەت قويعان ەكٸمنٸڭ لەپەسٸ – «بٸز دە اقىماق ەمەسپٸز, بەرٸن تانىپ, اڭداپ وتىرمىز» دەگەن يشارا تٶڭٸرەگٸندە عانا بولسا كەرەك. كەيٸن دە, ەلدەنەندەي الالىعىن, ۇلت مەسەلەسٸندە تەرٸس كٶزقاراسىن, تٸرشٸلٸك كەشۋٸندەگٸ ارزان قۇيتىرقىسىن كٶرمەدٸم, جاقسى جازۋشى عانا ەمەس, زايىرلى ازامات. قايتكەندە دە, ەكٸمنٸڭ سول سەتتەگٸ ەكٸ-ۇشتى سٶزٸنە تالقىعا قاتىسىپ وتىرعان سىنشىلارىمىزدىڭ ەشقايسى بويلاماسا كەرەك. بٸز – ەبٸشتٸڭ جاۋىنگەر كومانداسى, ەۋەلدە پەتۋالاسىپ العانبىز, تارازى باسى اۋىپ, انىق تەرٸسكە اينالسا عانا سٶزگە كٸرٸسەمٸز, ەيتپەسە مەيلٸنشە بەيبٸت وتىرامىز دەپ. بٸرەر ساعاتتان اسقان تالقىدان سوڭعى قورىتىندى سٶزٸندە ساتتار اعامىز: «كەلٸستٸ, جاقسى جيناق. سىن پٸكٸرلەر ەسكەرٸلسٸن, بٸراق وسى قالپىندا بارلىق تالاپقا جاۋاپ بەرٸپ تۇر. جازۋشىلار وداعىنىڭ پوەزييا سەكتسيياسى اتىنان «كٶركەم ەدەبيەت باسپاسىنا» ۇسىنامىز», – دەپ تٷيٸندەدٸ,

ەبٸش «سىن پٸكٸرلەردٸڭ» ەشقايسىن ەسكەرگەن جوق, تاعى بٸرنەشە ٶلەڭمەن تولىقتىرىپ, مەشٸڭكەدەن قايىرا ٶتكٸزٸپ, باسپاعا تاپسىرعان ەدٸ. شاماسى – 1960 جىلدىڭ ناۋرىز-كٶكەگٸ. بٸزدٸڭ ۇعىمدا جازۋشىلار وداعى ماقۇلداعان جيناق تەز ارادا كٸتاپ بولىپ شىعۋعا تيٸس. ولاي ەمەس ەكەن. باسپانىڭ ٶزٸندٸك رەسٸم,  قۇقۇعى بار. ەبٸشتٸڭ جيناعى ارادا ٷش جىل ٶتكەندە, ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيٸن عانا جارىققا جەتتٸ. ٸلكٸدە, «ماحامبەت» قالاي بولدى دەپ سۇراعانىمدا, ەبٸش مەيلٸنشە كٷيٸنٸپ سٶيلەگەن. «بٷلدٸردٸ,  كٶلەڭكەسٸ عانا قالدى, – دەپ ەدٸ. – ەڭ اقىرىنا «شاشاعىن قىزىل تۋدىڭ جەلبٸرەتتٸ» دەگەن شۋماق قوستىردى». «نەگە كەلٸستٸڭ?» – دەپ ەدٸم اڭتارىلىپ. «وندا مٷلدە باسىلماي قالاتىن بولدى», – دەدٸ كٷيزەلٸپ. بارىن جوققا شىعارعانشا, باسپاي-اق قويسا قايتەر ەدٸ دەپ ايتا المادىم. سٶز – تۇتاس جيناق ەمەس, اتاۋلى پوەما تۋراسىندا عانا بولاتىن. قانشاما زاماننان سوڭ, الپىسقا تولعان شاعىندا ەبٸش بٸزدٸڭ قاتارىمىزدا العاشقى بولىپ, بۇرىنعى-سوڭعى شىعارمالارىنىڭ ون ەكٸ كٸتاپتىق جيناعىن باستىردى. «ماحامبەت» پوەماسى بٸرٸنشٸ تومعا ەنسە كەرەك. ەۋەلگٸ قالپىندا كەلتٸردٸ مە, جاڭادان ٷستەمە, ايىرىمى بار ما – بٸلمەيمٸن. بۇل كەزدە اۋىلدارىمىز الىستاپ كەتكەن. ماعان ارنايى سىيلامادى, ٶز بەتٸممەن الۋعا – كٸتاپ دٷكەندەرٸنە دە تٷسپەگەن. كەلەر جىلى عوي دەيمٸن, مەن ون ٷش تومدىعىمدى شىعاردىم. زەۋٸمەن الماتىدا باس قوسا قالساق, تارتۋ قىلار ەدٸم. سٶيتٸپ, ەبٸشتٸ بٸلمەيمٸن, مەن ٶزٸم ون ەكٸ تومدىقتىڭ ناقتى قۇرامى مەن مازمۇنىنان بەيحابار قالعان ەدٸم. ەگەر «ماحامبەت» قالپىنا كەلسە, قازٸردە ٷڭٸلە وقىعان كەيبٸر ەدەبيەتشٸ, سىنشىلار: «باستاپقىسى بۇلاي ەمەس ەدٸ, تسەنزۋراسىز زاماندا تٷزەتٸپ, تەۋەلسٸزدٸك ۇرانىنا سەيكەس يكەمدەپتٸ», – دەپ, جازباسا دا, ويلاپ قالۋى مٷمكٸن. جوق, ەبٸشتٸڭ بۇل شاعىن پوەماسى ەۋەل باستان-اق ۇلت ۇراندى, ٶزگەشە سارىندى, عاجايىپ تولعاۋ بولاتىن. ايتپاقشى, ٶلەڭ جيناعىن باسپاعا ٶتكٸزگەننەن سوڭ ەبٸش مەشٸڭكەگە باسىلعان قولجازبانىڭ ٷشٸنشٸ بٸر داناسىن ماعان سىيلاپ ەدٸ. جازدا اۋىلعا الا كەتتٸم. ٷي ٸشٸ, داستارقان باسىندا «وسىنداي دارىندى دوسىم بار» دەپ ماقتانبايمىن با. بٸراز ٶلەڭدەرٸن وقىپ بەردٸم. ەجەم باسىن شايقاپ, تامسانىپ وتىردى. اعا, ياعني تۋعان ەكەم (مەن شالدىڭ قولىندا ٶسكەم) باستاۋىش مەكتەپتە مۇعالٸم, سوعىستان بۇرىن قازپي-دٸڭ ەدەبيەت فاكۋلتەتٸنە تٷسكەن, قازٸرگٸ تانىمى دا تەۋٸر, بار مەن جوقتى قاداعالاپ وتىرادى, ەبٸشتٸڭ ٶلەڭدەرٸنە ەبدەن ريزا بولدى. سودان سوڭ سۇراعان: «ال, دوسىڭ وسىنداي ەكەن, سەنٸڭ ٶزٸڭدە ول ماقتاعانداي نە بار?» – دەپ. توسىلىپ قالدىم. «مەن ٶلەڭ جازبايمىن, – دەدٸم. – سىن ماقالا, زەرتتەۋلەر. قازٸر كٶركەم پروزاعا دەن قويدىم. بٸرەر اپتا دەمالىستان سوڭ قاپتال وتىرام...» ارادا تۋرا جيىرما ەكٸ جىل ٶتسٸن. 1982, قاڭتار. تەتەم, ياعني تۋعان انام وقىستا دٷنيەدەن ٶتتٸ, ەلٸ الپىسقا دا تولماعان ەدٸ. سوندا اۋىلعا بارىپ, بار رەسٸمٸن اتقارىپ, ەندٸ جالعىز قالعان ەكەمٸزدٸ كٶشٸرٸپ ەكەتەردە, باياعى قولجازبا كٸتاپ ەجەم مارقۇمنىڭ شاي جينايتىن, كامزول, كٶيلەكتٸك تەۋٸر ماتالار ساقتايتىن ساندىعىنىڭ تٷبٸنەن شىعىپ ەدٸ. ەسكٸلٸكتٸ قۇران كٸتابىمەن بٸرگە. جۇقالتاڭ, قاتىرما, سارعىش پاپكاعا سالىنعان, ەرقايسى جەكە بەتكە باسىلعان ٶلەڭدەر توپتاماسى. ەبٸشتٸڭ ٶز قولىنا ەكەپ بەردٸم. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇل قولجازبالاردىڭ ٸشٸندە «ماحامبەت» جوق بولىپ شىقتى. داعدارىپ بارىپ ەسٸمە تٷسٸردٸم. ول زاماندا مەشٸڭكەگە باستىرۋدىڭ ٶزٸ بٸرشاما ماشاقات, دەل كەتەرٸمدە قايىرا سۇراپ الىپ ەدٸ, ەلدەبٸر قاجەتٸنە قاراي. ەندٸ ەسكٸ جەدٸگەرگە اينالعان سارى پاپكانى ٶزٸنە تاپسىرىپ تۇرىپ: «ماحامبەت» ەۋەلگٸ نۇسقاسىندا ساقتالدى ما?» – دەپ سۇراپ ەدٸم. «ٶزٸمدە دە قالماپتى», – دەدٸ. بايقاۋىمشا, ەبٸش اۆتورلىق ارحيۆٸنە تىم ىقتيياتتى بولماعان سيياقتى. قولجازباسى جوعالسا, قانشالىق دەرەجەدە قالپىنا كەلدٸ, ەلدە ەۋەلگٸ نۇسقا سول بەتٸ قۇردىمعا باتتى ما – تاعى دا انىعىن ايتا المايمىن. قازٸر قونىسىم مٷلدە الىستاپ كەتتٸ, اتالمىش ون ەكٸ تومدىقتى كٸتاپحانادان بولسا دا تاۋىپ الىپ, ناقتىلاۋعا مٷمكٸندٸك جوق. مەنٸڭ وسى ورايداعى بار سٶزٸم – ەبٸشتٸڭ ۇلتتىق مۇراتتى ەيگٸلەگەن, ەڭ العاشقى كلاسسيكالىق شىعارماسى تۋرالى ريياسىز كۋەلٸك بەرۋ عانا.

ۋنيۆەرسيتەتتەگٸ بٸزدٸڭ كۋرسىمىز ٶتە كٷشتٸ ەدٸ. تٸل مەن ەدەبيەت بٶلٸمٸندە – ەلۋ, قاتارلاس جۋرناليستيكادا – جيىرما بەس, جيىنى جەتپٸس بەس ستۋدەنت. (اقىرى تٸل-ەدەبيەتتەن وتىز بەس بالا بٸتٸردٸك, جۋرناليستيكادان جيىرما عوي دەيمٸن.) التى-جەتٸ قىز, قالعانى – ۇلدار, باسىم كٶپشٸلٸگٸ – ون جەتٸ, ون سەگٸزدٸڭ تٶڭٸرەگٸندە. كەيٸنگٸ زاماندا جاپپاي قالىپتاسقان بىلىق-شىلىقسىز, ادال سىناق نەگٸزٸندە ٸرٸكتەلگەن تاڭداما بالالار. تەك ٶز ارامىزدا بٸر جٸگٸت پەن بٸر قىز عانا جاقىن تۋىستارىنىڭ ارقاسىندا ٶتتٸ دەپ ايتىلاتىن, قىزىمىز – ٶڭدٸ, ەرٸ تەۋٸر وقىدى, ۇل – ٸلٸنٸپ-سالىنىپ جٷرٸپ, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ اقىرىندا مٷلدە قۇلاپ, ەكٸ جىلدان سوڭ ەرەڭ بٸتٸرگەن. فيلولوگييا فاكۋلتەتٸ بولسا, ٶز قالاۋلارىمەن تٷسسە, – تٷگەلدەي جازعىش. وقۋ جاڭا باستالعان كەزدە بەرٸ دە دٷر. ەدەبيەت تەوريياسىنان دەرٸس وقيتىن, ول كەزدە وتىزدىڭ ٸشٸندەگٸ, جاپ-جاس, بٸلگٸر, ەرٸ ەسەم, ەسەرلٸ سٶيلەيتٸن زەينوللا قابدولوۆ, ارادا بٸر جارىم-ەكٸ اي ٶتكەن سوڭ, كەزەكتٸ ساباعىندا جالپىعا قاراتىپ سۇراق قويىپ ەدٸ. «بەرٸڭ دە بولاشاق ەدەبيەتشٸ, ال ەندٸ انىقتاپ الايىق. اقىندار, قول كٶتەرٸڭدەر?» – دەگەن. تٸل-ەدەبيەت بٶلٸمٸندەگٸ ەلۋ بالانىڭ ەلدە وتىز, ەلدە وتىز بەسٸ قول كٶتەردٸ. «پروزا جازاتىندار?» – التاۋ-جەتەۋ. «ەدەبي سىن?» – ٷشەۋ-تٶرتەۋ. «دراماتۋرگييا, پەسا جازاتىندار?» – بٸر بالا. زەكەڭ باسىن شايقاپ, كٸشكەنتاي بالالاردىڭ ويىنىن قىزىقتاعانداي, جىميىپ تۇردى. ەشبٸر جانردا جوق تٶرت-بەس-اق ستۋدەنت قالىپ ەدٸ. بٸزدٸڭ بييازى قىزدار جەنە مەن. قىزدارعا تالاپ جوق, ال ماعان قادالا قاراپ, ازعانا بٶگەلدٸ. «ال سٸز?» – دەگەن سودان سوڭ. تٷرٸمدٸ تانىپ العان. سەمينار ساباقتارىندا اسا بەلسەندٸ بولسام كەرەك. وسى ٶتكەن اپتادا عانا, «سيۋجەت جەنە كومپوزيتسييا» دەگەن تاقىرىپ بويىنشا بايانداما جاساپ, لەرمونتوۆتىڭ «بٸزدٸڭ زاماننىڭ قاھارمانى» رومانىن تالداپ, يسا بايزاقوۆتىڭ «قۇرالايى», «اقبٶپە» مەن «قويشىنىڭ ەرتەگٸسٸن» بايىپتاپ, سوڭعى بٶلٸمدە تۇتاس ٶلەڭ شۋماقتارىن جاتقا ايتىپ ەرەڭ توقتاعام. جالپى, شورتانباي مەن دۋلاتتىڭ قانشاما جىر-تولعاۋلارىن, ماحامبەت, شەكەرٸم, يسا, قاسىمدى, پۋشكين مەن لەرمونتوۆ جەنە باسقا دا ەلەم اقىندارىنىڭ تۇتاس ٶلەڭدەرٸ مەن جەكەلەگەن ٷزٸكتەرٸن جادىما تۇتقام. رەتٸنە قاراي سىرتقا تٶگٸلەدٸ. زەكەڭ بۇل كەزدە ۋنيۆەرسيتەت ۇستازدىعىمەن قاتار, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى. ەبٸشكە ٷيٸرٸلٸپ تٷسٸپ, بٸردەن قامقورىنا العان. كەرٸسٸنشە, مەنٸڭ مۇنشاما بٸلگٸرلٸگٸم مٷلدە ۇناعان جوق. ەلدە باسقا بٸر مٸنەزدەرٸم. ەيتەۋٸر ٶمٸر بويى تەرٸس قاراپ ٶتتٸ. ول – كەيٸن. ال قازٸر تۇپا-تۋرا ساۋال سالعان: «پوەزييا ما, پروزا ما. ەلدە سىن با?» – ەۋەستٸك قانا ەمەس, كەكەسٸن اڭدادىم. «مەن ەدەبيەت تاريحىنان زەرتتەۋلەر جاساپ جٷرمٸن», – دەدٸم. زەكەڭ بٸر سەت اڭىراپ قالدى. «مەسەلەن?» – دەگەن سودان سوڭ. «اباي تەكستولوگيياسى تۋرالى. جەنە 30-جىلدار ورايىنداعى ەدەبي باسپاسٶز». زەكەڭ يەگٸن كٶتەردٸ. «ا-ا... سولاي ما...» بولاشاق جازارماندار تٶڭٸرەگٸندەگٸ بار ەڭگٸمە وسىمەن بٸتتٸ. ساباق ەرٸ قاراي جالعاسقان. تەك بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز تاني تٷسكەندەي بولىپ ەدٸك.

شىنىندا دا. ماناعى وتىز اقىننىڭ ون-ون بەسٸ رەسپۋبليكالىق, نەمەسە ەرقيلى وبلىستىق باسپاسٶزگە جول اشقان. قالعانىنىڭ دا ٷمٸتٸ زور, سەنٸمٸ كٷشتٸ. الايدا, جاڭا جىلعا جەتپەي-اق بەيگەنٸڭ اياعى سوزىلىپ كەتتٸ. سوزىلعان جوق, بٸرجولا دەرلٸك توقىرادى. بٸزدٸڭ ارامىزدان سۋىرىلىپ, ەكٸ جويقىن اقىن شىققان. بٸرٸنشٸسٸ – ەرينە, ەبٸش. ەكٸنشٸسٸ – ورازبەك, ەۋەلدە اقىن ەسەبٸندە تانىلىپ, كەيٸندە پروزاشى رەتٸندە قالىپتانعان ورازبەك سەرسەنباەۆ. بۇلار جازىپ جٷرگەن ٶلەڭدەر, سول كەزدەگٸ بٸزدٸڭ ۇعىم عانا ەمەس, قازٸرگٸ دەڭگەيدەن قاراعاندا, قازاق پوەزيياسىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا. ەبٸش ٶلەڭدەرٸ ويلى, سۋرەتتٸ, سىرلى بولسا, ورازبەك ٶلەڭدەرٸ ەسەرشٸل, بەينەلٸ. بٸرٸنشٸ كۋرستا ول دا پەتەردە تۇردى. تاستاق قوي دەيمٸن. بٸردە لەكتسييادا كٶرٸنبەگەن سوڭ, اۋىرىپ قالدى ما دەپ, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ٸزدەپ بارعانىمىز ەسٸمدە. ەلدەبٸر ۇيعىردىڭ ٷيمەن جاپسارلاس, جاتاعان, قۋىقتاي بٶلمەسٸندە تۇرادى ەكەن. قىس كٷنٸ. بٶلمەسٸ جايلى, ەرٸ جىلى كٶرٸندٸ. ورازبەك شىنىندا دا از-ماز تىماۋ تيگەن, جازىلىپتى. جەيدەسٸ شولاق, تٸزەدەن تٷسكەن قازاقى كەڭ دامبالمەن وتىر ەكەن. ەرينە, ٶلەڭ جازىپ. جاڭا عانا تەمامداعان, ٷستٸنەن قاراپ جاتقان سيياقتى. اماندىعىمىز ايتىلىپ بٸتپەستەن وقىپ بەردٸ: «الاقاي, تاڭ كەلەدٸ, تاڭ كەلەدٸ...» بۇدان ەرٸ: «بەتكە الىپ, ٶڭشەڭ بالا مىڭبۇلاقتى, – كەتۋشٸ ەك مٸنٸپ الىپ بٸر-بٸر اتتى...» ەسٸمدە قالعان جىر جولدارى وسىنداي. بالالىق شاقتى اڭساۋ, الىستا قالعان اۋىلدى ساعىنۋ. ەدەبيەت بٸرلەستٸگٸندە ٶلەڭدەرٸن تالقىلادىق. مۇندايدا مەن سىنشى بولىپ كەتەم. قالعان بٸلگٸشتەر دە مەيلٸنشە تۇشىنىپتى. «جەتٸپ تۇرعان اقىن», – دەپ باعالاستىق. ورازبەك وسىنداي بولعاندا, ەبٸشتٸڭ ٶرەسٸ تٸپتٸ بيٸك. ەلگٸ, بٸزدٸڭ وتىز اقىن, تالابىنىڭ كٷشتٸلٸگٸ, پاراسات, تانىمىنىڭ مولدىعى كەسٸرگە شىعىپ, تٷگەلدەي دەرلٸك ٶلەڭ جازۋدى دوعاردى. كەيٸندە مٷلدە اتاۋسىز كەتتٸ. كەيبٸرٸ, تولىسقان شاعىندا پوەزيياعا قايتىپ ورالدى. مەسەلەن, تٷركستاندىق احمەت تٶرەقۇلوۆ پەن تارازدىق ارعىنباي بەكبوسىنوۆ. ايتباي رامازانوۆ – ەرقيلى ماقالا, ەڭگٸمەلەر جازىپ جٷردٸ. ٶتە جاقسى باستاعان ىدىرىس دەرٸباەۆ ەكٸنشٸ كۋرستان سوڭ جاعدايى كەلٸسپەي سىرتقا اۋىسىپ, سول بەتٸ حابارسىز كەتتٸ. جەنە نۇرباتسين مٷلٸك دەگەن تاعى بٸر ازاماتىمىز. اقىنى بار, ٶزگەسٸ بار, بٸراز جٸگٸتتەرٸمٸز باسقا سالالارعا ويىستى. ەدەبيەت سىنشىسى سونارباي تاڭقاەۆ فيلوسوفييا دوكتورى بولدى, پروفەسسور رەتٸندە كٶپ جىلدار ۇستازدىق جاسادى. جالعىز دراماتۋرگىمىز سەيٸلبەك يساەۆ – بەلگٸلٸ لينگۆيست ەسەبٸندە تانىلدى, قازاق تٸلٸنە قاتىستى مەندٸ عىلىمي ەڭبەكتەر جازدى, دوكتور, پروفەسسور, ينستيتۋت رەكتورى دەرەجەسٸنە جەتتٸ. ساپارحان مىرزابەكوۆ – ول دا فيلولوگييا دوكتورى, پروفەسسور, قازاق تٸلٸ, ونىڭ تۋما ەرەكشەلٸكتەرٸ تٶڭٸرەگٸندە قۇندى كٸتاپتار شىعاردى. بازارعالي قۋاتوۆ باتىس ٶڭٸردە بايىرعى جۋرناليست رەتٸندە ماعلۇم. مۇحيتدينوۆ ميراسبەك – تانىمال مەتوديست پەداگوگ بولدى. فادلي فازلي-وعلى ەليەۆ – كەيٸندە تٷرٸك تٸلٸنەن ۇلتتىق رۋحقا قاتىستى بٸرتالاي اۋدارما جاسادى, زەردەلٸ ماقالالار جازىپ جارييالادى. مەن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە اتاققا شىققاندارىن ايتىپ وتىرمىن. دەسە دە, ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرگەن كەزدە ەر تاراپقا بٶلٸنٸپ, ەرقيلى جۇمىس سوڭىندا, تۇرمىس پەن جاعداي توزدىرعان جٸگٸتتەرٸمٸزدٸڭ بٸرازى – اقىن, جازۋشى بولماسا دا, عىلىم قۋماسا دا, قازاق ازاماتى رەتٸندە ٶز ورتاسىندا يگٸلٸكتٸ قىزمەت اتقارسا كەرەك. ەيتسە دە, بۇلاردىڭ ٸشٸندە ۇلىتاۋعا كەتكەن باقىت سەيتجانوۆ, قىزىلورداعا قايتقان تۇرعانباي دٸلدەبەكوۆ, اقمولالىق, كەيٸن باسپادا وتىرعاندا مەن بالالارعا ارنالعان بٸر كٸتاپشاسىن شىعارىپ بەرگەن مارات نۇرعاليەۆ, ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ كٶپ ۇزاماي, سارىشاعان پوليگونى ايماعىندا مۇعالٸم بولىپ جٷرگەندە «اق قان» – لەيكەمييا دەرتٸنە شالدىعىپ, مەزگٸلسٸز دٷنيەدەن ٶتكەن, جازۋشىلىق جاقسى تالابى بار ديداربەك رامادانوۆ – قاي-قايسى دا, قوعامدىق ٶمٸردەن ٷلكەن ورىن الۋعا لايىقتى جٸگٸتتەر ەدٸ. سەتسٸز عۇمىر كەشتٸ دەمەيمٸن, ەيتكەنمەن, تالايلارى تولىمدىراق بولۋعا تيٸس-تٸ. ەڭگٸمە ارناسىنان اۋىتقىپ, ەسكە الىپ وتىرعانىم – جاڭا باستاعان قالامگەر كەزٸندەگٸ ەبٸشتٸڭ ٶسكەن, قالىپتاسقان ورتاسى, ياعني مەنٸڭ دە تاقاۋ تٶڭٸرەگٸم تۋرالى اقپار بەرە كەتۋ.

ۋنيۆەرسيتەتتە بۇرىن «ٷيٸرمە», بٸز «بٸرلەستٸك» دەپ كٶتەرٸپ اتاعان ەدەبي ۇجىمداستىق بولدى دەدٸم. ٷيٸرمە باستىعى – العاشقى بٸر ەڭگٸمەلەرٸ باسپاسٶزگە, ونىڭ ٸشٸندە ايدىندى «ەدەبيەت جەنە يسكۋسستۆو» – كەيٸنگٸ «جۇلدىز» جۋرنالىنا دا شىققان مارشال ەبدٸحالىقوۆ ەكەن. زامانىندا بٸرشاما تانىمال جازۋشى بولدى. ول كەزدە سوڭعى كۋرستا وقيتىن. كەلەسٸ كٷزدە بٸرلەستٸك باستىعى مٸندەتٸ ەبٸشكە كٶشتٸ. فيلولوگييا فاكۋلتەتٸ اياسىنداعى ٷلكەن مەرتەبە. كەيٸنگٸ جەنە الدىڭعى كەزەڭدە قازاق ەدەبيەتٸنە بەلسەنە ارالاسقان اتاقتى قالامگەرلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان شىققانىن ەسكەرسەك, فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ ەدەبيەت بٸرلەستٸگٸ, شىنىندا دا العاشقى ەدەبي مەكتەبٸمٸز ەسەپتٸ. ٷمٸتٸ زور, كەۋدەسٸ بيٸك, تالاپكەر جاس اقىنداردىڭ ٶلەڭ توپتامالارى تالقىلانادى. ەۋەلگٸ بٸر جيىنىمىز جوعارعى, تٶرتٸنشٸ, ەلدە بەسٸنشٸ كۋرستا وقيتىن رەشيت سەبيتوۆ دەگەن جٸگٸتتٸڭ شىعارماشىلىعىنا ارنالدى. ٶلەڭدەرٸ تەپ-تەۋٸر, ارا-تۇرا رەسپۋبليكالىق گازەتتەردە باسىلىپ تۇراتىن. اقىرى ٷنسٸز كەتتٸ, كەيٸنگٸ تاعدىرىن بٸلمەيمٸن. بٸزدەن ەكٸ جىل كەيٸن كەلگەن باقتىبەك قوزىكەەۆ دەگەن, قارشاداي بالا بولدى. ول دا ورتالىق باسىلىمدارعا جول اشقان. مٸنەزٸ شيراق, قيمىلى شالت, دارىندى جٸگٸت ەدٸ. اقىرى, تولىق ٶركەندەي الماي, ەرتە قيىلدى, ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ كٶپ ۇزاماسا كەرەك. فاكۋلتەتتە, ەبٸش پەن ورازبەكتٸڭ سوڭىن الا, تانىمال تالاپكەر رەتٸندە, بٸزدەن ەكٸ كۋرس تٶمەن وقيتىن عاريفوللا كٶشەنوۆ دەگەن جٸگٸت بوي كٶرسەتكەن, بٸر توپ ٶلەڭٸ ول كەزدەگٸ دابىلدى, ٷلكەن اقىن تايىر جاروكوۆتىڭ القاۋ سٶزٸمەن «قازاق ەدەبيەتٸندە» باسىلعان. ونى دا تالقىلادىق, كٶتەرٸڭكٸ بەدەلٸنە قاراماستان, بٸرتالاي مٸن تاعىلدى. شىنى دا سولاي بولسا كەرەك, كەيٸندە مٷلدە كٶرٸنبەدٸ, باتىس وبلىستاردىڭ بٸرٸندە گازەت رەداكتورى قىزمەتٸن اتقاردى دەپ ەستٸگەنٸم بار. بۇل كەزدە بٸزدەن جوعارى كۋرستا قايرات جۇماعاليەۆ كٶزگە تٷسە باستاعان. «قازاق ەدەبيەتٸ», «لەنينشٸل جاس», تٸپتٸ «جۇلدىزدا» جارييالانىپ جٷر. سٶزگە ساراڭ, سىمباتتى, كەربەز جٸگٸت. ٶزٸن بٸرلەستٸكتەن جوعارى ساناسا كەرەك, ٶلەڭدەرٸن تالقىعا سالمادى جەنە بٸزدٸڭ تٶڭٸرەگٸمٸزبەن ەشقانداي بايلانىسى جوق. بۇل قايرات كەيٸندە بەلگٸلٸ اقىن, ەبٸشپەن اقىرىنا دەيٸن ەتەنە ارالاستى, مەنٸمەن دە ۇزاق جىلدار بويى دوس-جار, جاقسى قاتىناستا بولدى. يە, ٷمبەتباي ۋايدين بار. تٷرٸ بالاڭ, جاسى ٷلكەن, ٶلەڭدٸ جاڭا باستاعان. ول كەزدە سىقاقشى ەمەس, ليريك. كەيٸندە جاقسى اقىن بولعان جەنە ەرقيلى جانردا جازىپ جٷرگەن ايان نىسانالين دە تانىمال ەدٸ. ٶز ٶلەڭدەرٸنٸڭ تالقىسى ما, ەلدە باسقا بٸر رەتٸ مە, ەلدەكٸمدەرمەن كەلٸسپەي قيقىرايىپ وتىرىپ العانى ەسٸمدە. ٶتەجاننىڭ ٶلەڭدەرٸ ورتاعا سالىندى. اتاعى زور. بٸز بٸرٸنشٸ كۋرستا جٷرگەندە توپتاما ٶلەڭٸ قۋاندىق شاڭعىتباەۆتىڭ العىسٶزٸمەن ەدەبيەت جۋرنالىندا جارييالانعان ەدٸ. ەۋەزٸ باسقا, ٶزگەشە تۇرپاتتى جىرلار. بار بٸتٸمٸ سونى, سەزٸمٸ كٸرشٸكسٸز, تولعامى تابيعي. قازٸرگٸ ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ اقىنداردىڭ ەشقايسىنا ۇقسامايدى, تىڭنان تٷرەن تارتقانداي. ارادا اي ٶتپەي, بٸرلەستٸك نازارىنا تٷسكەن. بۇرناعى, مارشال ەبدٸحالىقوۆتىڭ باسشىلىعى كەزٸندە. 1958, كٶكتەمە بولسا كەرەك. كەشكە ارنايى شاقىرىلعان قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ەلبٸرەپ تۇرىپ, ۇزاق سٶيلەدٸ. وسىدان كەيٸن تالقى باستالعان. بٸرەۋ سٷيٸندٸ, الدىڭعى ٷلكەن اقىننىڭ سٶزٸن قوستادى, ەندٸ بٸرەۋ ناقتى تالداۋعا تىرىستى, بٸرەر جٸگٸت مۇنداي, قالىپتى پوەزييا اۋقىمىنان تىس, بۇزا-جارعان ٶلەڭدەردٸ ەۋەسقوي دەلدٷرٸش دەپ, مٷلدە تەرٸسكە شىعاردى. سودان سوڭ قابدەش سٶيلەگەن. قىتايدان كەلٸپ وقىپ جاتقان ستۋدەنت, بولاشاق اتاقتى جازۋشى جۇمادٸلوۆ. ەڭ مەندٸ, ەڭ نەرلٸ لەپەس بولىپتى. ماداق ورىندى, كٷستانا دا تٷسٸنٸكتٸ, دەدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل – قازاقتىڭ جاڭا پوەزيياسى. ٶزٸ اۋىلدا تراكتوريست ەكەن. جاسى ون سەگٸزگە ەندٸ كەلگەن. ٶمٸردٸ, تابيعاتتى تانۋى, قابىلداۋى باسقاشا, شىنايى, ناقتى. ولقى ساناۋدىڭ جٶنٸ جوق. تاڭىرقاساق تا, سەنٸمسٸزدٸك كٶرسەتۋ ورىنسىز. پۋشكين مەن لەرمونتوۆ ٶزدەرٸنٸڭ عاجايىپ ٶلەڭدەرٸن ون التى-ون جەتٸ جاسىندا جازعان. ٶزٸمٸزدٸڭ سۇلتانماحمۇت جيىرماعا تولماي-اق ٶنەردٸڭ زاڭعار بيٸگٸنە شىقتى. مٸنە, قازاق ەدەبيەتٸنە ٶتەجان نۇرعاليەۆ دەيتٸن ٷلكەن اقىن كەلٸپتٸ. بەرٸمٸز ٷشٸن مەرەي, قۋانىش بولۋعا تيٸس, دەپ تەمامدادى. ناقپا-ناق ەمەس, بٸراق ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي. سول ٶتەجان ارادا جىل ٶتكەندە ۋنيۆەرسيتەتكە كەلٸپ تٷسكەن. بۇل ەكٸ ارالىقتا «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە تاعى دا بٸرنەشە ٶلەڭٸ شىقتى. ەندٸ ەبٸش باستاعان بٸرلەستٸكتٸڭ تالقىسىنا تارتىلدى. بۇرىنعىلارى بەلگٸلٸ, ونىڭ ٷستٸنە مەشٸڭكەگە باسىلعان, ەلدە وتىز, ەلدە قىرىق بەت جاڭا ٶلەڭدەرٸن ۇسىنعان. بەرٸمٸزدٸڭ دە نيەتٸمٸز وڭ ەدٸ. الايدا, جٸگٸتتەر جوعارى باعادان باستاپ, بٸرتە-بٸرتە قاتاڭ تالاپقا كٶشتٸ. ەۋەلگٸ, دەرٸپتٸ جىرلارىنان سوڭعى كەزەڭدە جازىلعان دٷنيەلەرٸنەن قانشاما مٸن تاپقان. ٸزدەنٸس جوق, تابىسقا ماستانىپ, توقىراپ قالىپتى, دەستٸ. مەن سٶيلەمەگەن سيياقتىمىن. كەيبٸرٸ ارتىعىراق كەتكەنٸمەن, جٸگٸتتەردٸڭ مٸنٸ مەن سىنى ورىندى ەدٸ. اتاقتى ٶتەجان موينىن تۇقىرتا, الارا قاراپ وتىردى دا قويدى. باسىلىپ قالىپتى. مەن ٶزٸمشە جازام, سەندەر ٶزدەرٸڭشە ايتتىڭدار, قايسىمىز دا ٶز ورنىمىزدا قالايىق, دەدٸ جاۋاپ لەپەسٸندە. اقىر تٷبٸ بۇل تالقى ٶتەجاننىڭ پايداسىنا شىقتى عوي دەيمٸن. بٸراز جىلعى داعدارىستان سوڭ, جاڭاشا سەرپٸلٸپ, ٷلكەن بيٸككە بەت قويعان, اقىرى, ٶزٸنٸڭ ەرەكشە مٸنەزٸنە ساي, قازاق پوەزيياسىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتكەن ٶزگەشە ٶلەڭدەر جازىپ جٷردٸ.

ەڭ بەلسەندٸ, ەرٸ كٶپ جازاتىن اقىنىمىز – دٷكەنباي بولاتىن. كەيٸندە بەلگٸلٸ پروزاشى دٷكەنباي دوسجانوۆ. ٶلەڭدەرٸ كەڭٸنەن تالقىلاندى, مٸنسٸز ەمەس, بٸراق ٶتە جاقسى دەپ باعالانعان. دٷكەنباي پوەزيياسىنداعى نەگٸزگٸ بٸر تاقىرىپ – ەبٸشتەگٸ سيياقتى, ازاتتىق الىپ جاتقان افريكا ەكەن. قايتقان قۇستارعا قاتىستى بٸر ٶلەڭٸندە ٶز اتىنان: «جەتكٸزٸڭدەر جٸگەرلٸ ەلدٸڭ سەلەمٸن!» – دەيتٸن تٷيٸندٸ سٶزٸ بار ەدٸ. ياعني, بٸز دە ازاتتىقتى اڭساپ وتىرمىز, اقىر تٷبٸ كٷرەسەمٸز, الامىز دەگەن ەمەۋرٸن. بۇل ٶلەڭنٸڭ دە ساقتالۋى, باسىلىمى تۋرالى دەرەگٸم جوق, بٸراق سونداي بٸر, جٷرەكجاردى تولعاۋدىڭ بولۋى انىق. بۇل افريكا ەۋەزٸ اقىر تٷبٸندە دٷكەنبايدىڭ ٶزٸنٸڭ باسىن جويا جازدادى. بۇرنادا جازعان سيياقتىمىن, بٸرگە وقيتىن, بٸرگە جٷرەتٸن سۇلتان ورازالين ەكەۋٸ, مىنا, ازاتتىق الىپ جاتقان نەگر جۇرتى سيياقتى, بٸزدٸڭ قازاق تا ٶز الدىنا ەل بولىپ, تۋ كٶتەرۋٸ كەرەك دەگەن تۇرعىدا ليستوۆكا – ٷندەۋ قاعازدار دايىنداپ, ٷي-ٷيگە تاراتادى. ارادا ەكٸ كٷن ٶتپەي دٷكەنباي ۇستالعان. ەڭ عاجابى – كگب-دا ٸستەيتٸن تەرگەۋشٸ, تەكسەرۋشٸ جٸگٸتتەر ارى قاراي ۋشىقتىرماي, مۇنداي اقىماقشىلىقتى قويىڭدار, دەپ, اقىل, كەڭەسٸن ايتىپ, مەسەلەنٸ بٸرجولا جاۋىپ تاستايدى. ال سۇلتانعا مٷلدە قوزعاۋ تٷسپەپتٸ. كەيٸنٸرەك ايتۋىنشا, ونىمەن جەنە دٷكەشپەن ناقتى قاتىناسىمىز بار تٶلەك ەكەۋٸمٸزدٸڭ دە ٸزٸمٸز كەسٸلگەن. بٸراق ەشقانداي كٷمەن تابىلماعان. قايتكەندە دە, ۇلتتىق ساناسى جوعارى جەنە, سٶز جوق, تٸلەكتەس, سونىمەن قاتار, جاناشىرلىق سەزٸمٸ, ادامدىق قاسيەتٸ كەمٸل جاس جٸگٸتتەر شاتاقتى مەسەلەنٸ ورتا جولدان ٷزٸپتٸ. قيسىنسىز دەسەك تە, اقيقات, بولعان جاعدايات. بۇل زاماندا بەرٸمٸزدٸڭ تٸلەگٸمٸز ورتاق, بەرٸمٸز دە جاسپىز, تالابىمىز جوعارى جەنە بولاشاققا سەنٸم زور – قايتكەندە دە جاراسىمدى مەجٸلٸس, وتىرىستار ەكەن. بٸرلەستٸك جيىندارىنا ەدەتتە جيىرما-شاقتى بالا قاتىناسىپ, سونىڭ تەڭ جارىمى بەلسەندٸلٸك تانىتادى. بەلگٸلٸ بٸر اقىنىمىزدى باعالاۋ عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ ەدەبي احۋال, ەرقيلى كٶركەمدٸك تانىم مەن كٶزقاراس, قالامگەرلٸك قىزمەت, وقۋ مەن ەڭبەك تٶڭٸرەگٸندەگٸ تولعامدار. بٸرلەستٸك جيىندارىن ەدەتتە ەبٸشتٸڭ ٶزٸ قورىتىندىلايدى. تاۋىپ ايتادى, ناقتى ايتادى, ەڭ سوڭعى, تٷيٸندٸ توقتام بولىپ شىعاتىن. اتاۋلى جيىنداعى قانشاما سٶز, ٶزٸمٸزشە باجايلى تالقىدان كەيٸن, وسى جەنە باسقا دا جٸگٸتتەردٸڭ ەرقيلى ٶلەڭدەرٸ – بٸرلەستٸك ٷنٸ «شاعالا» گازەتٸندە قابىرعاعا شىعادى. قاتاڭ ٸرٸكتەۋدەن سوڭ, تاڭدامانىڭ تاڭداماسى. بٸز ٷشٸن اقىندىق ساپار, اتاق-ابىرويدىڭ باستاماسى كٶرٸنەتٸن.

بٸرلەستٸكتە  ٶز  ورتامىزبەن  عانا  شەكتەلمەيمٸز,  رەسمي, ٷلكەن ەدەبيەت مەسەلەلەرٸنە قول سوزاتىن ەدٸك. بەلگٸلٸ جازۋشىلارمەن كەزدەسۋ. ٶزٸمٸزگە سەنٸمٸمٸز سونشالىق, اقىل, عيبرات تىڭداۋ ٷشٸن ەمەس, جاڭا بٸر شىعارمالارىن تالقىلاۋ ٷشٸن. وسى ٷشٸنشٸ كۋرس, 1960 جىلى عوي دەيمٸن. تٸرٸ كلاسسيكتەر ساناتىنداعى عابيدەن مۇستافيننٸڭ «كٶزكٶرگەن» اتتى شاعىن, ەستەلٸك كٸتابى شىققان. ٷلكەن ٷمٸتپەن وقىپ, ەشقانداي قاناعات تاپپادىق. ارنايى كەزدەسۋگە شاقىرعان ەدٸك. اقساقال كەلدٸ, وتىردى. ەۋەلگٸ, بٸرشاما كٶلەمدٸ تالداۋ سٶزدٸ كٸم ايتقانى ەسٸمدە جوق. تەرٸزٸ, ەبٸش ەمەس, باسقا بٸر جٸگٸتٸمٸز. سودان سوڭ, قاتار-قاتارىمەن جەتٸ-سەگٸز بالا. مەن كٶپشٸلٸكتٸڭ سوڭىن الا سٶيلەپ ەدٸم. ٷلكەن جازۋشىنىڭ جاڭا كٸتابىنان ٸلٸپ الار ەشتەڭە تاپپادىق. زامان دا جوق, ادام دا جوق, بولاشاق جازۋشىنىڭ ٶزٸ دە جوققا جاقىن. عابەكەڭ تٷڭٸلمەدٸ, تٷنەرمەدٸ, ٶڭٸن بەرمەگەن بايسالدى كەيٸپتە باستان-اياق, ٷنسٸز تىڭداپ وتىردى. سوڭعى سٶزٸن دە جارىتىپ ايتپادى. اياعى بار دەدٸ مە, ەلٸ دە تولىقتىرام دەدٸ مە, قىسقا ەرٸ مەنسٸزدەۋ سٶيلەدٸ. ەبٸش ٶزٸڭٸز دە بٸلەسٸز, ەدەبيەتتە ەرقيلى پٸكٸر بولادى دەگەن تۇرعىدا از-ماز جايماشۋاقتاپ, ستۋدەنت جەنە قالامعا تالاپكەر جاستاردىڭ شاقىرۋىن قابىلداعانى ٷشٸن راقمەت ايتتى. اقساقالدى سىرتقا, ماشيناسىنا شىعارىپ سالدىق. باسقالاردى بٸلمەيمٸن, اقىر سوڭىندا ەبٸش ەكەۋٸمٸز دە ىڭعايسىزدانىپ قالعان ەدٸك. جٸگٸتتەردٸڭ سٶزٸندە جاڭساق جوق,  بٸراق وسىنىڭ بەرٸنٸڭ قاجەتٸ قانشا ەدٸ دەگەن تۇرعىدا. الدىڭعىلار قايتكەندە جاڭا بٸر, سونى ٶرٸسكە شىعا المايدى, شاقىرۋىمىز قاتە بولدى دەگەن ٶكٸنٸش. ەڭ باستىسى – اقساقالدىڭ سونشاما سىرباز ۇستامدىلىعى ەسەر ەتكەن. بٷگٸندە ٶزٸمٸز دە بٸرازعا كەلدٸك, سول جاستان استىق, قانداي ورتادا دا دەپ وسىلاي وتىرۋىمىز نەعايبىل. وسى سٶزدەردەن سوڭ ويلانا قاراسام, اقساقال بٸز ايتقان ولقى مەن كەمٸستٸ, جەتٸمسٸز بەن مٷكٸستٸ تٷگەلگە جۋىق مويىنداعان, وسى قازٸر ەمەس, بۇرنادا, تٸپتٸ, جازۋ, سىزۋ ٷستٸندە بٸلگەن, اڭداعان, الايدا, قىسپاق زاماندا كەڭٸنەن كٶسٸلٸپ, ەركٸن اشىلۋعا مٷمكٸندٸك تاپپاعان. شىن مەنٸسٸندە بٸز جاستىق اۋسار, اڭعال سەرپٸنمەن, بٸتەۋ جارانىڭ اۋزىن تىرناعان سيياقتىمىز.

عابيدەن اقساقالدان سوڭ, جاڭا قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ الدىڭعى قاتارىنا ۇمتىلىپ تۇرعان ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆتى شاقىردىق. كەلەسٸ, 1961 جىلدىڭ باسى عوي دەيمٸن. «قان مەن تەر» اتتى, ەلدە ديلوگييا, ەلدە تريلوگييانىڭ بٸرٸنشٸ كٸتابى شىققان. جٸلٸكتەپ بەرۋ, ناقتى باعاسىن ايعاقتاۋ قاجەت سيياقتى كٶرٸنگەن. ەدەبيەت تەوريياسىنان دەرٸس وقيتىن زەينوللا قابدولوۆپەن بٸرگە كەلدٸ. بۇل جولى, ٶتكەننٸڭ ساباعى بار جەنە كٷردەلٸ تاقىرىپقا ارنالعان, اياق الىسى كٶپكە ۇناعان رومان, جاپپاي وقىپ, جۇمىلا دايىندالساق كەرەك. ەبٸش ارنايى بايانداماشى بولدى. جوعارى باعالاعان, تٷبەگەيلٸ تالداعان جەنە شىعارمانىڭ جەتٸمسٸز جاقتارى, الدا ەسكەرٸلۋگە تيٸستٸ جاعداياتتار جٶنٸن دە مەيلٸنشە قامتىعان ەدٸ. بٸزدٸڭ كٶپ بٸلەتٸن, ٶز پٸكٸرٸندە بەتكە, جٷزگە قارامايتىن جٸگٸتتەر بۇل جولى دا توقتاي الماعان. بارىن باعالاي كەلە, بٸرتالاي مٸنٸن دە اشىپ كٶرسەتكەندەي. ەبەكەڭ كٷلٸمسٸرەي وتىرىپ, ەۋەسقوي جٷز, اشىق كٶڭٸلمەن قابىلدادى. ەڭ سوڭىندا كەلەسٸ كٸتاپتار جەتٸگە تٷسەتٸنٸن ايتىپ, ەبٸشتٸڭ بايانداماسىن سۇراپ الدى, بەرٸمٸزگە دە كەڭبەيٸل ريزاشىلىق بٸلدٸردٸ. كەيٸندە زەكەڭنٸن اۋزىنان ەلدەنەشە مەرتە ەستٸدٸك, ٷلكەن جازۋشى نۇرپەيٸسوۆ جاس بالا ەبٸشتٸڭ بار پٸكٸرٸن قابىل العان ەكەن, كەمٸستٸك جاقتارىن مويىنداپ, شىعارمانى جاقسارتا تٷسۋ جەنە الداعى باعىت-باعدار تارابىنداعى پٸكٸر, ۇسىنىستارىن تٷگەل ماقۇل كٶرگەن سيياقتى. ەرنەنٸ ەسٸرەلەي, ەدەمٸلەي سٶيلەيتٸن زەكەڭنٸڭ: «ەبدٸجەمٸل ەبٸشتٸڭ بايانداماسىن الدىنا قويىپ جازىپ جاتىر», – دەگەنٸ ەسٸمدە. ەرينە, اقىر تٷبٸندە ەركٸم ٶزٸنشە, ٶز مٷمكٸندٸگٸنشە جازادى, بٸراق سول بٸر كەزدەسۋدە ستۋدەنت ەبٸشتٸڭ ايتقان بارلىق تولعامى – قالىپتاسقان, جاسامىس قالامگەر نۇرپەيٸسوۆكە ايرىقشا ەسەر ەتۋٸ انىق.

بۇل – بٸزدٸڭ تٶرتٸنشٸ كۋرس, 1961 جىلدىڭ باسقى توقسانىندا ٶتكەرٸلگەن جاعدايات دەدٸم. العى جىل, وسىدان ٷش-تٶرت اي بۇرىن قازاق ەدەبيەتٸ شەجٸرەسٸندەگٸ ٶزگەشە بٸر وقيعا بولدى. باستى كەيٸپكەرلەرٸ – ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار ەۋەزوۆ پەن تاعى دا جاڭاعى بالا – ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتٸ ەبٸش كەكٸلباەۆ ەكەن.

ەلبەتتە, بٸزدٸڭ ەدەبيەت بٸرلەستٸگٸ ٷشٸن ەڭ ٷلكەن نىسانا – مۇحتار ەۋەزوۆ بولاتىن. ۇلى جازۋشى عانا ەمەس, ٶزٸمٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى, ايدىندى ۇستازىمىز. ەۋەلگٸ بٸر-ەكٸ جىلدا ەشبٸر ورايى كەلمەگەن. اقىرى سەتٸ تٷستٸ. ەندٸ, ٶتكەندەگٸ جازۋىمدى قايىرا بايانداپ جاتپاس ٷشٸن, دەپ سول كٷنٸ, 26 دەكابر, بٸراق وتىز بەس جىلدان سوڭ, جازۋشىلار وداعىندا, مۇحاڭنىڭ جٷز جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىنداعى ەستەلٸك كەشٸندە ەكسپرومتپەن سٶيلەگەن, ماگنيتوفون جازباسى بويىنشا ون ٷش تومدىعىمدا باسىلعان اتاۋلى لەپەسٸمنٸڭ بٸر ٷزٸگٸن كەلتٸرەيٸن.

«بٸردە ەبٸش “بٸرلەستٸك مۇحتار ەۋەزوۆپەن كەزدەسۋ ٶتكٸزسە, سوعان وراي, الدىن-الا سۇراقتار دايىنداپ بەرسەك” دەگەن ۇسىنىس ايتتى. ساۋالدارىن ٶزٸ ويلاپ قۇرادى. مەن بٸرەر ٷستەمە جاسادىم عوي دەيمٸن. كەيبٸرٸن ناقتىلاۋدا قابيبوللا سىدىقوۆ كەڭەس قوسقانى ەسٸمدە.

دايىن سۇراقتاردى ەبٸش كورپۋستاعى جۋرناليستيكا بٶلٸمٸندەگٸ ماشبيۋروعا ەكەلٸپ, تٷرتٸپ وتىرىپ باياۋ باسىپ, بٸر بەت قاعازعا تٷسٸردٸ. ەندٸ مۇنى مۇحاڭا تاپسىرۋ  وڭاي ەمەس. ونداي كٸسٸمەن اۋىزبا-اۋىز تٸلدەسٸپ, قاعازدى بەرۋ ٷشٸن ٷلكەن جٷرەك پەن باتىرلىق كەرەك ەدٸ. اقىرى تەۋەكەلگە بەل بايلاپ ەبٸش مۇحاڭا بارىپ سٶيلەستٸ. كافەدراعا سوعا قالعان بٸر جولى. سۇراقتاردى تاپسىردىم, جاۋابىن دا الدىم دەپ كەلدٸ. بٸز ۇستاز ٶز جاۋابىن ويلانىپ-تولعانىپ اسىقپاي ايتادى دەپ ويلانعانبىز. الايدا, مۇحاڭ سۇراقتارعا جاۋابىن سول ارادا, قولما-قول جازىپ قايتارىپتى. بٸزدٸڭ ەۋەزوۆكە سۇراق بەرگەنٸمٸز, ول كٸسٸنٸڭ جاۋاپ قايتارعانى استانا باسىلىم ورىندارىندا تەز تاراپ كەتٸپتٸ. “لەنينشٸل جاس” گازەتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ەبٸش ەكەۋٸمٸز تۇراتىن 2-لينيياداعى پەتەرٸمٸزگە ارنايى ٸزدەپ كەلٸپ, ەبٸشتٸڭ قولىنداعى مۇحاڭ تولتىرعان قاعازىن سۇراپ ەكەتتٸ. ارادا ەكٸ-ٷش كٷن ٶتەر-ٶتپەستەن ەۋەزوۆكە ەبٸشتٸڭ دايىنداپ بەرگەن سۇراقتارى, وعان مۇحاڭنىڭ قايتارعان جاۋاپتارى گازەت بەتٸندە جارييالاندى. ەرينە, بۇل – ٷلكەن وقيعا ەدٸ. بٸز ٷشٸن عانا ەمەس, ەدەبيەت ٷشٸن. از-ماز رەنجٸگەنٸمٸز, “لەنينشٸل جاستىڭ” ٶتە كٶپ بٸلەتٸن قىزمەتكەرٸ, بەلكٸم رەداكتورى ەكٸ جەردە مۇحاڭا تٷزەتۋ جاساپتى. بٸرٸ – “لەۆ تولستوي مەن شەكسپير” دەگەن سٶزدە شەكسپيردٸڭ ەسٸمٸن ايعاقتاعان: “لەۆ تولستوي مەن ۆيليام شەكسپير...”  سٶيلەمنٸڭ ەۋەزٸ بۇزىلعانى ٶز الدىنا, ارىستان تولستويمەن قاتار اتالۋعا تيٸس ۇلى شەكسپير بٸرەۋ-اق قوي; ونىڭ ٷستٸنە مۇحاڭ ەشقاشان دا ۆيليام دەپ, ورىسشا جايداقتاپ ايتپايدى, عىلىمي ەدەبيەتتە جەنە اكادەمييالىق باسىلىمداردا اعىلشىنشا دىبىستالۋىنا سەيكەس – ۋيليام. ەكٸنشٸسٸ – ستيلدٸك بٷلدٸرٸس ەدٸ, قازٸر ناقتى ەسٸمدە جوق, مۇحاڭنىڭ ينتەرۆيۋٸن قاداعالاپ وقىسام, تابار ەدٸم. گازەت قىزىمەتكەرٸ قاعازدى قايتارىپ ەكەپ بەردٸ, قازٸر ۇلى مۇحاڭنىڭ بۇل قولتاڭباسى ەبٸشتٸڭ جەكە ارحيۆٸندە ساقتالسا كەرەك.

ەۋەلگٸ ەرەكەت وسىمەن بٸتتٸ. بٸز رەتٸن تاپپادىق پا, مۇحاڭنىڭ ورايى كەلمەدٸ مە, كەزدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسپەدٸ. بۇل – 59-جىلدىڭ كٶكتەمٸ بولسا كەرەك. 60-جىلدىڭ كٷزٸندە, بٸز تٶرتٸنشٸ كۋرستامىز, ەبٸش ۋنيۆەرسيتەتتە ەۋەزوۆ كەشٸن ٶتكٸزسەك دەگەن ويىن جٷزەگە اسىرۋعا كٸرٸسە باستادى. ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرگەن قادىر مىرزاليەۆ بٸز كەلگەن جىلى تانىلىپ قالعان اقىن بولاتىن. ەبٸش ەكەۋٸمٸز ونىمەن جاقسى ارالاسىپ, پەتەرٸنە جيٸ-جيٸ بارىپ تۇراتىنبىز.  ٷيدٸڭ شەيٸن ٸشٸپ كٶڭٸلٸمٸز جايلاناتىن. دەمدٸ باسىلعان پالاۋ جەيتٸنبٸز. اقىن ٷيٸنٸڭ بٸر قابىرعاسىنا تۇتاس كٸتاپ جينالعان. بٸز كٶپتٸگٸنە تاڭدانامىز, ٶزٸمٸز دە كٸتاپ جيناپ جٷرگەنبٸز. ەندٸ كەڭەس سۇراي باردىق. ۇزىن-ىرعاسى ەسٸمدە جوق. قادىر بٸراز اقىل قوستى. كەزدەسۋدٸ ۇيىمداستىرۋدا ەدەبي بٸرلەستٸكتٸڭ جەتەكشٸسٸ زەينوللا قابدولوۆ تا بٸرتالاي كٶمەك جاسادى.

دٷكەنباي مەن ورازبەكتٸڭ, تاعى باسقا اقىندارىمىزدىڭ, ەلٸ كٸتابى شىقپاعان ۋنيۆەرسيتەت جاستارىنىڭ ٶلەڭدەرٸ مۇحاڭ اۋقىمىنا ازدىق ەتەتٸندٸكتەن, بۇل كەزدە تانىمال بولىپ قالعان, العاشقى جيناقتارى شىققان ەڭ مىقتى اقىنداردىڭ, ٸشٸندە قادىر دا بار, ٶلەڭدەرٸن جيناستىرىپ مۇحاڭا تابىستادىق. ەبٸش پە, مۇحاڭا جاقىن وقىتۋشىلاردىڭ بٸرٸ مە – ناقتى كٸم اپارعانى ەسٸمدە جوق. ەبٸش ٶزٸ بايانداماعا دايىندالدى. ول كەزدە قازٸرگٸدەي تاباق قاعاز بٸزدٸڭ قولعا تٷسە بەرمەيدٸ, ەبٸش تور كٶز دەپتەردٸڭ قوس بەتٸنە ۇزىنىنان جازىپ, كٶلەمدٸ بايانداما ەزٸرلەدٸ.

سونىمەن, ۋنيۆەرسيتەت جاستارىنىڭ ٶمٸرٸندەگٸ تاريحي كٷن – 26 دەكابر دە كەلٸپ جەتتٸ. تاريحي عانا ەمەس, دەستٷرلٸ كٷن دەر ەدٸم. ٶيتكەنٸ, مۇحاڭ دٷنيەدەن كٶشكەننەن سوڭ, شاماسى جيىرما-جيىرما بەس جىل بويى سول كٷنٸ قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ۇلى جازۋشىنىڭ قۇرمەتٸنە ارنالعان ەدەبي كەش ٶتكٸزۋ سالتقا اينالىپ ەدٸ. بەلكٸم, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ, دەل سول كٷنگە جينالعان ەستەلٸك كەشٸمٸز باعزىداعى ۇلاعاتتى ٸستٸ قايتا جاڭعىرتار.

1960 جىلعى اتاۋلى كەشكە ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٷكٸل ۇستازدارى مەن ستۋدەنتتەر, استاناداعى اقىن-جازۋشىلار تٷگەل جينالدى. ٸلكٸدە ٷكٸمەت ٷيٸ بولعان, قازٸر ٶنەر ينستيتۋتى, باس پوشتامت قاسىنداعى باس كورپۋستىڭ بۇرىن مەملەكەتتٸك مەجٸلٸستەر ٶتكٸزٸلگەن سەۋلەتتٸ, اكت زالى لىقا تولدى. دەرەجەسٸ جوعارىلاۋ دەگەن قالامگەرلەرٸمٸز مۇحاڭدى ورتاعا الىپ, الدىڭعى قاتارعا ورنالاسىپ جاتتى.  دەرەجەسٸ تٶمەندەۋلەر ولاردىڭ ارتىن الا, جان-جاعىن قورشاي ورنالاسۋدا.

كەشتٸ ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن بٸزدەر اسىپ-ساسىپ قاتتى ەبٸگەرگە تٷستٸك. مەنٸ كٶزٸمەن ٸزدەگەن ەبٸش جان-جاعىنا قارعىشتاپ: “مۇحتار, مۇحتار!” – دەپ قايتالاپ شاقىرا بەرەدٸ. مۇنى ٶزٸ دەپ بٸلمەسە دە, تٷيەدەن تٷسكەندەي قىلىپ اتاپ تۇرعان سوڭ, مۇحاڭ قاتتى قىسىلعان كٶرٸنەدٸ. ونى بايقاماعان ەبٸش اتىمدى قايتالاي ايتىپ, مەنٸ ٸزدەۋٸن قويمايدى. بۇل ىڭعايسىزدىقتى بٸردەن اڭعارعان قادىر: “مۇحا, ەبٸشتٸڭ مۇحتار دەپ شاقىرىپ تۇرعانى ٶزٸنٸڭ دوسى. ول دا ستۋدەنت. بٷگٸنگٸ كەشتٸ ۇيىمداستىرىپ جٷرگەن جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ,” – دەپ تٷسٸندٸرٸپتٸ. مۇحاڭ دا ساسقانىنان: “فاميليياسى كٸم?” – دەپ سۇراپتى جالما-جان. “مۇحتار ماعاۋين”. “ە, بەلٸ, اتى دا فاميليياسى دا جاقسى ەكەن”, – دەپ قالىپتى مۇحاڭ ٶزٸنٸڭ قىسىلۋىن جۋىپ-شايىپ. بۇل ەڭگٸمەنٸ بٸز كەش بٸتكەسٸن, قادىردىڭ ٶز اۋزىنان ەستٸدٸك.

ٶزٸ اقىن, ٶزٸ سىنشى, تالانتى ەرتە تانىلعان ەبٸشتٸڭ جاقسى, مازمۇندى بايانداماسى تۇسىندا, جالپى بٷكٸل كەش بارىسىندا مۇحاڭ ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ ريزالىعىن جاسىرا الماي, جان تولقىنىسىن, شەكٸرتتەرٸنە مەيٸرٸمدٸ ىستىق سەزٸمٸن ايقىن بٸلدٸرٸپ وتىردى. بار بولعانى جيىرما جاستاعى ەبٸش كەكٸلباەۆ تا مۇحاڭ نازارىنا وسى جولى ٸلٸنٸپ ەدٸ. كەيٸن بٸرنەشە جەردە, تٷرلٸ باسقوسۋلاردا: “ٶتكەندە جاقسى كەش ٶتتٸ; سوندا بٸرلەستٸك اتىنان بايانداما جاساعان بٸر ستۋدەنت – اسا تالانتتى جٸگٸت ەكەن”, “بولايىن دەپ تۇرعان بالا ەكەن” دەپ ەبٸشتٸ قايتا-قايتا ەسٸنە الىپ ماقتاپتى. بٸزگە ەۋەلدە ۇزىنقۇلاقتان جەتٸپ ەدٸ, كەيٸن عىلىمي جەتەكشٸم, پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ اۋزىنان ناقتى ەستٸدٸم. مۇحاڭنىڭ وسى كەزدەسۋ كەشٸندەگٸ قورىتىندى سٶزٸ كٶپ ۇزاماي-اق “لەنينشٸل جاس” گازەتٸنە باسىلىپ شىقتى. جەنە شاعىن اقپار بەرٸلسە كەرەك. ەبٸشتٸڭ ەسٸمٸ اتالعان, اتالماعانى جادىمدا جوق. الايدا, سونداعى بايانداماسى مەندٸ, مازمۇندى, دايىن تۇرعان سىن ماقالا بولاتىن.  جوعالىپ كەتپەسە, باسپاسٶز بەتٸنەن ەلٸ دە جارىق كٶرگەنٸ جٶن بولار ەدٸ.

سول كەشتە مۇحاڭ ەدەبيەت اقساقالى رەتٸندە ٶز شەكٸرتتەرٸنە, قازاقتىڭ جاڭا ەدەبيەتٸنە باتا بەرگەندەي ەدٸ. مۇحاڭ ٶنەر سالاسىنىڭ جٷگٸن ارقالاعان قازاق جاستارىنان شەمشٸ سيياقتى جاس كومپوزيتور, قاناپييا تەلجانوۆ سيياقتى جاس سۋرەتشٸلەردٸ اتاي كەلە, العاشقى كٸتاپتارى عانا شىققان تۇمانباي, ساعي, قادىر اقىنداردىڭ شىعارمالارىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ولارعا تالداۋ جاسادى. ولاردىڭ بولاشاعىنا ٷلكەن سەنٸم بٸلدٸردٸ. مۇحاڭ اتىن اتاعان جاس ەسٸمدەر كەيٸن ٷلكەن تۇلعالارعا اينالىپ,  مەدەنيەت پەن ەدەبيەتٸمٸزگە سٷبەلٸ ٷلەس قوستى. ارادا قانشاما جىل ٶتسە دە, ۇلى ۇستازدىڭ سوندا سٶيلەگەن سٶزٸ ٶز كەزەڭٸندە قالىپ قويماي بٷگٸنگە كەلٸپ جەتتٸ. قايىرا وقىپ كٶرسەك, بٸراز مەسەلەنٸ جاڭاشا بايىپتار ەدٸك. مەسەلەن, مۇحاڭ قازاق سۋرەت-ٶنەرٸنٸڭ باستاۋى تۋرالى ايتقاندا, ورال تاڭسىقباەۆتىڭ ەسٸمٸن اتايدى. ال بٸز XX عاسىرداعى ۇلى سۋرەتشٸمٸزدٸ تاريحىمىزعا ەنگٸزۋگە  ەلٸ كٷنگە وي-سانامىز, تانىم-بٸلٸمٸمٸز جەتپەي كەلەدٸ. مۇحاڭنىڭ سٶزٸنٸڭ ەڭ سوڭىندا: الدىڭعى بۋىن الدىڭعى زاماننىڭ كٶپ جامانشىلىعىن الا كەلدٸ دەگەنٸ بار. بۇدان ارتىق قالاي ايتپاق. سول جاماندىقتان ەندٸگٸ جاس  بۋىن اۋلاق بولسا, ەدەبيەتكە ادالدىق, ەدٸلدٸك ەكەلسە دەيدٸ. بۇل سٶزدەردٸ ايتقان كەزدە مۇحاڭنىڭ جارتى-اق جىل عۇمىرى قالعان ەكەن. باسى – باتا, سوڭى – ٶسيەت, باقۇل سٶز».

بۇل لەپەستٸڭ ەبٸشكە قاتىسى ايرىقشا. باسپاسٶز بەتٸندە كٶرٸنٸس تاپپاسا دا, ونىڭ ٷلكەن دارىنىن ايعاقتاپ, بٷتكٸل ٶمٸر جولىن بەلگٸلەپ كەتكەندەي ەدٸ.

ۋنيۆەرسيتەت – بٸزدٸڭ جاستىق جىلدارىمىز. نەگٸزگٸ ماقسات – وقۋ, ٸزدەنۋ, دەپ بٸز ٷشٸن بولاشاق قالامگەرلٸك ۇزاق دٷربەلەڭنٸڭ العاشقى بٸر, باستاۋىش كەزەڭٸ. ەڭ ٷلكەن ارمان دا, ەڭ نەگٸزگٸ ەڭبەك تە وسى باعداردا. ەيتكەنمەن, ٶمٸردٸڭ پەندەۋي, ٶزٸندٸك كٶرٸنٸستەرٸ دە بار. سونىڭ ەڭ نەگٸزگٸسٸ – جاستىق جەلٸك, ماحاببات ەۋرەسٸ. بٸز بەس جىل بٸرگە وقىپ, بٸرگە جٷرگەندە ەبٸش ٶز بەتٸنشە ەشقاشان ەشبٸر قىزبەن تىم قۇرسا بٸر رەت كينوعا بارماپتى. مۇرشاسى كەلمەيدٸ, ونىڭ ٷستٸنە, مەكتەپتٸڭ سوڭعى جىلىندا باسى بايلانعان سيياقتى. ٶز اۋىلىندا, بٸر مەكتەپ قابىرعاسى, توعىزىنشى كلاستا وقيتىن بٸر قىزدى قاتتى ۇناتىپ قالعان ەكەن. بٸرٸنشٸ كۋرستان سوڭ ەلگە بارىپ قايتقاننان كەيٸن سٶزدەرٸ بەكٸپ, حات الىسا باستادى. بٸزدٸڭ كٶڭٸلدە پەك, تازا, العاشقى ماحاببات رومانتيكاسى بار. سۋرەتٸن كٶرٸپ, كەيبٸر حاتتارىن وقىعان سوڭ, مەن دە بۇل قىزدى ەبٸشكە لايىق دەپ تاپتىم. جەنە نەگٸزگٸ قامقورى, جات كٶزدەن ساقشىعا اينالسام كەرەك. ەبٸش حات جاعىنا سالاق بولىپ شىقتى. «مۋزادان حات كەلدٸ», – دەيدٸ. قىزدىڭ كلارا ەسٸمٸن ٶزگەرتٸپ العان. اقىن اتاۋلىنىڭ شابىت قاينارى – اق-ادال پٸرٸ مۋزا. جٶن-اق. حات كەلٸپتٸ. ارادا ونشاقتى كٷن ٶتكەندە ەكٸنشٸ حات. كەيدە ٷشٸنشٸ. ەبٸش ەۋەلگٸسٸنٸڭ ٶزٸنە جاۋاپ قايىرماعان ەكەن. «بۇل قىزدى شىن سٷيەسٸڭ بە?» – دەپ سۇرايمىن. «جاقسى كٶرەم». «وندا نەگە ۋاقتىلى جاۋاپ جازبادىڭ? سەن ٶستٸپ, كٷندەلٸكتٸ شارۋاڭنان اسپاي, كەرەناۋ وتىرعاندا كٶڭٸلٸ قالىپ, مٷلدە سۋىنىپ... سول كەزدە ەلدەبٸر شيراق جٸگٸت كٶلدەنەڭنەن سٶز سالىپ...» ارعى جاعى بەلگٸلٸ. ەبٸش حات جازۋعا وتىرادى. جەنە سٶز سوڭىندا, وقۋدان قولىم بوساماي, اياقسىراتىپ الىپ ەدٸم, مۇحتار ۇرىستى دەپ, ەزٸلگە سٷيەپ قويماق. مۋزاسى مەنٸڭ جٶنٸمدٸ, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارا قاتىناسىمىزدى جاقسى بٸلەدٸ, ەندٸ ارناپ سەلەم ايتادى. بٸر جولى عانا ەمەس, ەربٸر حاتىندا. بۇل – بٸزدٸڭ ەكٸنشٸ كۋرس. كلارا سول جىلى مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, قيىرداعى الماتىدان ەلدەقايدا جاقىن اقتٶبەدەگٸ مەديتسينا ينستيتۋتىنا وقۋعا تٷستٸ. حات الماسۋ ودان ەرٸ جالعاسقان. جازدا اۋىلعا بارعان كەزدەرٸندە كٶرٸسٸپ, سىرلاسىپ تۇرسا كەرەك. ماعان ايتىپ كەلەدٸ. اعايىن-تۋىستارى دا بايقاپ قالىپتى, اناسىنا دا ۇنايدى ەكەن. ەرينە, الماتىدا ەدەمٸ بويجەتكەن كٶپ. جەنپي تٷگەلٸمەن. قازپي جارىم-جارتىلاي. ۋنيۆەرسيتەت تە قىزسىز ەمەس. ەبٸش بۇل جاعىنا قانشاما سٷلەسوق بولعانىمەن, ەرەكشە كٶز تارتاتىن. تانيتىندار دارىندى جاس اقىن ەكەنٸن بٸلەدٸ. تانىمال ەمەستەر تاعى دا ۇناسىمدى قاسيەتٸن اڭداسا كەرەك. بٸراق ەبٸش ەشقايسىنا كٶڭٸل بۇرمادى. ونىڭ ٷستٸنە, مۋزانىڭ قالت ەتكٸزبەي باعىپ وتىرعان اق-ادال ساقشىسى بار. ەيتكەنمەن, ٶزگەشە بٸرەر جاعداي. وقۋعا جاڭا تٷسكەن كەزٸمٸزدە ەبٸش كۋرستاس ل. دەيتٸن  قىزىمىزدى ۇناتسا كەرەك. اسا ٶڭدٸ بولاتىن. جەنە مٸنەزٸ بييازى, جۇعىمدى. تەربيەلٸ وتباسىنان شىققان. بۇل قىز دا تەرٸس كٶرمەس ەدٸ, الايدا, بٸرگە وقيتىن, ەرٸ تىم جاقىن, دوس-جار ب. دەگەن جٸگٸتٸمٸزبەن جاراسىپ قويعان. (اقىرى وعان دا بۇيىرمادى.) كەيٸندە نۇرماحان ايتادى. ەبٸش تىم تەۋٸر كٶرٸپ ەدٸ, مەنٸ سىلتاۋ ەتٸپ, بٸزدٸڭ اۋىلعا دەيٸن ٸزدەپ كەلدٸ. قىز دا كەت ەرٸ بولمايتىن ەدٸ, ەبٸشتٸڭ ٶزٸ تارتىنىپ قالدى, ب. دوسىنىڭ الدىن كەسۋ – وپاسىز ايارلىق كٶرٸنگەن سيياقتى, دەپ ەدٸ. ماعان ايتىلماعان حيكايات. ب. – ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ورتاق دوسىمىز, ىڭعايسىز كٶرسە كەرەك. تاعى بٸر قىز بولدى, ەبٸشتٸ ايرىقشا جاقسى كٶرگەن. ول دا كٶرٸكسٸز ەمەس-تٸ. ك. دەگەن. مەنٸڭ جەرلەسٸم, سەمەيلٸك. مەن جالپى, قىزدار جاعىنا جاقىن ەدٸم. تٸلٸن تەز تابام. سىيلاس قانا ەمەس, سىرلاس. اقىرى, ەبٸشكە دەگەن, ونسىز دا بايقالىپ تۇرعان ىنتىزارىن ماعان جەتكٸزدٸ. ونىڭ مەكتەپتەن تابىسقان قىزى بار, دەدٸم. ەرينە, جۇباتىپ, ەپپەن ايتىپ. قايتكەندە  ادام جاس كەزٸندە مەيٸرٸمسٸز بولادى عوي. جاقسى قىز ەدٸ. كٶزٸن شىلادى. جالعاستىرىپ جٸبەرۋ قيىن ەمەس-تٸ, بٸراق امال نە. سٶيتٸپ ٷمٸتٸن ٷزدٸ. بٸراق ەكەۋ-ارا, ٷشەۋ-ارا ريياسىز دوستىعىمىز  بۇزىلعان جوق. سوڭعى كۋرستا بۇل تەربيەلٸ, اقىلدى ك. ٶزٸنە نەشە جىل بويى ٶلە عاشىق بولعان اۋىلداس جٸگٸتٸنە كٷيەۋگە شىقتى. ەر كٶڭٸلدٸ ازامات ەدٸ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز تويلارىنا قاتىناستىق, پەتەر ٷيلەرٸنە بارىپ, ەڭگٸمەلەسٸپ, شاي ٸشٸپ تۇرۋشى ەدٸك. ارادا وتىز جىل ٶتكەن سوڭ كٶردٸم, باقىتتى تۇرمىس كەشكەن سيياقتى, جۇبايى وبلىستىق دەڭگەيدە جاقسى مەرتەبەگە جەتكەن ەكەن, 1989, ولجاس سٷلەيمەنوۆتىڭ سسرو جوعارعى كەڭەسٸنە ۇسىنىلعان دەپۋتاتتىق ساپارىمەن ەل ارالاعان كەزٸمٸز, اۋدان باسشىسى رەتٸندە ايرىقشا قۇرمەتپەن قارسى الىپ, ٸلتيپاتپەن ٶز ٷيلەرٸندە داستارقان تارتقان. مٸنە, سونداي حيكايا. كٸنەسٸز پەك, ەرٸ ٶتكەن ٸس بولعان سوڭ ايتىپ وتىرمىن. ەبٸشتٸڭ ٶز ورتاسىنداعى سٷيكٸمٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە.

قايتكەندە دە, ستۋدەنت جاستار اراسىنداعى, وقۋدان كەيٸنگٸ, باز-بازىندا العا دا شىعىپ كەتەتٸن ٶزگەشە بٸر مەسەلە – قىز-قىرقىن جايى. نەگٸزٸ – ۋاقىتشا قىزىق ەمەس, بولاشاق جار تاڭداۋ جولىنداعى ماشاقات. بٸزدٸڭ كۋرستاعى ەڭ ٶتٸمدٸ جٸگٸت – تۇرعانباي دٸلدەبەكوۆ. بويى ورتادان ۇزىنىراق, بار بٸتٸمٸ سىمباتتى, جاپ-جاقسى داۋسى بار, قازاق ەندەرٸمەن قاتار, ۆەرديدٸڭ وپەرالارىنان ارييا ايتاتىن. جەنە تاماشا بيشٸ ەكەن. بٸراق تۇراقتى قىزى جوق. بٸردە جاتاقحاناعا شەت تٸلدەرٸ ينستيتۋتىنان ەكٸ بالا ٸزدەپ كەلٸپتٸ. تۇرعانباي وسىدان ٷش اي بۇرىن, سوندا, بي كەشٸنە بارعان ەكەن. ەلدەبٸر قىزبەن بٸرنەشە رەت بيلەيدٸ. ەرينە, ەزٸل-قالجىڭ, بەيساۋات, جەڭٸل ەڭگٸمە. سول بەتٸ كەتكەن. ال بايعۇس قىز تۇرعانبايدى قاتتى ۇناتىپ قالعان ەكەن. تٸپتٸ, قايرىلماستاي عاشىق بولعان. ٷنسٸز ازاپ شەگٸپ, ۋايىم, قايعى باسىپتى. ەۋەلٸ قاسىنداعى قىزدارى بٸلەدٸ. جۇباتا المايدى. سودان سوڭ امالسىزدان, بٸرگە وقيتىن, سەنٸمدٸ ەكٸ-ٷش بالاعا ايتادى. جٸگٸتتٸڭ بار دەرەگٸ – تۇرعانباي دەگەن ەسٸمٸ جەنە ۋنيۆەرسيتەتتە وقيتىنى. جەنە قىزىل-وردا وبلىسىنان. جاڭاعى جاناشىر ەكٸ جٸگٸت اي بويى ٸزدەپ, سۇراستىرا جٷرٸپ, اقىرى تاپقان ەكەن. تۇرعانباي جٸگٸتتەرمەن بٸرگە شىعىپ, سودان سوڭ قىزداردىڭ جالعاستىرۋىمەن قايىرا تانىسادى. الداعى دەمالىس كەشكە كينوعا شاقىرىپتى. جاتاقحاناداعى جٸگٸتتەرٸمٸز, ەستي سالىسىمەن, ەرتەگٸلٸك وقيعاعا تاڭىرقاپ, تۇرعانبايدى ٷگٸتتەي باستايدى. بايقاپ كٶرەيٸك, دەپتٸ نەمقۇرايدى قالىپتا. مارات نۇرعاليەۆ پەن ديداربەك رامادانوۆ, ولار دا بايقاپ كٶرۋ ٷشٸن, دوستارىنا ايتپاستان, سول ساعاتقا, سول كينوعا ارت جاقتان بيلەت الادى. الىستان باقىلاپتى. سەل-پەل تولىقشا كەلگەن, ورتا بويلى, ەدەمٸ اقسارى قىز ەكەن دەيدٸ. قاتتى ۇناپتى. ارتىنان ەبٸش ەكەۋٸمٸز دە ەستٸدٸك. تۇرعانباي – بٸزدٸڭ ەڭ جاقىن دوسىمىز. كٶبٸنە ٷشەۋمٸز, كەيدە باقىتتى قوسىپ تٶرتەۋ بولىپ, وڭاشالانىپ جٷرەر ەدٸك. بٸز دە جاڭاعى, كٶرمەگەن قىزدىڭ تٸلەكشٸسٸنە اينالدىق. جانى تازا, قۇلاي سٷيٸپ تۇر, تاماشا قىز, سەن ٷشٸن تۋعان, ەندٸ ايرىلما دەستٸك. تۇرعانباي تاعى بٸرەر رەت كينوعا بارىپ, سودان سوڭ مٷلدە قاراماي كەتٸپ ەدٸ. جٷرەككە ەمٸر جٷرمەيدٸ دەدٸ, تاپتاۋرىن بولعان جايداق سٶزدٸ قايتالاپ. شىن مەنٸسٸنە ٶزٸنٸڭ ٷلكەن باقىتىنان ايرىلدى عوي دەيمٸن. كەيٸن شىن ۇناتىپ, تاڭداعان جارىنا ٷيلەنگەن دە شىعار. قابٸلەتٸ زور, بٸلٸمدار ەدەبيەتشٸ بولاتىن. باسقا بٸر سالادا قىزمەت اتقارىپتى. كگب. ۋنيۆەرسيتەتتەن كەيٸن, التى-جەتٸ جىل ورايىندا ماعان كەلٸپ كەتكەنٸ بار. ەبٸشپەن دە قايىرا حابارلاسپاعان. بەلكٸم, تۇرمىس جاعدايىنا بايلانىستى اۋىسقان تٶتەنشە قىزمەت رەسٸمٸ, بٸزگە كٶرٸنگٸسٸ كەلمەگەن. وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ەستٸگەن ەمٸس حابارىم بويىنشا, اۋىر سىرقاتقا شالدىقتى, سال بولىپ, تٶسەك تارتىپ جاتىپ قالدى دەگەن. بەلكٸم, ەۋەلگٸ جولىنان تايقىعان, تەك تەۋٸر تٸرشٸلٸك قامىنداعى ەرەكەتٸنٸڭ اقىرعى نەتيجەسٸ. ٸشٸڭ اشيدى. كەۋدەسٸ بيٸك, مٸنەزٸ جايساڭ, جاقسى جٸگٸت ەدٸ. بەلكٸم, ساۋىعىپ كەتكەن شىعار, ەيتەۋٸر امان بولعاي. ايتتىم, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ستۋدەنتتٸك جىلدارداعى ەڭ جاقىن دوسىمىز. وبال ەكەن.

مٸنەز ورنىقپاعان جاستىق كەزەڭ, قىزدار اۋىسىپ جاتادى, بٸرلٸ-جارىم بولماسا, ەۋەلدەن تٸل تابىسىپ, قوسىلىپ كەتۋ سيرەك. ەيتكەنمەن, ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا جٷرگەندە ٷيلەنٸپ جاتاتىندار دا بولادى. لينا دەگەن, بٸزدٸڭ توبىمىزداعى مەنەن باسقا جٸگٸتتەر تٷگەلدەي دەرلٸك عاشىق بولعان سۇلۋىمىزدى جوعارعى كۋرستاعى ەر مٸنەزدٸ, اۋسار, مارات توعاتاەۆ دەگەن جٸگٸت الىپ كەتتٸ. سەندەردٸڭ قولدارىڭ جەتپەگەن دەپ, تويىنا بٸزدەن ەشكٸمدٸ شاقىرماعان ەكەن. بۇدان سوڭ دا ەشكٸممەن قاتىناسپادى, تەك كەيٸنٸرەك, ەلدەقالاي ۇشىراسىپ قالعاندا, كٶڭٸلٸ كٶتەرٸڭكٸ ەكەن, قويار دا قويماي, «جالعىز ادال» مەنٸ ٷيٸنە اپارىپ, قوناق قىلىپ ەدٸ. ۋنيۆەرسيتەتكە بٸزدەن كەيٸن كەلگەن ٶتەجان نۇرعاليەۆ كەلەسٸ, ەلدە ارعى جىلى ٷيلەنٸپ تىنعان. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر كٷلٸپ جٷردٸ, ٶتەجان توي الدىندا قالىڭدىعىنا ارناپ: «بولسا دا كٶزٸڭ قيتار, بەتٸڭ ايعىز, – ەكەۋمٸز قوزى-كٶرپەش, باياندايمىز», – دەپ ٶلەڭ جازعان ەكەن. تويعا شاقىرۋ شۋماقتارى دا ٶزگەشە. ول كەزدە شاقىرۋ بيلەتتەرٸ فوتوگرافييادا جاسالادى, بەرٸنٸڭ بٸتٸمٸ ۇقساس: بٸر جاپىراق فوتو-قاعازدىڭ جوعارعى جاعىندا قىز بەن جٸگٸتتٸڭ بٸرگە, نەمەسە جەكەلەي تٷسكەن سۋرەتتەرٸ, استىڭعى جاعىندا – شاقىرۋ مەتٸنٸ جەنە ادرەس. ٶتەجاننىڭ شاقىرۋى ٶلەڭمەن جازىلعان ەكەن, تاعى دا قيسىق-قىڭىر: «شامپان, شەربات, شاراپتار, اق اراقتار, – كٶسەلەر, كٶك تۇقىلدار, ساقالى اقتار, – تەزٸرەك بٸزدٸڭ تويعا جينالىڭدار, – بٸزدەرگە ماحاببات بار, ماحاببات بار!» توي – كومسومول, امانگەلدٸ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسى, شەت تٸلدەرٸ ينستيتۋتىنىڭ باس كورپۋسىنا تاقاۋ جەردەگٸ ەلدەبٸر مينيسترلٸكتٸڭ اسحاناسىندا بولدى. دەستٷرلٸ جاعدايداعى ستۋدەنتتەر تويى. ٶزٸنٸڭ كۋرستاس, اۋىلداس بالالارىمەن قوسا, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸ شاقىرىپ ەدٸ. قالىڭدىعى – كٶزٸ ٷلكەن, اققۇبا قىز ەكەن, بەتٸنٸڭ از-ماز سەكپٸلٸ بار سيياقتى, «ايعىز-ايعىزى» وسى. يە. تەكسەرە قاراعاندا, كٶزٸنٸڭ بٸر جاق قيىعىندا ەلەۋسٸز دەنەكٷسٸ بايقالادى. تۇتاستاي العاندا ٶڭسٸز ەمەس. جاراستىقپەن قوسىلعان ەكەۋٸ اقىرىنا دەيٸن جۇپتاس بولىپتى.

ول زامانداعى ستۋدەنتتٸك تويلاردىڭ ٶز رەسٸم, جٷيەسٸ بار. ورتالارىنان ٷيلەنبەك قىز بەن جٸگٸت شىققان گرۋپپالاس بالالار – الدى ون سوم, ارتى بەس سومنان اقشا جينايدى. تويدىڭ بار قاراجاتىنا جەتٸپ جاتىر, جەتپەسە دە تاقاۋ. تويدىڭ ٶزٸ داراقى دىردۋسىز, سىپايى, ەرٸ مەدەنيەتتٸ ٶتكەرٸلەر ەدٸ. داستارقان ورتاشا عانا, جۇپىنى, بٸراق جەتٸمدٸ كٶرٸنەتٸن. شامپان اتىلادى, ستولعا اراق-شاراپ قويىلادى, بٸراق استا-تٶك, كەنەۋسٸز ەمەس. ەڭ ٷلكەن قىزىق – بي: تانگو, فوكستروت, ۆالس. ول كەزدە ەۋروپالىق, ەركٸن قيمىلدى بيلەر ەدەتكە ەنە قويماعان, جالپى جۇرت پٸكٸرٸمەن ەسەپتەسپەيتٸن, بٸرلٸ-جارىم قىز بەن جٸگٸتتەر عانا شەتٸن ٶنەر كٶرسەتەر ەدٸ. ٶتەجاننىڭ تويى دا وسىنداي, جاستاردىڭ ٶزگەشە باس قوسۋ مەرەكەسٸ قاتارىندا ٶتٸپ جاتتى. ەۋەلگٸ ۇزاعىراق وتىرىستان سوڭ مۋزىكا ويناپ, جاپپاي ىڭ-جىڭ باستالعان. ەبٸش تە, مەن دە قانداي بٸر بيگە جوقپىز, الايدا ساۋىقشى جۇرتتى تاماشالاپ, جاڭادان تانىسقان جٸگٸتتەرمەن ەڭگٸمەلەسٸپ, كٶڭٸلدٸ وتىردىق. بيدەن سوڭ تاعى دا داستارقان. ارالىقتا ٶتەجان ٶزٸنٸڭ ماحاببات ەمەس, تابيعات جەنە الىستاعى اۋىل تۋرالى بٸرنەشە ٶلەڭٸن وقىپ, ەدەبي سىپات بەرگەن كٶڭٸلدٸ توي تٷن ورتاسىنان اۋا ەرەڭ تارقادى.

ەبٸش قاشاندا جاقسى كيٸنٸپ, تازا جٷرەتٸن. ايتتىم, ول كەزدە جالپى جۇرت جارلى-جاقىباي, ستۋدەنتتەر قاۋىمى دا كەدەيشٸلٸكتە عۇمىر كەشەدٸ. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بٸرازى دەمالىس كٷندەرٸندە تەمٸرجول ۆوكزالىنا بارىپ, ۆاگون تٷسٸرٸپ, بٸر كەشتە ون سوم اقشا تاۋىپ قايتاتىن. كٶپشٸلٸگٸ جارىم ايدا اشقۇرساق جٷرەدٸ. كيٸم دە تٷگەل ەمەس. ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ جاعدايىمىز باسقاشاراق بولدى دەدٸم. العاشقى جىلى كٷندەلٸكتٸ ساباققا جەنە كٸتاپحاناعا ول زامانداعى ستۋدەنت, جاستار اراسىنا كەڭٸنەن تاراعان, ۆەلۆەتكا اتالاتىن, ىقشام, ىڭعايلى, بارقىت كەۋدەشە كيەمٸز. ەبٸش ەكٸنشٸ كۋرستىڭ باسىندا كومسومول مەن فۋرمانوۆ كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى سەن اتەلەسٸنەن ەلەۋسٸز قوڭىر جولاعى بار, سۇرعىلت, قىمبات ماتادان قونىمدى تٸگٸلگەن كوستيۋم الدى. مەن كٸتاپحانادا جٷرسەم كەرەك, ەكەۋٸمٸزگە دە قامقور اعا ەسەپتٸ نۇرماحان باستاپ اپارىپتى. مەنٸڭ الماتىعا كەلگەن بەتتە, قيسىنسىزدان سەتٸ تٷسٸپ, كٶك بازارداعى ەلدەبٸر شاعىن دٷكەننەن ساتىپ العان, كەيٸنٸرەك, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ بٸرٸنشٸ كٷنٸ سۋرەتكە تٷسكەن كٶكسۇر كوستيۋمٸم بار ەدٸ. ەندٸ سول نۇرماحاننىڭ نۇسقاۋىمەن, ەلگٸ اتەلەدەن جاڭاسىن الدىم. كەلٸستٸ قارا-كٶك. ەكەۋٸمٸزدٸڭ دە كوستيۋمدەرٸمٸز ەڭ سوڭعى مودامەن تٸگٸلگەن. ياعني, جالپى جۇرتتان الا-بٶتەن. كەۋدەسٸ تارتا تٷيمەلەنٸپ, تىرسيىپ تۇرمايدى, شالبارىنىڭ بالاعى تار. ول زاماندا سوۆەتتٸك ٷلگٸ – قىناما, تار پەنجەك, دالاڭداعان كەڭ بالاق شالبار بولاتىن. ستۋدەنتتەر قاۋىمىنىڭ اراسىندا «تار بالاق پەن كەڭ بالاقتىڭ», ياعني «ەسكٸشٸلدەر مەن جاڭاشىلداردىڭ» قىزۋ ايتىسى جٷرٸپ جاتقان. ول كەزدەگٸ جاستار دا اقىماق ەمەس, بٸراق كٶپشٸلٸك قاۋىمنىڭ قالىپتى پٸكٸرٸ بويىنشا, جاڭاشا ٷلگٸدەگٸ كيٸمگە ەۋەستٸك – بۋرجۋازيياشىل ازعىندىق كٶرٸنٸسٸ سانالادى. ۋنيۆەرسيتەتتە, ينستيتۋتتاردا تۇتاس بٸر كەشتەر ٶتكٸزٸلٸپ, «تار بالاقشىلار» مەن «كەڭ بالاقشىلاردىڭ» اراسىندا بٸتٸسپەس ايتىستار  جٷرٸپ جاتادى, ونىڭ كەيبٸرٸنٸڭ تولىق ەسەبٸ «لەنينشٸل جاس» گازەتٸندە تۇتاس بٸر بەتتە جارييالانىپ, تار بالاق شالبار – كاپيتاليستٸك, بۋرجۋازييالىق جات يدەيالار سالقىنى رەتٸندە ەشكەرەلەنەدٸ. سوعان قاراماستان, بٸرتالاي جاستار تازا ەۋروپالىق  ٷلگٸگە كٶشكەن. ەبٸش ەكەۋٸمٸز ٶز ورتامىزدا ەلدٸڭ الدى بولىپ بۇزىلدىق. باسقا جٸگٸتتەرٸمٸز دە كەرتارتپا ەمەس, بٸراق كٶبٸنٸڭ جاعدايلارى كەلمەي جاتىر. اقىرى, كەلەر جازدا تىڭ ٶلكەسٸنە بارىپ, ازدى-كٶپتٸ اقشا تاۋىپ قايتقان سوڭ بەرٸ دە بٸر-بٸر كوستيۋمدٸ بولىپ ەدٸ. ەبٸش ەكەۋٸمٸز جاڭا كوستيۋم عانا ەمەس, ٷيرەنشٸكتٸ مودا بويىنشا, بالاعى قىرىق-قىرىق ەكٸ سانتيمەتردەن كەلەتٸن, ەيەلدەردٸڭ يۋبكاسىنىڭ ەتەگٸندەي داليعان, شۇبالا سٷيرەتٸلٸپ, جەر سىپىرىپ جٷرەتٸن رەپەتەيسٸز شالبار اتاۋلىنىڭ بالاعىن تٷگەلدەي قايتا پٸشتٸرٸپ, تارىلتىپ كيدٸك. مەن تٸپتٸ, ارتىعىراق سٸلتەپ كەتسەم كەرەك, ون سەگٸز-جيىرما سانتيمەتردٸڭ ورنىنا ون بەس-ون التى. اسىعىستا ٶكشەمدٸ ەرەڭ ٶتكٸزٸپ جاتام. ەرتەلٸ-كەش كٶشەگە شىقپاي تۇرمايسىڭ. تار بالاققا قوسا, اياعىمىزدا تابانى بارماق ەلٸدەن استام, شەت ەلدٸك قىمبات تۋفلي. جالاڭاش جٷرگەنٸڭدەي, جۇرتتىڭ بەرٸ تاڭىرقاي, ٷدٸرەيە قارايدى, كەيدە, ەتاجدى ٷيلەردٸڭ الدىنان ٶتكەندە, بالكوندا تۇرعان ورىس مۇجىقتارى: «ستيلياگا! دارموەد!..» – ارامتاماق ازعىن دەپ بالاعاتتاپ جاتاتىنى بار. باسىندا تٸكسٸنەتٸن ەدٸك, اقىر تٷبٸندە اينالايىن ەسەپتٸ قابىلدايتىن بولدىق – بٸزدٸڭ جاڭاشىلدىعىمىز, وزىقتىعىمىز ەيگٸلەنٸپ جاتقانداي. قازٸردە مٷلدە سەنٸمسٸز, تاڭ كٶرٸنگەنٸمەن, ٶمٸردەن ٶتكەن جاعداي. «كەڭ بالاق» پەن «تار بالاقتىڭ» تارتىسى – شىنىندا دا, قانداي بٸر جاڭالىق پەن ۋاقىتى ٶتكەن ەسكٸلٸك اراسىنداعى قايشىلىقتىڭ ەڭ بٸر جابايى, جۇپىنى كٶرٸنٸسٸ. زامان وزا كەلە, بٷگٸندە بٸزدٸڭ قازاق قاۋىمى بويعا سٸڭٸرە الماي جٷرگەن كەيبٸر عۇرىپتار مەن وي-تولعام, شەتٸن ۇعىمدار دا سول «كەڭ بالاقتىڭ» كەبٸن قۇشپاق. ەۋەلگٸ, دايىن ٷلگٸدەن سوڭعى كەزەڭدە ەبٸش ەكەۋٸمٸز بٸرٸنە-بٸرٸ جالعاس جاڭا كوستيۋمدەردٸ بويىمىزعا شاقتاپ, ارنايى تٸكتٸرەتٸن بولدىق. مودەلەرٸمٸز – حارلاموۆا دەيتٸن, جاسى قىرىقتى ورتالاعان, تولىقشا, ەدەمٸ جويىت ەيەل بولاتىن. كەيٸنگٸ ەبٸشتٸ بٸلمەيمٸن, مەنٸڭ ٶزٸم ەۋروپالىق پٸشٸمدەگٸ ەرقيلى كوستيۋمدەر دٷكەندەردە كٶپتەپ جەنە ەركٸن ساتىلا باستاعان 70-جىلدارعا دەيٸن وسى اتەلە, سول حارلاموۆانىڭ قىزمەتٸنە جٷگٸنٸپ جٷردٸم. جەنە, ستۋدەنتتٸك, اسپيرانتتىق جىلدارىمدا, ارا-تۇرا, ەر تٷستٸ كوستيۋمدەردٸڭ شالبارى مەن پەنجەگٸن اۋىستىرا كيٸپ, ٶزگەشە كەيٸپتە سەن قۇرار ەدٸم. ماقتانىپ ايتايىن, مۇنداي مودا ەۋروپادا ونشاقتى جىلدان سوڭ عانا قالىپقا ەندٸ.

قازٸر ويلاپ تۇرسام, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ستۋدەنتتٸك كەزەڭدەگٸ, بەلكٸم, جاس شاعىمىزداعى ەڭ ٷزدٸك جىلىمىز – ٷشٸنشٸ كۋرس ەكەن, 1959–1960 وقۋ جىلى. بٸلٸم, تانىم, جازۋ عانا ەمەس, كٶڭٸل-كٷي, ۋايىمسىز, باراقات تٸرشٸلٸك جٶنٸنەن العاندا دا. كٶكتەمدە مٸندەتتٸ ەمتيحاندى تاعى دا مەزگٸلٸنەن بۇرىن تاپسىرىپ, اۋىلعا كەتتٸك. بۇل جولى تىڭداعى شارۋاشىلىق جۇمىستارىنا بەلگٸلەنگەن مەجەلٸ ۋاقىتىندا ەمەس, اۆگۋستىڭ ورتاسىندا عانا قايتىپ كەلمەكپٸز. فاكۋلتەت بالالارىن ارتىنان قۋىپ جەتەمٸز, بٸرەر اي قىرماندا, نەمەسە قۇرىلىستا جۇمىس اتقارىپ, جالپى جۇرتپەن بٸرگە ساناتقا قوسىلامىز دەگەن ەسەپ. ەيتسە دە مەن مەزگٸلٸنەن كەشٸگٸپ, الماتىعا ايدىڭ اياعىندا ەرەڭ جەتتٸم. ايتقام, بٸزدٸڭ ٷي – سەمەي مەن جەزقازعان وبلىستارىنىڭ شەگٸندەگٸ الىس وتاردا, ەكەم مۇعالٸم, شالعاي ايماقتا اقشاسى تەۋٸر, ونىڭ ەسەسٸنە اۋدان, سوۆحوز ورتالىعىمەن قاتىناس قيىن, كەزدەيسوق بولماسا, ايىنا بٸرەر رەت قانا ماشينا قاتىنايدى, وسىعان وراي پوشتا قاتىناسى دا ٷزدٸك-سوزدىق, ەۋەلدە ەبٸشپەن بٸرەر رەت حات الماسقان ەدٸك, بۇدان سوڭ بايلانىس ٷزٸلدٸ. قىرسىققاندا, قايتار جولدا كٶلٸك كٷتٸپ تاعى بٶگەلدٸم. ونىڭ ەسەسٸنە, ٷش ايدان استام قىمىز ٸشٸپ, اتقا مٸنٸپ, تاۋعا شىعىپ, ەڭ باستىسى – بٸراز قاعاز شيمايلاپ, ارقالاپ اپارعان قانشاما كٸتابىمدى تٷگەل تٶڭكەرٸپ, كٶڭٸلٸم توعايىپ قايتقام. الماتى تامىلجىپ تۇر. كٶشەسٸ تاپ-تازا, اۋاسى كٶگٸلدٸر. باس پوشتادا ەبٸشتەن ەشقانداي حابار جوق ەكەن. دەكاناتتان بٸزدٸڭ بالالار اقمولا وبلىسىنا كەتكەنٸن ەستٸپ, پويىزعا وتىردىم. اتباساردا, ستۋدەنتتەر شتابىنا جەتكەن بەتتە, الدىمنان سۋىق حابار شىقتى. پەلەن سوۆحوز, شٶپ جيناپ جٷرگەن كەزٸندە بٸر بالا اشاعا تٷسٸپ ٶلٸپتٸ. قازاق فيلولوگيياسى, بٸزدٸڭ كۋرس. جٷرەگٸم زىرق ەتە تٷستٸ. ەبٸش اۋىلىنان شىقپاعان بولۋعا تيٸس. بەلكٸم, ەۋەلگٸ سٶزٸمٸز بويىنشا, مەزگٸلٸندە جەتتٸ مە. قول جۇمىسى اتاۋلىعا قىرى جوق ەدٸ. تۋمىسىنان اقساۋساق مەنەن دە سوراقى. بالالار كٷلٸپ جٷرەتٸن. ارعى جىلى, بٸرٸنشٸ كۋرسقا تٷسكەن سوڭ جٸگٸتتەر جەمشٶپ جيناۋعا جەگٸلەدٸ عوي. ەبٸش ٷيٸلگەن شٶمەلەگە اشاسىن بويلاتا شانشىپ, كٶتەرە الماي, مىقشيىپ تۇرادى دەيدٸ. كٶتەرۋ مٷمكٸن دە ەمەس, تۇتاس بٸر كٶپەنە. ازىراق الۋ كەرەك دەيدٸ عوي ٷلكەندەردٸڭ بٸرٸ. ەبٸش اشاسىن جۇقالاي سالىپ, بار كٷشٸمەن كٶتەرٸپ قالعاندا, نەبەرٸ ەكٸ-ٷش ۋىس قانا شٶپ ٸلٸنگەن, ەكپٸنٸمەن شالقاسىنان تٷسە جازدايدى دەيدٸ. تىم كٶپ بٸلەتٸن جەنە كٶبٸرەك سٶيلەيتٸن, سوندىقتان دا «اكادەميك» باقىت سەيتجانوۆ, بار قيمىلىن كەلتٸرە, ناقتى بەينەلەپ بەرەدٸ. بٸر ەمەس, ەلدەنەشە رەت قايتالانعان كٶرٸنٸس. مەز بولىپ كٷلەمٸز. ال ەبٸش قاشاندا بۇرتيىپ, ٶكپەلەپ قالاتىن. ەندٸ مٸنە, كٷلكٸنٸڭ سوڭى سۇمدىققا ۇلاسپاسا يگٸ ەدٸ... دەگبٸرٸم قاشتى, مازام كەتتٸ. استىق تاسىعان كٶلدەنەڭ ماشينالاردىڭ بٸرٸمەن اتاۋلى سوۆحوزعا كەلگەن بەتتە ستۋدەنتتەرگە بٶلٸندٸ دەگەن جاتاق ٷيگە قاراي اسىقتىم. كەشكٸرٸپ قالعان كەز. ەسٸك الدىنا جەتەر-جەتپەستە ديداربەك رامادانوۆقا ۇشىراسقان ەدٸم. قايدان, قالاي كەلدٸ دەگەندەي, ماعان تاڭىرقاي قاراعان. اماندىق جوق, «كٸم? كٸم?» – دەپ سۇراپپىن. ديداربەك قالىڭ قاباعىنىڭ استىنان تٷنەرە قاراپ, قارسى كەلدٸ دە, مەنٸ قۇشاعىنا الدى. «بەيسەن...» – دەگەن, تۇنشىعىڭقى داۋىسپەن. بٸر سەت وقىس جەڭٸلەيٸپ, كەلەر مەزەتتە ٶزەگٸم ٶرتەنگەندەي بولدى. قيسىنسىز قازا راس ەكەن. بەيسەن... ورتا بويلى, تاعىرشاقتاي سارى جٸگٸت ەدٸ. جاسى وتىزعا شىققان اتپال ازامات. بٸز ٷشٸن مٸندەتتٸ ەسكەري وقۋعا قاتىناسپايدى, ارنايى ۋچيليششە بٸتٸرگەن وفيتسەر ەكەن دەيتٸن. اسا ۇستامدى, بييازى. قانداي دا جوعارعى مەكتەپكە مٷمكٸندٸگٸ بولا تۇرا, فيلولوگييانى تاڭداعان. جازۋ جاعىن بٸلمەيمٸن, قايتكەندە دە قاتاڭ ەسكەري قىزمەتتەن جەرٸپ, بەيبٸت تىنىش مۇعالٸمدٸك جولىن قالاسا كەرەك. ەندٸ مٸنە... ماشيناعا شٶپ تيەسٸپ جٷرگەن ەكەن. ٷستٸنەن الىپ تۇرادى. بٸر مەزەتتە, جيەكتەن ىسىرىلعان شٶمەلەمەن بٸرگە, تايىپ قۇلاپتى. قولىنداعى اشاسى بٸر بٷيٸرٸنەن قادالىپ, بٷيرەگٸن قاق جارىپ, ٸشەك-قارنىن تالقانداپ كەتكەن. ٶز قولىمەن جۇلىپ تاستاپ, بەتٸن باسىپ, ەتپەتٸنەن تٷسٸپ جاتتى دەيدٸ. كٶپ ۇزاماي جان تاپسىرعان. جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ دە قاشان قايتقانشا ەستەرٸن جيناي الماي جٷردٸ. مەن بارعان كٷننٸڭ الدىندا عانا قالبالاقتاپ جەتكەن تۋىستارى مەيٸتٸن الىپ كەتكەن ەكەن, ەرتەڭٸنە كەشكە اسحانادا جەتٸسٸ دەپ نان اۋىز تيٸپ, ەرەسەك جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ ايات قايىرىپ, ەسكە الىستىق. كەيٸن دە ويدان كەتكەن جوق. ەسٸرەسە, ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرٸپ, تۇتاس كۋرسىمىزبەن اتاۋلى ەسكەرتكٸش سۋرەت جاساتقاندا.

شەت جاعاسىن ايتتىم, الدىڭعى جىلى تىڭعا بارعاندا بۇدان دا ٶتكەن سۇمدىق بولا جازداعان. بٸر ەمەس, ەلدەنەشە جٸگٸتكە زەبٸر, جاراقات, بەلكٸم قازا, ال قىزدارعا بىلاپىت زورلىق. ەبٸش ەكەۋٸمٸز تٸل-فولكلور ەكسپەديتسيياسىندا جٷرگەندە. بەرٸمٸزدٸ دە قۇداي قاقتى دەر ەدٸم. اقمولا, كٶكشەتاۋدىڭ بٸرٸ. بٸزدٸڭ بالالار دەمالىس كٷنگٸ كينو, وعان جالعاس بي كەشٸندە كٶرشٸ بريگادادان كەلگەن ورىس مەحانيزاتورلارىمەن بايلانىسىپ قالادى. اينالدىرعان ٷش-تٶرت قىزىمىزدى كەزەگٸمەن شاقىرىپ, بيلەپ قانا قويماي, انايى, وسپادار مٸنەز كٶرسەتەدٸ عوي. اقىرى, قىزداردىڭ بٸرٸن دالاعا سٷيرەمەك بولادى. ەلبەتتە, تٶبەلەس شىققان. ورىس جٸگٸتتەرٸ تاياق جەپ, كەيٸن قايتادى. ارادا ٷش كٷن ٶتكەندە, تاپا-تال تٷستە بٸر ماشيناعا تيەلٸپ كەلٸپتٸ. جيىرما شاقتى سودىر. قولدارىندا شىنجىر, كاستەت جەنە تەمٸر تاياقتارى بار ەكەن. بٸزدٸڭ بالالار تٷسكٸ ٷزٸلٸستەن سوڭ, قىرمان باسىندا وتىرعان. انالار ماشينادان تٶگٸلە تٷسٸپ, كەدٸمگٸدەي ۇرانداپ, تۇرا ۇمتىلدى دەيدٸ. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ سانى شامالاس, تايسالماي كٸرٸسٸپ كەتەدٸ. ابىروي بولعاندا, بيداي كٷرەيتٸن, سابى ۇزىن, باسى جالپاق اعاش كٷرەكتەرٸ بار. باستاۋشى, ۇيىستىرۋشى كٶسەمدەرٸ – نۇرماحان. قارسى ۇران سالادى. «اتتان, ارۋاق!...» ۇزىن بويلى, يىقتى, قايراتتى ساپارحان مىرزابەكوۆ: «كٷرەكتٸڭ قىرىمەن!..»– دەپ ايقايلاپ, شابۋىلشى بۇزىقتاردى مويىننان, يىق پەن سيراقتان ۇرىپ جايپاي باستادى دەيدٸ. ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ اۋىر سالماقتاعى چەمپيونى مارات توعاتاەۆ دەگەن بوكسەر جٸگٸتٸمٸز, قۇر قولمەن ۇرىپ قۇلاتا بەردٸ دەيدٸ. قالعان جٸگٸتتەر دە قاراپ قالماعان. قولدا كٷرەك, قارىمدارى ۇزىن. اقىرى, بەس-ون مينۋتتا شايقاس تەمام بولادى. ورىستار تىم-تىراقاي شەگٸنەدٸ, تٶرتەۋ-بەسەۋٸ جىعىلعان, سۇلاعان كٷيٸ ورىندارىنان تۇرا الماي قالىپتى. «بٸز جەڭدٸك, جارالى بۇزىقتارىڭدى الىپ كەتٸڭدەر!» – دەيدٸ نۇرماحان. الايدا, بار شارۋا وسىمەن بٸتپەسٸ انىق. الماتىعا قايتۋعا بٸر اپتا عانا قالعان. جٸگٸتتەر ٷنەمٸ ساق, جيىن وتىرادى. اقىرى, ەرتەڭ كەتەمٸز دەگەن جەكسەنبٸدە, تٷن تٷسە, ٷش تاراپتان بٸردەي اڭدىزداعان ٷش ماشينانىڭ جارىعى كٶرٸنەدٸ دەيدٸ. باس قولباسى نۇرماحان تٷگەلدەي اعاش, تەمٸر كٷرەكتەرمەن قارۋلانعان ەسكەرٸنە قۋات بەرٸپ, تايماي سوعىسۋعا ٷندەيدٸ. بەرٸن كٷرگەيلەي قاتارعا تۇرعىزىپ, ەڭ الدىعا فادلي فازلي-وعلى دەگەن قوڭقامۇرىن تٷرٸگٸمٸزدٸ شىعارىپتى. «سەن جەر-ەلەمدٸ جاۋلاعان ەر تٷرٸكتٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعىسىڭ, قالعانىمىز ساعان قاراپ سوعىسامىز!» – دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. قاتەر ٷستٸندەگٸ قالجىڭ. ال فادلي مومىن جٸگٸت, قورقىپ دٸر-دٸر ەتەتٸن كٶرٸنەدٸ. اقىرى, تىم تاقاۋ تۇس, جارىعى ٶشپەگەن ماشينالارىنان تٷسٸپ, ٷش تاراپتان بٸردەي ۋرالاعان, كەمٸ جەتپٸس-سەكسەن ورىستىڭ ايقاي-سٷرەڭٸ شىققاندا, جٸگٸتتەر تٷرشٸگە باستايدى. شىنىندا دا, قىزىل قىرعىن كەلە جاتىر. «ال كەتتٸك, مىنالار تٶرت ەسە كٶپ!..» – دەيدٸ ەلدەكٸم, شەپتەن شىعىپ. قاتار بۇزىلدى. جيىرما شاقتى جٸگٸتٸمٸز, ارتتا ٷرپيٸسٸپ تۇرعان تٶرت-بەس قىزدى جەتەلەي سٷيرەپ, جاۋ شاپقىنىنان تىسقارى قارسى بەت – جىلعالى ٶزەن جاققا تىم-تىراقاي قاشىپتى. تٸپتٸ, ودان ەرمەن كەتەدٸ. ورىس بۇزىقتارى بريگادا تۇراعىن باسىپ الىپ, ٷي-ٷيدٸ, بۇقپا-قالتارىستى تٷگەل تەكسەرٸپ, ەشكٸمدٸ تابا المايدى. قازاق ستۋدەنتتەرٸنٸڭ قالاي قاراي كەتكەنٸ اڭدالىپ تۇر, جاردان تٷسٸپ, جىلعانىڭ جاعاسىنا جەتٸپ, ودان ەرٸرەك بەس-ون قادامدا توقتالادى. تٷنگٸ تىمىقتا بار داۋسى ەستٸلٸپ تۇردى, دەيتٸن ەدٸ مارات نۇرعاليەۆ. تٸزەلەي كەشٸپ, سۋدان ٶتكەن الدىڭعىلارى: «جٷرٸڭدەر, ۇزاپ كەتكەن جوق, تەز!» – دەپ قانشا ايتسا دا, كەيٸنگٸ كٶپشٸلٸك اتتاپ باسپادى, «ۋبيۋت, نا ح...» – ايامايدى, ٶلتٸرەدٸ دەپ, تىنىمسىز بالاعاتپەن شەكتەلدٸ, بۇل ورىستىڭ بەتٸ بٸر قايتسا, مٷلدە ساعى سىنىپ, ەكٸنشٸ قايتارا باسپايدى ەكەن, دەر ەدٸ. «ٶتكەندەگٸ تاياقتى ۇمىتپاپتى, بەلگٸسٸز قاراڭعىدا بويلاپ ٸزدەۋگە قورىقتى», – دەيدٸ, وسى وقيعانىڭ باسى-قاسىندا بولعان ورازبەك سەرسەنباەۆ. «سەنٸ بٸلمەيمٸن, بەلكٸم, قاشۋدىڭ ٶزٸن نامىس كٶرگەن, قاپەلٸمدە ارى ەمەس, بەرٸ جٷرگەن ەپەتەيسٸز ەبٸشتٸڭ قولعا تٷسٸپ قالۋى ەبدەن ىقتيمال ەدٸ», – دەيتٸن. كەيٸندە, ارادا قىرىق-ەلۋ جىل ٶتكەندە, تىڭ يگەرۋشٸ ەرلەر مەن جەرگٸلٸكتٸ قازاق اراسىنداعى كٶپ قاقتىعىستىڭ بٸرٸ رەتٸندە, سول, ناقتى, دەرەكتٸ قالپىندا قاعازعا تٷسٸرەم دەپ جٷرۋشٸ ەدٸ. بٷگٸندە مارقۇم, جازىپ ٷلگەردٸ مە, ەلدە بٸز ەستٸگەن اۋىزەكٸ ەڭگٸمە ەسەبٸندە قالدى ما, بٸلمەيمٸن. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر تۇتاس بٸر جىل بويى, تٸپتٸ, ودان كەيٸن دە, وسى, ٷلكەن تراگەديياعا ۇلاسۋى مٷمكٸن وقيعا تٶڭٸرەگٸندە قانشاما ەزٸل ەڭگٸمە ايتىپ جٷردٸ. كٸمنٸڭ باستاپ, شەپتەن شىققانى. ەلدە بازارعالي. ەلدە باقىت. جوق, فادلي. قالعانىنىڭ قالاي قورقىپ, قالاي زىمىراعانى, اۋلاقتاپ بارىپ, سابان ٷيگەن ماياعا جاسىرىنعانى, بٸرٸنەن بٸرٸ ٷركٸپ قاشقانى, ەندٸ بٸر جٸگٸتتەردٸڭ تابانى جەرگە تيمەي زىمىراپ, ەرتەڭٸنە اتباساردىڭ ٸرگەسٸنەن ەرەڭ قايتقانى... جاستىقتا بەرٸ قىزىق, بەرٸ كٷلكٸ.

كٷزدە, بٷتكٸل كۋرسىمىزدىڭ باسى قوسىلدى. مٸندەتتٸ ناۋقاننان تىس قالعان ەبٸش دەكاناتتا «جاتاقحانا بەرٸلمەسٸن» دەگەن جارلىققا ٸلٸنٸپتٸ. ونسىز دا جاتاقحانا سۇرامايتىن. مەنٸ دە, تۇرمىس-جاعدايى تەۋٸر دەپ, تەك تيەسٸلٸ ستيپەندييامەن قالدىرعان ەكەن. تٸپتٸ جاقسى بولدى. (كەلەسٸ جىلى جازدا ەكەۋٸمٸز دە ازات, بٸرجولا اۋىلدا قالعان ەدٸك.) قاجەتسٸز جاتاقحانامەن قاتار, وسى 1960, قوڭىر كٷز, تٶرتٸنشٸ كۋرستىڭ باسىندا ەبٸش ەكەۋٸمٸز بٸر جارىم جىل تۇرعان جايلى پەتەرٸمٸزدەن ايرىلدىق. بالالارى كەلدٸ مە, ەلدە باسقا جاققا كٶشپەك پە, قابىل الماعان. تاقاۋ ماڭ, 1-لينييادان جاڭا پەتەر تاپتىق. قابات-قابات ەكٸ تەرەزەسٸ دە كٷڭگٸرت, جەتٸم بٶلمە. تەمٸر بولسا دا جايسىز تٶسەگٸ جوق, ەكٸ بۇرىشىندا ەكٸ ماقتا ماتراس. ورتادا جاپىرايعان جامان ستول, جالعىز ورىندىق. ونىڭ ٷستٸنە, كەش باتىپ, ساعات ون بولار, بولماستا ٸشكٸ دەلٸزدەگٸ تەتٸگٸن باسىپ, جارىعىمىزدى ٶشٸرٸپ تاستايدى. ول از بولعانداي, قاندالا شىقتى. ەكٸ-اپتاعا تولماي, ازىپ-توزا باستادىق. مەن تاقاۋ تٶڭٸرەكتەن جاعالاي ەسٸك قاعىپ, جاڭا پەتەر ٸزدەپ كٶرٸپ ەدٸم, ەشبٸر قيسىنى كەلمەدٸ, ارتىق-اۋىس بٶلمەسٸن جالدايتىن ورىس كٶپ, بٸرلٸ-جارىم تاتار مەن ۇيعىر دا بار, بٸراق ەشقايسى بوس ەمەس. بٸر كٷنٸ كٸتاپحانادا تٶلەككە ۇشىراسىپ قالدىم. بٷگٸندە بەلگٸلٸ جازۋشى تٸلەۋحانوۆ. جاعدايىمدى ايتقام. ٶزٸم دە ٸزدەپ بارايىن دەپ جٷر ەدٸم, رىمعالي ەكەۋٸمٸز پانفيلوۆ پاركٸنٸڭ ٸرگەسٸندە, تاماشا پەتەر تاپتىق, باياعىدا فۋرمانوۆ تۇردى دەگەن تاقتاسى بار, سونىڭ ەكٸنشٸ قاباتى, ەندٸ بٸر ورىن سىيىسادى, بٸزگە كٶش دەدٸ. رىمعالي نۇرعاليەۆ, تٶلەك ٷشەۋٸمٸز مەكتەپتە بٸرگە وقىپ, بٸرگە بٸتٸرگەنبٸز, بۇل ەكەۋٸ بولاشاق جازۋشى ەڭ الدىمەن ٶمٸردٸ تانۋى كەرەك دەپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا تٷسكەن, اقىرى ونداعى وقۋلارى ۇناماي, ٸلگەرٸندٸ-كەيٸندٸ ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ فيلفاگىنا جەتٸپ ەدٸ. مەن ەبٸشتٸ تاستاپ كەتە المايمىن عوي, دەدٸم. ارادا بٸرەر كٷن ٶتتٸ, ٶتپەدٸ, ەبٸشتٸڭ مەكتەپتەس دوسى, ماتەماتيك وراز تەلەمگەنوۆ دەگەن بالا كەلدٸ. ٶتكەندە ورتامىزعا الىپ, بٸراز ۋاقىت بٸرگە تۇرعانبىز. مٸنەزٸ كەڭ, دارقان جٸگٸت. «جاعدايلارىڭ ناشار ەكەن, – دەدٸ. – بٸز ٷش ادامدىق تەۋٸر پەتەر تاپتىق. لەبەن ەكەۋٸمٸز». بۇل لەبەن دە ماڭعىستاۋلىق بولاتىن. «مۇحتار ەكەۋٸمٸزدٸ سىيعىزا الاسىڭدار ما?» – دەدٸ ەبٸش. «بٸر-اق كٸسٸلٸك ورىن بار... تٶسەك سىيمايدى». «ەكٸ كٸسٸلٸكتەن قويسا شە?» – وراز قىسىلا باستادى. «مەن شەشپەيمٸن عوي. ٷي يەسٸ...» «مەن شەشەيٸن», – دەدٸم. ەبٸشتٸڭ ٶزٸ دە جاقسى تانيتىن تٶلەك پەن رىمعاليدىڭ جاعدايىن ايتتىم. مەن سوندا كەتەيٸن, سەن مۇندا بار. باسقاشا امال جوق, دەدٸم. ەبٸش ەكەۋٸمٸز وسىلاي بٶلٸندٸك. ەلبەتتە, تەك جاتىن ورنىمىز عانا. ەيتپەسە, جۇبىمىز جازىلعانىمەن, ارامىز اجىراعان جوق. بارىسىپ, كەلٸسٸپ, ٶزارا قاتىناسىپ, ۋنيۆەرسيتەتتە جەنە باسقا دا جاعدايلاردا ٷنەمٸ ۇشىراسىپ, بۇرىنعىشا ەڭگٸمە, كەڭەس قۇرىپ جٷردٸك.

وسى تٶرتٸنشٸ كۋرستا, 1961 جىل, ناۋرىزدان باستاپ ەكٸ ايلىق تەجٸريبە كەزەڭٸنە شىقتىق. بٸزدٸڭ اتاۋلى ماماندىعىمىز – فيلولوگ ھەم قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى. ەندٸگٸمٸز – پەداگوگتىق دەرٸستەر. بۇل كەزدە سانىمىز ازايعان – قىرىق بالا تٷپ كٶتەرٸلٸپ, ۇزىناعاشقا باردىق. سونداعى ورتا مەكتەپتە وقۋ ٷردٸسٸن ۇعىنىپ, ٶزٸمٸز دە كەدٸمگٸدەي ساباق بەرٸپ, بولاشاق مۇعالٸم رەتٸندەگٸ ەۋەلگٸ قابٸلەتٸمٸزدٸ تانىتۋعا تيٸسپٸز. ياعني, ناقتى ٶمٸرلٸك تەجٸريبە. العاشقى كٷنٸ بىتىراي جايىلىپ, جاتىن ورىن ٸزدەپ كەتتٸك. ەبٸش, سونارباي ٷشەۋٸمٸز ەلدە بويداق, ەلدە ەيەلٸنەن اجىراسقان, ورتا جاستارداعى جالعىزباستى تاتاردىڭ ٷيٸنەن تەۋٸر بٸر بٶلمە تاپتىق. تازا, كەڭ. ەۋەلگٸ كەشتٸ كٶڭٸلدٸ, جاقسى ٶتكٸزدٸك. ٷي يەسٸ شاقتاۋلى بولسا دا, دەمدٸ داستارقان جاسادى. ول زاماندا بٸزدٸڭ ورتادا ەلدەبٸر توي, جيىن كەشتەر دەمەسەك, ٸشٸمدٸككە ەۋەستٸك ۇشىرامايدى. تاتار اعامىزدىڭ دا شەتٸن مٸنەزٸ جوق ەكەن. جادىراپ وتىرىپ, تاتارشا ٶلەڭ, جىرلار ايتتى, اقىرى جٷيكەسٸ بوساپ, كٶزٸنە جاس الىپ توقتادى. سونارباي جۇباتىپ جاتىر, ەبٸش ەكەۋٸمٸز ىڭعايسىزدانىپ قالعان ەدٸك. ٶمٸردەن قيىندىق كٶرگەن كٸسٸ سيياقتى. بٸراق تەز جادىرادى. جالپى, بۇل پەتەردەگٸ جاعدايىمىز جامان بولمايتىن سيياقتى, ەڭ باستىسى – تىنىش.

ەرتەڭٸنە مەكتەپكە جينالدىق. سٶيتسەك, بٸزدەن ەكٸ-ٷش كٷن بۇرىن جەنپي – قىزدار ينستيتۋتىنىڭ بٸر توپ بويجەتكەنٸ كەلٸپ تٷسكەن ەكەن, بۇلاردىڭ تەجٸريبە ساباقتارى باستالىپ كەتكەن. بٸزدٸڭ دەكاناتتىڭ شالالىعى, نەمەسە, مەكتەپ باسشىلارى ەكٸ جاققا قاتارىنان كەلٸسٸم بەرگەن. قايتكەندە دە بٸر مەكتەپتكە سىيمايتىن ەدٸك. باستاپ كەلگەن وقىتۋشىلارىمىز مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن انىقتاماق بولىپ, الماتىعا اتتاندى. بٸزدەر ەزٸرشە ەشقانداي شارۋاسىز قالدىق. قول بوس, مٸندەت جوق. تٸپتٸ جاقسى بولدى. بۇل ۇزىناعاشتا, رەسەي يسپەريياسى قازاق دالاسىن شەتٸنەن تٷرە, بٸرجولا وتارلاي باستاعان زامان – 1860 جىلى قىرعىن سوعىس بولعان. قوقان حاندىعىنىڭ الماتىنى جەنە بٷتكٸل ٶڭٸردٸ كەپٸرلەردەن وپ-وڭاي تازارتپاق جەلٸكپەن شۇعىل اتتانعان جيىرما مىڭدىق قوسىنى ورىستىڭ نەبەرٸ سەگٸز جٷز ەسكەرٸنەن قيراپ جەڭٸلٸپ, تٷگەلگە جۋىق حاراپ بولعان. بۇدان سوڭ قازاقستاننىڭ بايتاق تٷستٸگٸن, ودان ەرٸ جٷملە ورتا ازييانى تٷبەگەيلٸ جاۋلاۋعا جول اشىلىپ ەدٸ. اۋىل ٸرگەسٸ, بيٸك قىرقا باسىندا سونداعى قولباسى پودپولكوۆنيك, كەيٸندە ينفانتەرييا گەنەرالى, جەتٸسۋ ٶلكەسٸنٸڭ گۋبەرناتورى كولپاكوۆسكييگە ارناپ ورناتىلعان بيٸك وبەليسك انداعايلاپ تۇر. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر باسىنا بارىپ, تٷكٸرٸپ, تەپكٸلەپ قايتپاق ەدٸ, قييا بەتكەي ەزٸلٸپ جاتقان بالشىق ەكەن. كٶتەرٸلۋ مٷمكٸن ەمەس. ۇزىناعاشتىڭ ٶزٸنٸڭ الماتى–تاشكەنت تراسساسىنىڭ ٶتكەلەگٸ سانالاتىن ورتالىق داڭعىلىنا عانا ەنسٸز, جولاقتى اسفالت تٶسەلگەن, قالعان بارلىق جەر – كٶشەلەردٸڭ بٷتٸن بويى, ٷيلەردٸڭ اراسى جالقىن باتپاق, ماشينا تايعاناقتاي جٷرٸپ ٶتكەن جول بويى كٶلكٸگەن لايساڭ. سوعان قاراماستان, بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر جاڭا قىزدارمەن تانىسىپ, تٸپتٸ, كەلەسٸ كٷندەردە كينوعا شاقىرىسىپ, ەجەپتەۋٸر جاپىرلاسىپ قالدى. ەڭ باستىسى – ەرقيلى, تاۋسىلماس قالجىڭ, جەڭٸل ويىن. ۇلدار بٸرٸن بٸرٸ قاعىتىپ جاتادى, قىزدارعا قىرىنداپ, ەكٸۇشتى ەزٸلدەر ايتادى. جٸگٸتتەردٸ سىرتتاي تانىستىرىپ, قيلى-قيلى مٸنەزدەمە جاسايدى. تۇرعانباي ەكەۋٸمٸز عوي دەيمٸن, سوناربايدى نىساناعا الدىق. بولاشاق فيلوسوف سونارباي تاڭقاەۆ. قاشاندا سالماقتى كەيٸپتە, سٶزٸ از, مٸنەزٸ اۋىر. بۇل سونارباي دەگەن ٷيلەنٸپ قويعان جٸگٸت, دەستٸك. مىنا ماڭعاز تٷرٸنە قاراپ, الدانىپ قالماڭدار, ناعىز دونجۋان. قىزدار سوعان سەندٸ. ال بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ جٸگٸتتەرگە دە ايتىپ, مەز بولامىز. جەنە باسقا دا قىزىقتار. كەيٸنٸرەك, الماتىعا بارىپ قايتقان جەكسەنبٸ كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە مەن «جاڭىلىسۋ» دەگەن جەڭٸل ەڭگٸمە جازدىم. باس كەيٸپكەردٸڭ ەۋەلگٸ قارٸبٸ ٶزگەرگەن – ومارباي. بٸراق بەرٸ كەرٸسٸنشە. ەۋەلدە قىزدار ماڭعاز, سالماقتى جٸگٸت دەپ, سىرتىنان ماقتايدى, تٸپتٸ, بٸر بويجەتكەن جاقسى كٶرٸپ قالادى. اقىرى, بۇل ماڭعازدىڭ ٷيلەنٸپ قويعان جٸگٸت ەكەنٸ ماعلۇم بولادى. بۇدان سوڭ جاڭاعى قىزدار «اقىماق, سەزٸمسٸز توپاس» دەپ سٶگۋگە تيٸس. بٸزدٸڭ بالالاردىڭ اراسىندا ٶزارا قالجىڭ, كەيدە مٸنەز ەرەكشەلٸگٸنە قۇرىلعان, كٶبٸنە-كٶپ ەلدەنەدەن كٶتەرمەلەيتٸن, نەمەسە مازاقتاپ قاعىتاتىن قىزعىلىقتى ەڭگٸمەلەر مول بولاتىن دەدٸم. سونىڭ كەزدەيسوقتا قاعازعا تٷسٸپ قالعان بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا. الايدا, بٸزدٸڭ ۇزىناعاشتا ٸش پىسقان, سولقاقتاعان بوس جٷرٸسٸمٸز كٶپكە سوزىلمادى. تٶرتٸنشٸ, ەلدە بەسٸنشٸ كٷنٸ قىزداردى سول باستاپقى قىستاقتا قالدىرىپ, تٷپ كٶتەرٸلدٸك. ەبٸش, سونارباي ٷشەۋٸمٸزدٸڭ از-مۇز ٶكٸنٸشٸمٸز بار. ەركٸن ەزٸلدەسكەنمەن, مٷلدە جۇعىسپاعان قىزدار ەمەس. پەتەر يەسٸنە بٸر ايلىق جاتىن ورىن جەنە تاڭعى شاي, كەشكٸ اسىمىز ٷشٸن ون سومنان وتىز سوم بەرگەن ەدٸك. ەندٸ بەرٸن ەمەس, ٷشتەن ەكٸسٸن قايتارۋدى ٶتٸنگەندە, ماناعى اعامىز تٷگەلدەي ازىق-تٷلٸككە جۇمساپ قويدىم, قولدا قالمادى دەپ بەزەردٸ. ول كەزدٸڭ ەسەبٸندە ەجەپتەۋٸر اقشا دەسەك تە, ەبٸش ەكەۋٸمٸز ٷشٸن ورنى تولماس شىعىن ەمەس, ال بالالار ٷيٸندە تەربيەلەنگەن, ارتىنان ەشقانداي كٶمەك كەلمەيتٸن سوناربايعا وبال بولدى. بٷكٸل كۋرسىمىزبەن قاسكەلەڭگە تٷسٸپ, وندا دا جاتىن پەتەر تاپقان سوڭ, بار شىعىنىن كٶتەرٸپ الماساق تا, قادارىنشا كٶمەك جاساۋعا تىرىسقان ەدٸك. بۇل جولى بٸزگە باقىت پەن تۇرعانباي قوسىلعان. مەكتەپتە باستاۋىش كلاستا ساباق بەرەتٸن مۇعاليمالاردىڭ بٸرٸنٸڭ, الدى اشىق, بيٸك شاتىرلى ٷلكەن ٷيٸنٸڭ كەڭ بٶلمەسٸ. ۇياڭ, اشاڭ جٷزدٸ, ٶتە مەدەنيەتتٸ ەيەل ەكەن. وقۋ جاسىنا جەتپەگەن ەكٸ-ٷش بالاسى بار, كٷيەۋٸ – تاقاۋ تٶڭٸرەكتەگٸ سوۆحوزدىڭ بٸرٸندە تەۋٸر قىزمەت اتقاراتىن سيياقتى, ەرتەمەن كەتٸپ, كەش كەلەدٸ, دەمالىس كٷندەرٸ بٸزدٸڭ بالالارمەن «دوراق» كارتا وينايدى. بييازى مۇعاليما بٸزدٸ مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ايتۋىمەن قابىلداعان, ەشتەڭە المايمىن, دەدٸ. الماعانى تۇرىپتى, ورايىمەن, ارا-تۇرا اسقا شاقىرادى. ال بٸزدٸڭ بٶتەن-باستاق ٸسٸمٸز جوق. ٶتە جايلى, تىنىش بولدى. اقىرى, كەتەردە اپايعا ەلدەبٸر سۋۆەنير سىيلادىق قوي دەيمٸن.

مەن ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸكتە قاسكەلەڭ ٶتە قولايلى بولىپ شىقتى. الماتىمەن ارالىق جاقىن – جول قاتىناسى بٶگەلٸسسٸز, جارتى ساعاتقا جەتپەيدٸ, اۆتوبۋستىڭ بٸر تاراپ بيلەتٸ ەلدە وتىز بەس, ەلدە قىرىق تيىن. دەمالىس كٷندەرٸن, ناقتى تەجٸريبە ساباقتارىنان بٶتەن بارلىق ۋاقىتىمدى الماتىدا ٶتكەردٸم. وقۋ جەنە جازۋ. بٸر جولى كەلسەم, جالپى جۇرت مەز-مەيرام, ادام – ونىڭ ٸشٸندە سوۆەت ادامى العاشقى بولىپ كوسموسقا شىعىپتى. گاگارين عوي باياعى. ماسات پەن ماقتاندا شەك جوق. مەن ٶز اۋىلىمدا قۋاتتى اتوم, سۋتەگٸ بومبالارىنىڭ باستاپقى جارىلىستارىنا دا كۋە بولعام, ودان كٷشتٸ نە بار, ەشتەڭەگە تاڭىرقاماس ەدٸم, جٶن ەكەن, عىلىم-بٸلٸمنٸڭ دامۋ جولىنداعى بٸر كەزەڭ, سونشاما ەس شىعارداي عالامات ەمەس. بٸزدٸڭ بالالار دا جۇرت قاتارلى ماسايراي قويعان جوق. بۇل ۋاقىت, بۇل جەردە دە ەڭ باستىسى – پەدتەجٸريبەنٸ تەزٸرەك ٶتكەرۋ, ودان دا مەندٸسٸ – جاداپ-جٷدەمەي, ٷيرەنشٸكتٸ الماتىعا ورالۋ بولاتىن. ول زاماندا ستۋدەنتتٸڭ قارنى اشپاي تۇرمايدى. بٸرەۋٸ ەمەس, بەرٸ دەرلٸك جەنە قاتارىنان ەلدەنەشە كٷن. وسىنداي جاعدايدى بايقاعان زەكەڭ – كەزەكتٸ ساپارىمەن ستۋدەنتتەرٸن كٶرٸپ, ساباققا قاتىسىپ, بايقاستاپ قايتۋ ٷشٸن ارنايى كەلگەن قابدولوۆ, اۆتوبۋسقا شىعارىپ سالعان بالالارعا بەس سومدىق كٶك قاعاز ۇستاتىپتى. قارنى اشىپ جٷرگەن بەس بالانىڭ بٸر كٷندٸك, ەكٸ رەتكٸ تاماعى. جەنە قالتامدا كەلگەن بارى وسى عانا دەپ, كەشٸرٸم سۇراعانداي بولىپتى.

قاسكەلەڭ قىستاعى دا ۇزىناعاش سيياقتى اۋدان ورتالىعى. بٸراق مۇندا بەرٸ باسقاشا. كٶشەلەرگە تٷگەلگە جۋىق تاس تٶسەلگەن. تۇرعىن ٷيلەرٸ دە كەلٸستٸ – رەت, تەرتٸبٸمەن ورنالاسقان, تٷگەلدەي دەرلٸك شاتىرلى. شىعىس شەتتە ەسەم, ايدىندى مەدەنيەت سارايى بار, ٶتكەن, ەلدە ارعى جازدا قازاقفيلم وسى عيماراتتا «بٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ دەرٸگەر» دەگەن كينوكومەدييا تٷسٸرٸپ ەكەتٸپتٸ, نەگٸزگٸ رولدە ەرمەك سەركەباەۆ ويناعان, باسقا دا بەلگٸلٸ ارتيستەر, ەڭ ٷلكەن جاڭالىعى – شەت تٸلدەر يسنتيتۋتىنان رايا مۇحامەديياروۆا دەيتٸن قىز قاتىسقان ەكەن, كەيٸندە عابيت مٷسرەپوۆتىڭ جارى بولعان بەلگٸلٸ اكتريسا. مەدەنيەت سارايىنان باسقا دا ەكٸ, ٷش قاباتتى عيماراتتار بار. ونىڭ ٸشٸندە اۋدان باسشىلىعىنىڭ كەڭسە ٷيلەرٸ. مٸنە, وسىنىڭ بەرٸنە كەرٸسٸنشە, ورتا مەكتەپ ٷيٸ تىم قوراش ەكەن. اۋدانداعى ەڭ باستى, ورتالىق مەكتەپ قوي. اۋلاسى شاعىن, جەر جەتپەگەندەي, قىسىپ سالىنعان. بٷتكٸل مەكتەپ ٷيٸندە كەڭ, جارىق جالعىز-اق بٶلمە بار – ديرەكتوردىڭ كابينەتٸنە جالعاس مۇعالٸمحانا. وقۋ تۇتاسىمەن ەكٸ كەزەكتە, سونىڭ ٶزٸندە بالالار سىيىسا الماي, كٶبٸنە-كٶپ بٸر پارتادا ٷشەۋدەن وتىر. ەر كلاستاعى وقۋشىلار سانىنىڭ ارتىعىنان عانا ەمەس, وقۋ بٶلمەلەرٸنٸڭ مٶلشەردەن كەمٸس تارلىعىنان. ەڭ كەرەمەتٸ – ەربٸر كلاسس جەكە-دارا ەمەس, بٸرٸنە بٸرٸ جالعاس ەكٸ بٶلمەلٸ, ياعني, بٸر ەسٸكتەن كٸرەسٸڭ, جاپىرلاپ, پەلەنباي بالا وتىر, قاق جارىپ, تٶرگە, ەكٸنشٸ بٶلمەگە ٶتەسٸڭ, وندا باسقا بٸر, سەن ٸزدەگەن كلاسس. بالالاردىڭ دابىرى, مۇعالٸمنٸڭ ساباعى, – بەرٸ-بەرٸ ەكٸ تاراپقا بٸردەي, انىق ەستٸلٸپ تۇرادى. ەۋەلدە كٶپ پەتەرلٸ تۇرعىن ٷي بولعان با دەرسٸز. مەنٸڭ تۋعان اۋىلىم شۇبارتاۋ – ارتتا قالعان شالعاي اۋدان ەسەپتەلەتٸن, اۋدان ورتالىعى بارشاتاس – شيكٸ كٸرپٸشتەن قالانعان, شاتىرسىز, توقال تامدار, كٶبٸنە ەشقانداي كٶشە تەرتٸبٸن ساقتاماي, ٸركەس-تٸركەس, ٷيمە-جٷيمە ورنالاسقان, اۋلا اراسىندا مال ٶرٸپ جٷرەتٸن ناعىز تٷكپٸر, بٸراق اشىق, ٶر جاقتا, كەڭ الاڭنىڭ قاق تٶرٸندە ورنالاسقان مەكتەپ ٷيٸ – اۋماقتى, ەڭسەلٸ, ەرٸ ايدىندى; وسى, اۋدان شەگٸندەگٸ جەتٸ-سەگٸز جٷز بالا تاڭەرتەڭ – بٸر كەزەكتە عانا وقيتىن ەڭ نەگٸزگٸ مەكتەپ قانا ەمەس, كولحوز, سوۆحوز ورتالىقتارىنداعى باستاۋىش, جەتٸ جىلدىق مەكتەپتەردٸڭ ٷيلەرٸ دە تٶڭٸرەگٸنەن وقشاۋلانىپ, انداعايلاپ تۇرار ەدٸ. ال مۇندا – ەڭ قادٸرسٸز مەكەمە سيياقتى. جالعىز مەن عانا ەمەس, قازاقستاننىڭ ەر قيىرى – شىعىس پەن باتىس, تٷستٸك پەن تەرٸستٸكتەن كەلگەن جٸگٸت-قىزدارىمىزدىڭ بەرٸ دە قايران قالعان.

تەجٸريبە دەرٸستەرٸ باستالىپ كەتتٸ. ەۋەلدە وسى مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ تٸل, ەدەبيەت ساباقتارىنا قاتىناستىق. سودان سوڭ, كەزەك-كەزەگٸمەن, ٶزدەرٸمٸز دە سەگٸزٸنشٸ مەن ونىنشى كلاستار اراسىندا ساباق ٶتكٸزە باستادىق. پەن مۇعالٸمدەرٸ بٸرنەشەۋ. ورنىقتى, بايىرعى وقىتۋشىلار. بٸزدٸڭ بالالار, ەرينە, تٷگەلگە جۋىق بٸلٸمدار, اساۋ. سونىمەن قاتار, مەدەنيەتٸمٸز, قازاقى عانا ەمەس, زاماندىق رۋحاني بٸتٸمٸمٸز دە كەلٸستٸ بولاتىن دەر ەدٸم. ەلبەتتە, پەندٸ بٸلۋ مەن ساباق ٶتكٸزۋ – ەكٸ باسقا نەرسە. قيىندىقتار بولماي قالعان جوق. الايدا, بەرٸ وڭىمەن ٶتٸپ جاتقان. اقىرى, توعىزىنشى, ونىنشى كلاستار ساباعىندا شاتاق شىقتى. ەدەبيەت وقىتۋشىسى – قىرماساقال, قارتاڭ كٸسٸ ەكەن. جوعارعى بٸلٸمدٸ, «رەسپۋبليكاعا ەڭبەگٸ سٸڭگەن», ەلدە «حالىق اعارتۋ قىزمەتٸنٸڭ ٷزدٸگٸ» دەگەن تۇرعىداعى اتاعى بار. ەۋەل باستان-اق بٸزدٸڭ ٶركەۋدە جٸگٸتتەردٸ ۇناتپاي, اناۋ-مىناۋ, بٶستەكتٸ اقىل ايتا بەرەتٸن ەدٸ. ونىسى سول ەسكٸشٸل سارىن – سوۆەتتٸك پاتريوتيزم مەن وتانشىلدىق, پارتييالىق ەۋەزگە ايرىقشا مەن بەرۋ. جەنە قانداي جاعدايدا دا بەكٸتٸلگەن پروگرامما, مەكتەپ وقۋلىعىنىڭ شەگٸنەن اسىپ كەتۋگە بولمايدى. بۇلارىن ەلەگەن ەشكٸم جوق. اقىرى, بٸز ناقتى دەرٸستەر ٶتكٸزٸپ, پەدتەجٸريبەدەن اتاۋلى باعا الۋعا كٶشكەندە, مٷلدە قارىستى. ەشكٸمنٸڭ ەشبٸر ساباعى ۇنامايدى. بٸزدٸڭ ۇعىمدا كەمٸستٸگٸ بولار, كەمتٸگٸ جوق, بەرٸ دە جاقسى, تٸپتٸ جوعارى دەرەجەدە. الايدا, جەتەكشٸ مۇعالٸم ەشقانداي دەلەل, ۋەجگە توقتامايدى. باقىتقا ٷش قويدى. تۇرعانبايعا ٷش قويدى. مەنٸ دە سولاي قاراي سٷيرەمەك ەدٸ, ٷلكەن داۋ شىعىپ مينۋس تٶرتكە كٶتەردٸ. اقىرى ەبٸشكە كەزەك كەلگەن. ٶتە جاقسى, قىزعىلىقتى ٶتكٸزدٸ. ال تالقى كەزٸندە بۇرىنعى ەۋەن. بۇرىنعىدان دا تٶمەن. ەبٸش ايتار سٶزٸ تاۋسىلىپ, قىزارا تۇقىرىپ وتىرىپ قالىپ ەدٸ. بٸز تالاسا كەزەكتەسٸپ, كٸرٸسٸپ كەتتٸك. ميپازداپ سٶيلەگەنٸمٸز شامالى, بٸراق ەشكٸم ەدەپتەن اسپاعان. تۇتاس بٸر اي بويعى بارلىق قىجىل سىرتقا شىقتى. اقىرى, سٸز – انا زامان, بٸز – مىنا زامان, قايتكەندە تٸل تابىسا المايدى ەكەنبٸز, ەندەشە, سٸزدٸڭ پەداگوگتىق تەجٸريبە جەتەكشٸسٸ رەتٸندەگٸ قىزمەتٸڭٸزدەن باس تارتامىز دەگەن تٷيٸنگە توقتادىق. بٸزدٸڭ قاتاڭ شەشٸمدٸ باقىت پەن تۇرعانباي مەكتەپ ديرەكتورىنا حابارلادى. جەنە دەپ سول كٷنٸ, داۋدان سوڭ كەلە قالعان ماناسباەۆ دەيتٸن تانىمال دوتسەنتٸمٸزگە ماعلۇم قىلدىق. دەكاناتقا حابارلاسىپ, بٸزگە باسقا بٸر مەكتەپ, نەمەسە وسى مەكتەپتٸڭ ٶزٸنەن باسقا بٸر مۇعالٸم تاپسىن. مومىن ادام ەدٸ, شوشىپ كەتتٸ. مەكتەپ ديرەكتورىنا كٸرٸپ, بارلىق جاعدايدى بٸلسە كەرەك. جەنە سول كٷنٸ بٸزدٸڭ بار سٶزٸمٸزدٸ تيەسٸلٸ جەرٸنە جەتكٸزگەن ەكەن.

ەرتەڭٸنە تٷس اۋا فيلولوگييا فاكۋلتەتٸ پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعى قاسكەلەڭگە كەلٸپ تٶگٸلدٸ. فاكۋلتەت دەكانى تاۋمان اماندوسوۆ, قازاق ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ مەستۋرا سارمۋرزينا, تٸل كافەدراسىنان ىبىرايىم مامانوۆ پەن كەشەگٸ ماناسباەۆ, ەدەبيەتشٸلەر – بەلگٸباي شالاباەۆ پەن زەينوللا قابدولوۆ جەنە تاعى ەكٸ-ٷش وقىتۋشى. مەكتەپتٸڭ مۇعالٸمدەر بٶلمەسٸنە ٷلكەن جينالىس شاقىرىلدى. ديرەكتور, زاۆۋچ, تٸلشٸ, ەدەبيەتشٸ ھەم باسقا دا بەدەلدٸ مۇعالٸمدەر. بٸزدٸڭ قىرىق بالا تٷگەل سىيمايدى, بٷلٸك باستاعان جەنە ايرىقشا بەلسەندٸ ونشاقتى بالا باردىق. دەكانىمىز تاۋمان اماندوسوۆ ٶتكەن سوعىستا بٸر اياعىن بەرگەن, تەجٸريبەلٸ مامان جۋرناليست, ەدٸل, ەرٸ قاتقىل كٸسٸ ەدٸ, ٶڭٸ سۇرلانىپ, داۋىس كٶتەرمەسە دە, تىم اۋىر سٶيلەدٸ, ۋنيۆەرسيتەتكە, فاكۋلتەت اتىنا سٶز كەلتٸرٸپپٸز, پەداگوگتىق پراكتيكا ٷستٸندە بولاشاق مۇعالٸمنٸڭ مٸنەز, ەتيكاسىمەن سىيىسپايتىن باسبۇزار ەرەكەتكە جول بەرٸلگەن. مۇنداي دەگەن بولمايدى. تەجٸريبە ساباقتارىن وسى مەكتەپتە اياقتاۋ شارت. ول ٷشٸن بٸز رەسپۋبليكاعا ەڭبەگٸ سٸڭگەن قارت ۇستازدان جەنە مەكتەپتٸڭ بٷتكٸل مۇعالٸمدەر كوللەكتيۆٸنەن كەشٸرٸم سۇراۋعا تيٸسپٸز. ال وسىنشاما بٷلٸككە كٸمدەر ۇيىتقى بولدى – انىقتايمىز, تيەسٸلٸ شارا قولدانىلادى... دەپ تەمامداعان. بٸزدٸڭ ايتارىمىز ەزٸر ەدٸ, ەندٸ ٶكپە ەمەس, ىزا-اشۋىمىز قابىنداپ, ەرەڭ شىداپ وتىرمىز. الايدا, سٶز تيمەدٸ, بۇدان ەرٸ مەسكەن اپاي جالعاپ كەتكەن. تولىقشا كەلگەن, كٶرٸكتٸ ەيەل ەدٸ. بۇل كەزدە جاپ-جاس, وتىزدىڭ ٸشٸندە. كەيٸنٸرەك جەنپي-دە رەكتور بولدى, مەدەنيەتتٸ, پاراساتتى كٸسٸ. بٸراق وسى جولى اپايىمىز الدىڭعى ەۋەنمەن كەتتٸ. ەستە قالعان بٸر سٶزٸ: «سەندەر تٶرتٸنشٸ كۋرسقا شىقتىق, ەندٸ جەتٸلدٸك, جەتتٸك دەپ ويلايتىن شىعارسىڭدار. بٸراق بۇل – ٶمٸردٸڭ باسى عانا. قاشاندا اسىپ-تاسپاي, شەكتەن شىقپاي, ٶمٸر سٷرگەن ورتانىڭ تالاپ, تەرتٸبٸنە ساي جٷرٸپ-تۇرۋعا ٷيرەنۋ كەرەك», – دەدٸ. ياعني, ەۋەلگٸ ەكٸ ۇستازىمىزدىڭ ەۋەزٸنە قاراعاندا, بٸزدٸكٸ – باسبۇزارلىق, ٷلكەندەر نە قىلسا دا كٶنە بەرۋٸمٸز كەرەك ەكەن. ەندٸ سٶز توسپاي سٶيلەۋگە تۋرا كەلگەن. الدىنالا كەلٸسٸمٸمٸز بويىنشا, ەڭ ەۋەلٸ – باقىت سەيتجانوۆتى شىعاردىق. ٸشٸمٸزدەگٸ ەڭ ۇستامدى جٸگٸت. بۇرنادا اتاپ ايتقانىمداي, ٶتە كٶپ بٸلەدٸ, بٸراق كەيدە كٶبٸرەك سٶيلەپ كەتەتٸنٸ بار, سوعان وراي ٶز ورتامىزدا «قىرتولوگييا عىلىمدارىنىڭ اكادەميگٸ» دەگەن قۇرمەتتٸ اتاققا يە بولعان. بۇل جولى بٸرشاما قىسقا, ناقتى, ەرٸ دەلەلدٸ سٶيلەدٸ. سودان سوڭ قىزۋ قاندى بازارعالي. ودان كەيٸن دەيەكتٸ تۇرعانباي. بايىپتى ساپارحان. سالماقتى سونارباي. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بەرٸ دە العاشقى ەكٸ ۇستازىمىزدىڭ بارلىق ايىپتاۋ سٶزٸن نەگٸزسٸز دەپ تاۋىپ, وسى مەكتەپكە كەلگەننەن بەرگٸ كەرتارتپا جاعدايات اتاۋلىنى, ەسٸرەسە, بٸزگە جەتەكشٸلٸك جاساعان قارت مۇعالٸمنٸڭ بٷگٸنگٸ ٷلكەن ەدەبيەت تۋرالى تٷسٸنٸگٸ ەسكٸرگەنٸ جەنە بٸزدٸڭ بەرٸمٸزگە دەگەن تەرٸس كٶزقاراسى مەن ساباقتارىمىزدى ەدٸلەتسٸز باعالايتىنى تۋرالى قاتتى ايتتى. ەبٸش ەكەۋٸمٸز ەڭ سوڭعى, شەشۋشٸ رەزەرۆ رەتٸندە ارتقا قالعانبىز. ەندٸ سٶيلەمەسەك تە بولاتىن ەدٸ, الايدا, بٸتٸمسٸز مايدان بەرٸ تٶڭكەرٸلٸپ, بٸزدٸڭ پايدامىزعا ويىسقان كەزدە مەن دە, بارلىق سٶزدٸڭ قورىتىندىسى ەسەپتٸ, تٷيٸندٸ, قىسقا تۇجىرىم جاسادىم. مەكتەپ مۇعالٸمدەرٸ عانا ەمەس, ارتتان جەتكەن ۇستازدارىمىز دا داعدارىپ قالعان. قاتەلٸگٸن تٷسٸنٸپ, كەشٸرٸم سۇرايدى, وسىنشاما اۋىر دەسانتتان سوڭ قورقىپ باسىلادى دەگەن ستۋدەنتتەرٸ مٷلدە كٶتەرٸلٸپ كەتتٸ. ٸس اياعى شاتاققا اينالىپ, بٸتٸسپەس جاعدايعا ويىسىپ بارا جاتتى. مٸنە, وسى كەزدە... زەينوللا قابدولوۆ سٶزگە كٸرٸسكەن. ەۋەلٸ بۇل, اباي اتىنداعى قاسكەلەڭ ورتا مەكتەبٸنٸڭ رەسپۋبليكاداعى ەڭ وزىق, ەڭ ٷزدٸك مەكتەپتەردٸڭ بٸرٸ ەكەنٸ, بٸزدٸڭ فاكۋلتەت تاڭداپ تاپقان, جىل سايىنعى سەتتٸ تەجٸريبە ۇيىتقىسى ەكەنٸ, مۇنداعى مۇعالٸمدەردٸڭ بەرٸنٸڭ جوعارعى دەڭگەيٸ تۋرالى ويقاستاپ ٶتتٸ. سودان سوڭ بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸ, ەزٸرشە سٶيلەمەي, بٸراق تۇنشىعىپ, ەرەڭ وتىرعان ەبٸشتەن باستاپ, جاڭا عانا سٶيلەگەن, باقىت, بازارعالي, تۇرعانباي, ساپارحاندى, تٸپتٸ ەشقاشان ەشبٸر لەپەسٸمەن ۇناماعان مەنٸ دە قوسىپ, تٷگەلدەي بٸلٸمدار, وقىمىستى, ەرتەڭگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ايتۋلى تۇلعالارى بولاتىن جاس اقىن, جازۋشىلار دەپ, جاعالاي ماداقتاپ شىقتى. ەندەشە, ازعانا داۋ, داۋ ەمەس, ەركٸن پٸكٸرتالاس نەدەن تۋىندادى? تەجٸريبە ساباقتارىنىڭ بٷگٸنگٸ زامان تالابىنا ساي, ەڭ جوعارعى دەڭگەيدە ٶتۋٸ ٷشٸن. بۇل تۇرعىدان العاندا, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن مۇعالٸمٸ پەلەنشە-ەكەڭنٸڭ قاتاڭ تالاپ قويۋى ورىندى. بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بٸلٸم دەڭگەيٸ جوعارى, ساباق ٶتكٸزۋ ٷردٸسٸ دە ويداعىداي, مەنٸ مەن قۇنى, ٶتكەننەن ٶزگەشەلٸگٸ – جاڭا دەڭگەي, جاڭا بيٸككە ۇمتىلۋىندا. سونىمەن قاتار, جاڭالىق اتاۋلىنىڭ جولى كٷردەلٸ, جەنە جاستاردىڭ ٶسۋ جولىندا بالالىق اۋسارلىق, ازدى-كٶپتٸ كٸنەرات بولماي تۇرمايدى, بٸراق تۇتاستاي العاندا, ٶرشٸل تالاپ قاشاندا ماقتاۋعا, ماقۇل عانا ەمەس, مەيلٸنشە قولداۋعا لايىق. ەندەشە, كٸم دە كٸمنٸڭ بۇرا تارتاتىن جٶنٸ جوق, كەلٸسپەيتٸن, كەرٸسەتٸن, قيىس, قيعاش جاعداياتتى كٶرمەي تۇرمىن... نە كەرەك, تٷيەلٸنٸ شٶگەرتٸپ, اتتىنى جەرگە تٷسٸرەتٸن شەبەر تٸلدٸ, ەرٸ تاپقىر پسيحولوگ زەينوللا اعامىز بار داۋدىڭ تٷيٸنٸن تارقاتىپ بەردٸ. قىرىس مۇعالٸمنٸڭ دە, وعان قارسى تەنتەكتەردٸڭ دە بۋىندارى بوساپتى. ەكٸ تاراپ تا ٶزدەرٸنٸڭ ارتىق كەتكەنٸن مويىندادى. ەۋەلٸ قارت مۇعالٸم بٸز سيياقتى دارىندى بالالارىنا تەك قانا جاقسىلىق تٸلەيتٸنٸن ايتىپ, ەلبٸرەي سٶيلەدٸ, اقىرى كٶڭٸلٸ بۇزىلىپ توقتادى. بٸز دە جۋاسىدىق – جاپپاي بٸتٸم. بار شارۋا ورنىنا كەلدٸ. كٶپ ۇزاماي قاسكەلەڭمەن دە قۋانا-قۋانا قوشتاسقان ەدٸك.

ارادا از-كەم ەمەس, تۋرا قىرىق جىل ٶتسٸن. بٸز ەۋەلدە باس تٸرەگەن, ەزٸل-قالجىڭدى تٶرت-بەس كٷن ٶتكەرگەن ۇزىناعاشتا وتىرمىن. ەرينە, كٶشەلەر تازارعان, ٷيلەر كٶرنەكٸ, باياعى جۇپىنى قىستاق ەندٸ كٸشٸ-گٸرٸم كەنتكە اينالعان, تەك قىر باسىنداعى كولپاكوۆسكيي ەسكەرتكٸشٸ عانا قاز-قالپىندا تۇر. تٸپتٸ, بۇرىنعىدان دا ەڭسەلەنە تٷسكەندەي. قازاقستانداعى ورىس قاۋىمىنىڭ ايرىقشا قامقورلىعىندا, وڭداپ, ٶڭدەپ, جاڭارتىپ, جاقسارتىپ قويدى دەسەدٸ. مٷمكٸندٸك بولسا دا, بارۋعا زاۋقىم سوققان جوق. تاعى قىرىق جىل, ەلۋ جىل ٶتەر, ٶزٸنەن-ٶزٸ توزىپ, جەرمەن-جەكسەن بولار. قازٸر بۇل كەنتتەگٸ تۇرعىلىقتى جۇرتتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ, تٸپتٸ تٷگەلگە جۋىعى – قازاق. مەنٸڭ مۇندا كەلٸسٸم – باعزىداعى قۇنانباي قاجى ەۋلەتٸنٸڭ كەلٸنٸ, ارعىن-اپا دەگەن اتاق العان, بالالارى بار جاعىنان جەتٸلگەن ٷلكەن جەڭگەمٸزدٸڭ اۋىلداس اعايىن-تۋعاندى شاقىرعان ٷلكەن داستارقانى قۇرمەتٸنە. مەنٸمەن قاراما-قارسى وتىرعان, ينتەلليگەنت كەيٸپتٸ, يمان جٷزدٸ اقساقالعا ٷي يەلەرٸ تارابىنان ٷلكەن ٸلتيپات جاسالىپ جاتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ٶزٸن وقىتقان ۇستاز ەكەن. تاقاۋدا ەلدەبٸر كەزدەسۋدە التىن ساعات بايلاپتى. مەن كٶڭٸلٸ جاراستى ٷلكەن اقساقالدارمەن ەزٸلدەسە بەرەتٸن ەدەتٸمشە, ەرنەدەن قاعىتا باستادىم. نەگە كٶك تٶبەلٸ ٷي سالىپ بەرمەگەن. اياز بيدٸڭ ەرتەگٸسٸنە ۇقساپ كەتكەن جوق پا... بەرٸ بار ەكەن. سونداي, زور مەرتەبەلٸ كٸسٸنٸڭ ەلەپ-ەسكەرگەنٸ ٷشٸن راقمەت. جاقسى وقىدى ما, دەپ سۇرادىم. ٶتە جاقسى وقىدى. وندا ينستيتۋتقا نەگە تٷسە الماي قالعان? اقساقال شىنىمەن قىسىلا باستادى. وقۋعا تٷسكەن, سودان سوڭ, ٶمٸربايانىندا جازعانداي, ٶزٸ باس تارتقان. ول زاماندا پارتييانىڭ الدىمەن ەڭبەك تەجٸريبەسٸنەن ٶتۋ كەرەك دەگەن ۇرانى بولدى... ەگەر پارتييالىق نۇسقاۋدى تىڭداماي, بٸردەن وقىپ كەتسە, نە بولاتىن ەدٸ? وندا بٷگٸنگٸ جاعدايىمىز قازٸرگٸدەن ەرمەن ٶرلەپ كەتۋٸ مٷمكٸن بە?.. اقساقال مٷلدە ابدىرادى. اقىرى, سالاۋات سۇراعانداي بولدى. «مۇحتار شىراعىم, مەن سەنٸڭ اعاڭ بولامىن, – دەدٸ. تۋعان اۋىلىم – شۇبارتاۋمەن شەكتەس, اقتوعاي اۋدانى, دادان توبىقتى. ال سەنٸ بالا كەزٸڭنەن بٸلەم. 1961 جىلى كٶكتەمدە سول مەكتەپكە, پەداگوگتىق پراكتيكاعا كەلٸپ ەدٸڭدەر. ەبٸش كەكٸلباەۆ ەكەۋٸڭ, تاعى بٸراز بالامەن. سوندا مەكتەپتٸ تٶڭكەرٸپ كەتە جازدادىڭدار. داۋ تالاپتارىڭ ورىندى بولاتىن. مەن – تاريح مۇعالٸمٸ, ساباقتارىڭدى كٶرگەم جوق, بٸراق سوڭعى تالقىسىنا قاتىستىم. باسقا جٸگٸتتەردٸڭ قايسى كٸم بولعانىن بٸلمەيمٸن, بەرٸڭ دە ٸرٸ, ال ەبٸش ەكەۋٸڭنٸڭ ەرەكشە تالايلارىڭ بٸردەن تانىلىپ ەدٸ...» – دەپ توقتادى. مەن جەڭٸلدٸم. اعامنىڭ قولىن الىپ, ريزاشىلىق تانىتقان ەدٸم.

سول پەداگوگتىق تەجٸريبە كەزەڭٸنە جالعاس, ەبٸشكە تٸكەلەي قاتىستى, ٶزگەشە بٸر وقيعا. بٸز جوعارعى كلاستارعا ساباق بەرگەنبٸز. تەتەلەس سىنىپتا ايرىقشا ەدەمٸ بٸر قىز بولدى. بالالىقتان كەتپەگەن, بويجەتكەنگە جەتپەگەن, بٸراق بار تۇرپاتى ٶزگەشە, ۋىلجىپ تۇر. سيرەك سۇلۋ. ايرىقشا بەكزات. جٷرگەن جٷرٸسٸ, وتىرعان وتىرىسى, ۇياڭ بولسا دا, ساباق كەزٸندەگٸ ەركٸن جاۋاپتارى, كٶز قاراسى مەن زيفا بويى بۇل بالانىڭ ٶزگەشە پەشەنەسٸن ەيگٸلەگەندەي. بەرٸمٸز دە – ٷلكەن اعا, تٸلەكتەس ەپكە رەتٸندە سٷيٸنە قارايتىن ەدٸك. وسى بالا, سەبيلٸك جاس كٶڭٸلٸمەن ەبٸشتٸ جاقسى كٶرٸپ قالىپتى. قازاق ون ٷشتە – وتاۋ يەسٸ دەگەن, ال ون تٶرت – قايتكەندە باليعات جاسى. بٸزگە قانشاما بالاڭ كٶرٸنسە دە, العاشقى ماحاببات سەزٸمٸنٸڭ ويانار مەزەتٸ. ەبٸش ەۋەلدە اڭدادى, اڭدامادى, بٸزدٸڭ قىزدارىمىز بايقاپ قالىپتى. تاڭىرقاي قىزىعىپ, جەڭٸل قالجىڭداپ جٷرەتٸن. اقىرى شىنعا اينالدى. ارادا ازعانا ۋاقىت ٶتكەن سوڭ ەبٸشتٸ ٶزٸ ٸزدەپ كەلٸپتٸ. جالعىز ەبٸش ەمەس, تاعى دا بٸر اعالارىن كٶرگٸسٸ كەلگەن. قاسىندا ەرەسەكتەۋ, ەلدە تۋىس, ەلدە دوس قىزى بار. قايدان تاپقانىن بٸلمەيمٸن, ەيتەۋٸر ۇشىراسقان. ەبٸش ەكٸ بالانى زووپارككە اپارىپ, بالمۇزداق ەپەرٸپ, سودان سوڭ دەمالىس پاركٸندە, كٷنۇزاق الداندىرىپ جٷرٸپ, اۆتوبۋسقا شىعارىپ سالىپتى. ەلبٸرەگەن بالا, ادامنىڭ جانى اشيدى دەپ ەدٸ, بار جاعدايدى ايتىپ. ەلبەتتە, ماعان عانا. مەن قاتتى تولقىدىم. شىعىس داستاندارى, قازاق ەپوسىنداعى قىز بەن جٸگٸت حيكايالارىن ەسكە سالىپ, ەشقانداي وعاشى جوق, دەسەم كەرەك. الايدا, ارادا ٷش جىل ٶتكەندە بۇل بالا مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, بوي جەتٸپ, تەڭدەسسٸز قالىڭدىق بولىپ شىعادى دەپ ايتا المادىم. مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ كانديداتۋرام بار. جاستىق شاقتا, تٸپتٸ, ەرەسەك زاماننىڭ ٶزٸندە ٷش جىل – ٶتە ۇزاق ۋاقىت, دٷنيە نەشە مەرتە قۇبىلۋى مٷمكٸن. ونىڭ ٷستٸنە, ٷلكەن جٸگٸتتٸڭ كەمەلەتكە جەتپەگەن مەكتەپ وقۋشىسىمەن بەيكٷنە جاعدايدا بولسا دا, سونشاما ۋاقىت بويى ارا-تۇرا كەزدەسٸپ جٷرۋٸنٸڭ, تٸپتٸ, حات-حابار الماسۋىنىڭ ٶزٸ ەشقانداي قالىپقا سىيماسا كەرەك. دەسە دە, ٶمٸردە نە بولمايدى. دٷدەمال, بٸراق ىقتيمال جاعداي. نەبەرٸ ٷش جىل. ەزٸرشە بەرٸمٸزدٸڭ دە باسىمىز بوس. بٷگٸن-ەرتەڭ ٷيلەنگەلٸ جاتقان ەشكٸم جوق. راس, ٸلكٸدە تۇرعانباي ايتقانداي, جٷرەككە ەمٸر جٷرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, ەبٸش سول جٷرەككە ٶزٸ ەمٸر بەرگەن سيياقتى. قايتكەندە دە رومانتيك بولماي شىقتى. كەشەگٸ تۇرعانباي دا, بٷگٸنگٸ ەبٸش تە. سونىمەن, بار حيكايا تەمام بولعان. قىز, ەرينە, كٶپ ۇزاماي-اق بٸرجولا جەتٸلدٸ, بوي تٷزەدٸ. بٸراق تاقاۋداعى ٷش-تٶرت جىل ورايىندا قايىرا كەزدەسپەگەن سيياقتى. ارادا جيىرما-جيىرما بەس جىل وزعاندا, الىستا قالعان زامان, بۇرناعى, جاڭا باستاۋ كەزٸمٸزدٸ ەسكە الىپ وتىرعاندا, ەلدەقالاي سۇراپ ەدٸم. سول قىزدىڭ تاعدىرى نە بولدى ەكەن دەپ. ەبٸشكە ماعلۇم شىقتى. قازٸر الماتىدا تۇرادى, كٷيەۋٸ – بٸرشاما تانىمال اقىن, دەدٸ. ەسٸمٸن ايتتى. بٸز قۇرالپاس, كٶلدەنەڭ جۇرتپەن ارالاسى جوق, بٸرتوعا جٸگٸت ەدٸ. ەپتەپ ٸشەتٸنٸن بايقاعام, بٸراق سالىنعان ماسكٷنەم ەمەس. ٷلكەن اتاققا جەتپەسە دە, بالالار ەدەبيەتٸ تارابىندا مەندٸ, پايدالى ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن قالامگەر, مەكتەپ وقۋلىقتارىنا ەنگەن... ودان بەرٸ دە شيرەك عاسىر. جٸگٸتٸمٸز جەتٸ-سەگٸز جىل بۇرىن دٷنيەدەن ٶتكەن سيياقتى. ال قىزىمىزدى بۇرنادا, بٸر رەت قانا ەلدەقالاي, سىرتىنان كٶرگەم. كەشكٸلٸك, قاتارلاس ٷيلەردەن قوناقتان شىعىپپىز. ەكٸ جاقتا ەكٸ ماشينا كٷتٸپ تۇر. اقىنىمىز مەنٸ كٶرٸپ, بۇرىلىپ كەلٸپ سەلەمدەستٸ. ال قىزىمىز – بويى ورتادان بيٸك, تەكاپپار بەينەلٸ, تٷر-تۇلعاسى كەلٸستٸ ەيەل بولىپتى. الىسىراق جەنە قىرىن تۇرعاندىقتان بەت-بەينەسٸن اڭداي المادىم. بٸراق ۇزاق زامان ٶزٸنٸڭ جاستىق ٶڭٸن ساقتاعان شىعار دەپ ويلايمىن. جەنە اقىرىنا دەيٸن ەۋەلگٸ تۇرمىسىنان اينىماعان. قايتكەندە دە, قالام يەسٸن ٸزدەپ تاۋىپ, كٷيەۋگە شىعۋى – باياعى بالالىق شاقتاعى ارماننىڭ ەلەس-كٶلەڭكەسٸ سيياقتى كٶرٸنەدٸ ماعان. كەيٸن كٶكٸرەگٸندە قانداي قاياۋ, دىق قالدى – بٸلمەيمٸن. بٷگٸن ەبٸشتٸڭ ٶزٸ دە جوق. ٶتكەندەگٸ بەيكٷنە, بٸراق تولقىمالى, مۇڭدى ەڭگٸمەنٸڭ ەڭ سوڭعى كۋەگەرٸ – مەن عانا. بٸرجولا ۇمىتىلماسىن دەپ, قاعاز بەتٸنەن ٸرٸكپەدٸم.

ەبٸش ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ سوڭعى, بەسٸنشٸ كۋرسىندا كٷزگە سالىم «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنە جۇمىسقا تۇردى. (كەيٸنگٸ عۇمىرباياندىق, رەسمي انكەتالاردا جازىلماعان.) بۇل كەزدە اتاۋلى كٸتابى شىقپاسا دا, بٸرشاما تانىمال اقىن. جەنە ەلۋەتتٸ, بٸلٸمدار ەدەبيەت سىنشىسى. بٸزدٸڭ بٸر دوسىمىز, اقىن ورازبەك سەرسەنباەۆ ٷشٸنشٸ كۋرستىڭ باسىندا قاتتى سىرقاتتانىپ, اۋىر وپەراتسييامەن بٸر بٷيرەگٸن العىزىپ, ەكٸداي قالىپتا اۋلىنا قايتقان. حال-جاعدايى ٶتە تٶمەن, ەلدەبٸر تۋىسى الىپ كەتٸپ ەدٸ. جارىم كۋرسىمىز بولىپ پويىزعا شىعارىپ سالدىق. شارا, نۇرعايشا, راۋشان, نەسٸپ, سارا دەيتٸن قىزدارىمىز كٶزدەرٸنە جاس العان. جٸگٸتتەر دە قاتتى تولقىدى. ونىڭ ٸشٸندە مەن ەسٸرەسە. ەندٸ امان-ەسەن كٶرەمٸز بە, كٶرمەيمٸز بە دەگەن قاتەرلٸ سەزٸم. سول ورازبەك بٸر جىلدا ەس جيىپ, كەلەر جىلى وڭالىپ, بٸز بەسٸنشٸ كۋرسقا ٶتكەندە وقۋعا قايتىپ كەلدٸ. ەلبەتتە, ٷزٸلٸپ قالعان ٷشٸنشٸ كۋرسىنا. نە ستيپەندييا جوق, نە جاتاقحانا جوق. ەكە-شەشەسٸنٸڭ تۇرمىس جاعدايى تٸپتٸ ناشار بولسا كەرەك. ارتىنان كٶك تيىن كەلمەيدٸ. جۇمىس جاساپ جٷرسە دە ستۋدەنتتەر ەسەبٸندەگٸ ەبٸش ٶزٸنە تيەسٸلٸ ستيپەنديياسىن بەردٸ. بٸر اي, جارىم اي ەمەس, تۇتاس بٸر جىل بويعى. ستاروستامىز – سونارباي. مەجەلٸ كٷنٸ ورازبەك بٸزدٸڭ كۋرستىڭ باسقا بالالارىمەن بٸرگە الىپ تۇرادى. جاتىن ورنى دا وڭاي شەشٸلدٸ. بۇل كەزدە تٶلەك ەكەۋٸمٸز سترويتەلنايا – قازٸرگٸ مۇراتباەۆ, كومسومول-تٶلە بي كٶشەسٸنەن بٸر جارىم كۆارتال تٶمەندە, ەڭسەلٸ, كٶك تٶبەلٸ ٷيدٸڭ كەڭ بٶلمەسٸندە تۇرامىز. پەتەر يەسٸ – ۇيعىر ەيەلٸ بار, بالالارى ۇيعىرشا سٶيلەيتٸن, ورتا جاستارداعى قازاق. ايلىق اقىمىزعا ول كەزدٸڭ ەسەبٸندە ەجەپتەۋٸر اقشا – جيىرما بەس سوم تٶلەيمٸز, ەندٸ سونى وتىزعا كٶتەرٸپ, تاعى بٸر جولداسىمىزدى الايىق دەپ كٶندٸردٸك. بٸز تٶلەك ەكەۋٸمٸز ون ەكٸ جارىم سومنان, ال ورازبەك ەبٸشتٸڭ ستيپەنديياسى ەسەبٸنەن بەس سوم شىعاراتىن بولدى. ٸشٸپ-جەمٸ تٷگەلدەي دەرلٸك بٸزدٸڭ ەسەبٸمٸزدەن. اۋىلدان جەشٸك-جەشٸگٸمەن ساۋقات الامىز – سٷرلەنگەن ەت. ٶتكەن جازدا ٷيلەنٸپ ٷلگەرگەن تٶلەك جاڭا جىلدا ٷيٸنە بارىپ قايتىپ, تۇتاس بٸر سەركەنٸڭ ەتٸن قاقتاپ ەكەلدٸ. ورازبەك لەكتسيياعا سيرەك قاتىنايدى, قۋىرداق قۋىرىپ جەپ ٷيدە جاتادى. ونىسى سالماق ەمەس. باسقاسى. ٸشكٸ اعزاسى تولىق وڭالماسا كەرەك, قىسقى سۋىقتىڭ ٶزٸندە بٶلمەنٸڭ اۋاسىن جيٸ تازارتۋعا تۋرا كەلەتٸن. تىپىرلاپ جازاتىن, ەرٸ قادالىپ كٶپ وقيتىن تٶلەك ەكەۋٸمٸز ٷشٸن قوسىمشا قيىندىق تۋعان. تىنىشتىق, وڭاشالىق تۇرعىسىندا. ەيتسە دە, بٸزدٸكٸ – ەنشەيٸن نەرسە. بۇل ارادا ايتپاعىم – ەبٸشتٸڭ جولداسقا ادال, مەرت مٸنەزٸ, كەڭدٸگٸ. ادام بالاسىندا ارتىق اقشا دەگەن بولمايدى. ەبٸش گازەتتەگٸ جۇمىسىنا جالاقى ھەم قالاماقى الادى – قانشا تاپسا دا, تيەسٸلٸ, ايلىق ستيپەندييانىڭ جيىرما سەگٸز سومى – ەجەپتەۋٸر قاراجات. الىس اۋىلدا كەرٸ شەشەسٸ بار, باسقانى بىلاي قويعاندا, ەكٸ ايلىعىنا تاماشا كوستيۋم ساتىپ الار ەدٸ. جومارت قولدى, دارقان ەبٸش ەزٸرشە باسپاسٶز بەتٸن كٶرمەگەن ورازبەكتٸڭ ٷلكەن ەدەبيەت مايدانىنداعى جولىن اشتى. ەۋەلدە «جۇلدىز» جۋرنالىن باسقارىپ وتىرعان ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆپەن جالعاستىردى. وسى كەزدە «قازاق ەدەبيەتٸندە», كەيٸنٸرەك ٶزٸ اۋىسىپ بارعان «لەنينشٸل جاستا» ٶلەڭ, جىرلارىن ٷزدٸكسٸز جەنە مولىنان جارييالادى. ٶنەردٸڭ قاي سالاسىندا دا بٸرەۋدٸ بٸرەۋ قولدايدى, كٶتەرەدٸ, قادارىنشا كٶمەك جاسايدى. ەسٸرەسە, باستاپقى سەرپٸلۋ كەزەڭٸندە. تابيعي جاعداي. الايدا, ماعان وسىنىڭ بەرٸنەن ستۋدەنتتٸك ستيپەندييانىڭ سالماعى باسىم كٶرٸنەدٸ. 80-جىلداردىڭ ٸشٸندە عوي دەيمٸن, بٸردە ورازبەك ماعان ٶزٸنٸڭ ەبٸشكە دەگەن ٶكپەسٸن ايتا باستادى. ٶكپە ەمەس, رەنٸش. جەنە قانشاما كٸنە ارتپاق. تٸپتٸ, جوقتان ارازداسىپ قالعان سيياقتى. مەن اقىرىنا دەيٸن تىڭدامادىم. سەنٸكٸ دۇرىس ەمەس, دەدٸم. كەزٸندە ساعان داڭعىل جول اشقانى, سٷيەگەنٸ, قولداعانى ٶز الدىنا, اۋىلدان ارىپ-ارشىپ كەلگەن كەزٸڭدە جىلدىق ستيپەنديياسىن بايلاپ بەرگەنٸ ەسٸڭدە مە? ەشقاشان ۇمىتۋعا بولمايتىن, ەشقاشان ەسەسٸ تولمايتىن جاقسىلىق. ورازبەك توسىلىپ قالدى. كٶپ ۇزاماي ەبٸشپەن قايتادان تابىسقان. مەنٸڭ ٶزٸم دە, تۇتاس ون بەس-جيىرما جىلعا سوزىلعان رەنٸشتەن سوڭ ورازبەكپەن جاڭادان جالعاسقان كەزٸم ەدٸ. (ارازدىق سەبەبٸ – قانشاما داۋ-دامايدان سوڭ, ەجەلگٸ جىراۋلار تۋرالى ەڭبەگٸمدٸ رەسمي تٷردە قورعاۋ قارساڭى, تۋرا ٷش كٷن بۇرىن, «لەنينشٸل جاستا» ەتەكتەي, جالالى ماقالا باسىلعان. بۇل جاستار گازەتٸنٸڭ تيەسٸلٸ بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ – ەبٸشتٸڭ, ودان سوڭعى جۇمەكەننٸڭ ورنىنا جاقىندا عانا كەلگەن ورازبەك بولاتىن. وسپادار ماقالا تٸكەلەي ەدەبيەت تاريحى تۋرالى ەمەس, مەنٸڭ «سولاقاي سىنشىلىق» ەڭبەگٸم, «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸنٸڭ مەن باسقارىپ وتىرعان سىن بٶلٸمٸنٸڭ «عادٸلەتسٸز, بٷلدٸرگٸش ەرەكەتٸ» تۋرالى. ماقسات تٷسٸنٸكتٸ ەدٸ. «ٷريت-سوق, مىنا جٸگٸتتٸ جٸبەرمەۋ كەرەك!..» بٸراق ويداعىداي نەتيجە بەرمەگەن. مەن سول كٷنٸ قاتتى تٷڭٸلدٸم, كەيٸندە, جىلدار بويى رەنٸشٸم تارقامادى, ورازبەك جوعارىدان تٷسكەن جالاقور ماقالاعا توقتاۋ سالا المادى دەپ. سٶيتسەم, بۇل – كٸلتيپاننىڭ بەرگٸ جاعى ەكەن. ارادا تاعى دا جيىرما جىل ٶتكەندە, وسى ارانداتقىش ماقالانى باسقا ەمەس, ورازبەكتٸڭ ٶزٸنٸڭ جازعانى جەنە جەكەلەي ىنتا-جٸگەرٸمەن ٶتكەلەكتەن ٶتكٸزگەنٸ ماعلۇم بولدى جەنە ٸلگەرٸ, كەيٸندە مەن تۋرالى تاعى قانشاما ۇنامسىز سٶز – كەلەڭسٸز جاعدايات ەجەلگٸ دوسىمنىڭ ٶز قولىمەن جاريياعا شىعارعان كٷندەلٸك كٸتابىنىڭ قىرتىس, بۇقپاسىنان تانىلىپ قالعان ەدٸ.)

ەبٸش ەدەبيەت گازەتٸندە بٸر جىلداي عانا جۇمىستاپ, «لەنينشٸل جاسقا» اۋىستى. ۋنيۆەرسيتەت تەمامدالعان. مەن اسپيرانتۋراعا تٷسكەم. ەۋەلگٸ جىلىم – كانديداتتىق مينيمۋمدار تاپسىرۋ ماشاقاتىمەن, بەرەكەسٸز ٶتتٸ. كەلەسٸ جىلى ەڭسەم جازىلدى, عىلىمي ٸزدەنٸستەر بەلگٸلٸ بٸر باعىت-باعدار تاپقان. ەندٸ ەبٸشپەن كەيدە كٶرٸسٸپ, كٶبٸنە تەلەفونمەن حابارلاسىپ تۇردىق. كٷزدە, تەرٸزٸ, رەداكتسيياعا ارنايى ٸزدەپ بارعانىمدا, بٸزگە ٷلكەن سىن ماقالا جازۋعا قالايسىڭ, دەپ سۇرادى. قازٸرگٸ قازاق ەڭگٸمەلەرٸنٸڭ جيناعى شىعىپتى. «زامانداستار» دەگەن اتپەن. عابيت مٷسرەپوۆتەن باستاپ, سايىن مۇراتبەكوۆكە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى كٶزٸ تٸرٸ جازۋشىلاردىڭ تاڭداما تۋىندىلارى. مەنٸڭ ۋاقىتىم تاپشى ەدٸ. الايدا, قىزعىلىقتى تاقىرىپ. ارادا بٸر اپتا ٶتەر-ٶتپەستە اپارىپ بەردٸم, ون ٷش بەت قولجازبا. بٶگەلٸسسٸز باسىلدى – 20.حٸ.1963. سول قالپىندا دەرلٸك. تەك سافۋان شايمەردەنوۆتىڭ ەڭگٸمەسٸنە مٸن تاعىلعان تۇسى ەجەپتەۋٸر جۇمسارتىلعان ەكەن. جەنە ماقالانىڭ تاقىرىبى كٸتاپ اتىنا سەيكەس ٶزگەرتٸلگەن. مەن ەبٸشكە رەنٸش ايتىپ ەدٸم. كٷمٸلجۋٸنە قاراپ, رەداكتور قالامىنىڭ تابى ەكەنٸن اڭدادىم. كەيٸن كەمٸسٸ قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ, ەۋەلگٸ تاقىرىبى «قازٸرگٸ قازاق ەڭگٸمەسٸ» بولاتىن, ەندٸ وسى تاقىلەتتەس تاعى بٸر ماقالالار قاتارلاسقاننان سوڭ, 1999 – «تاسقا باسىلعان قولجازبالار» جيناعىندا جەنە 2002 جىلعى ون ٷش تومدىقتا ٶز اۋقىمىنا سەيكەس «ەڭگٸمە ٶرٸسٸ» دەگەن جاڭا ات قويىلدى.

وسى جازدا, مەن اۋىلدا جٷرگەندە ەبٸش الىس ماڭعىستاۋدان كەرٸ شەشەسٸن كٶشٸرٸپ ەكەلٸپتٸ. استانانىڭ تاۋ بەتٸ, گورنىي گيگانت اۋماعىنان پەتەر جالداعان ەكەن. ول زامان ٷشٸن ەجەپتەۋٸر سەۋلەتتٸ مەدەنيەت ٷيٸنەن تٶمەنٸرەك, سول جاق قاپتالدان. ەبٸشتٸڭ قىزمەتٸنە تەلەفون سوعىپ, ادرەسٸن بٸلگەم, اكادەمييا ارحيۆٸندەگٸ كٷندٸك جۇمىسىمدى تەمامداپ, ەكٸنتٸ شاماسىندا باردىم. اۋلاسى كەڭ, الدى اشىق, شاتىرلى, ىقشام عانا قازاقى ٷي ەكەن. ەبٸش تە جۇمىستان جاڭا عانا كەلگەن. شەشەمٸزگە سەلەم بەردٸك. كيمەشەگٸن وقشىرايتا تارتقان, سالقىن جٷزدٸ كٸسٸ ەكەن. ٶمٸردە كٶرگەن تاۋقىمەتٸ كٶپ, تٸلەك-ارمانى – جالعىز ۇلىن جەتكەرۋ, اقىرى بار مۇراتى ورىندالعانداي, بايسال سابىر بار. ەبٸش تانىستىرعاندا ماعان قۇلدىراپ تٷسپەدٸ. كٸمگە بولسىن سىن كٶزٸمەن قارايتىن كٸسٸ سيياقتى. ٷيدە جۇمەكەن دە جٷر ەكەن. ەبٸش ارقىلى سىرتتاي تانىسپىن. جاڭا باستاعان جاقسى اقىن. بولاشاقتا ەيگٸلٸ نەجٸمەدەنوۆ. شايعا وتىردىق. ەڭگٸمەمٸز ونشا ٶرٸستەپ كەتپەدٸ. مەن عانا سٶيلەسەم كەرەك. تەرٸزٸ, ماڭعىستاۋ جايىن سۇراپ, ٶز اۋىلىمنىڭ جاعدايىن ايتىپ. كەكٸر-شٷكٸر ەڭگٸمە. ناقتى ەسٸمدە جوق. ەبٸش جىمييا كٷلٸپ, ارا-تۇرا جاۋاپتاسىپ وتىردى. شەشەمٸز ٷنسٸز. جۇمەكەن سٶزگە ارالاسپادى. اقىرى, شايدىڭ اياعى جينالىپ بٸتپەستەن, ەبٸش ورنىنان تۇرىپ, اناسىن اسىقتىردى. ٷيدەگٸ, ەلدە قىز, ەلدە ۇل تاعى بٸر-ەكٸ بالامەن مەدەنيەت ٷيٸنە كەتكەن. قىزىقتى ويىن, نەمەسە كونتسەرت. مەنٸ دە شاقىرىپ ەدٸ, ەرمەدٸم. جۇمەكەن ەكەۋٸمٸز قالدىق. ەسٸك الدىندا وشاق كٶتەرٸلٸپ, قازان اسىلعان. جۇمەكەن استىنا وت سالىپ, ەتتٸڭ كٶبٸگٸن الىپ, كٷيبەڭدەپ جٷر. مەنٸمەن سٶيلەسۋگە قۇمارلىعى بايقالماعان. ٶزارا ەڭگٸمە تۋمادى. مەن ازعانا بٶگەلٸپ بارىپ, ەسەن-ساۋ ايتىپ, اۆتوبۋس ايالداماسىنا بەتتەدٸم. كٶپ ۇزاماي حابارلاسقاندا, ەبٸش مەنٸ قايىرا شاقىرمادى. مەنٸڭ ۋاقىتىم دا, ىقىلاسىم دا جوق ەدٸ. كەيٸنٸرەك بٸر كەزدەسكەندە كٷلٸپ ايتقان: شەشەمٸز ٷيگە كەلٸپ-كەتكەن جٸگٸتتەردٸڭ ەرقايسىنا مٸنەزدەمە بەرٸپ وتىرادى ەكەن, اناۋ – الاي, مىناۋ – بىلاي, ال سەنٸ سوپى سيياقتى ەكەن, ٶزٸنٸڭ مۇرتى دا بار دەپ سىپاتتادى دەپ. بۇل سٶز ماعان ۇناعان جوق.

كەلەر جىلى قىستىڭ باسى, ەلدە كٶكتەمدە مەملەكەتتٸك پەتەرگە قولى جەتكەن. جاز ورتاسىندا ٷيلەنٸپتٸ. باياعى مۋزا – كلاراسىنا. ول دا وقۋىن بٸتٸرگەن ەكەن. الدىڭعى جىلى ەبٸشتٸڭ ٶزٸ اقتٶبەگە بارىپ قايتقان. ماعان تيەسٸلٸ ەڭگٸمەسٸن بايانداپ ەدٸ. بولاشاق قالىڭدىعىنا قانداي سيياپات جاساعانى ناقتى ەسٸمدە جوق, تەرٸزٸ, ەلدە القا, ەلدە جٷزٸك, بٸرگە وقيتىن ەڭ جاقىن ەكٸ قىزىنا ەكٸ قولشاتىر ەپەردٸم دەپ ەدٸ. ەندٸگٸ جىلى وتاۋ كٶتەرۋگە سٶز بايلاسىپتى. التى-جەتٸ جىلعا سوزىلعان ماحاببات حيكاياسى ٶزٸنٸڭ اقىرعى تٷيٸنٸن تاپقان. ەرينە, مەنٸڭ دوستىق پەيٸل, تٸلەكتەس قۋانىشىم ريياسىز ەدٸ. ەلدەگٸ, ەس جيىپ, قىمىز ٸشكەن جازعى دەمالىسىمنان كەلە سالا ٸزدەپ باردىم. ەبٸشتٸڭ جازۋشىلار وداعىنان العان پەتەرٸ – پانفيلوۆ كٶشەسٸنٸڭ كالينين, قازٸرگٸ قابانباي باتىرمەن قيىلىسقان تۇسى, تٷستٸك-شىعىس قاپتالداعى پارفيۋمەرييا دٷكەنٸنٸڭ سىرتى, بٸرٸنشٸ قاباتتا ەكەن. ەبٸش كٶرەر كٶزگە قاۋقالاقتاپ قارسى العانىمەن, ٶزٸمنٸڭ بۇل ٷيدە ونشا قالاۋلى كٸسٸ ەمەسٸمدٸ بٸردەن اڭعاردىم. شەشەمٸز سالقىن قاباقپەن قاراعان, جاس كەلٸنشەك, بۇرىن سۋرەتٸنەن تانىس كلارا دا, ەلدەنەگە ابىرجىعان كەيٸپتە. بەلكٸم, ٷي-ٸشٸ بولىپ, باسقا بٸر جاققا قوناققا, نەمەسە تەاترعا بارعالى جاتىر ما. ەلدە مەيمان كٷتٸپ وتىر. مەن تٸزە بٷكتٸم بە, بٷكپەدٸم بە, ٷلكەن كٸسٸگە كەلٸنٸ قايىرلى بولسىن ايتىپ, كەلٸنگە باقىت تٸلەپ, ەبٸشتٸ قۇشاقتاپ, ارقاسىنان قاعىپ, اسىعىس جاعدايىمدى بٸلدٸردٸم. وسى, جەنە ٶتكەندەگٸ – ەكٸ رەتكٸ دە قازاقى قولايسىز, پەندەلٸك جاعداياتتان سوڭ, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ تۇرمىستىق قاتىناسىمىزعا سىنا قاعىلعانداي ەدٸ. وتباسىندىق ارالاس بولمادى – وتباسى دەيتٸندەي, مەن ەزٸرشە بويداق اسپيرانتپىن, ەبٸشتٸڭ ٷي-ٸشٸمەن قايىرا جالعاسپادىم. تەك تۇرمىستىق جاعدايات ەمەس. كەيٸندە ويلاپ قاراسام, ەلدەنەندەي كٶلدەنەڭ ٸلگٸشەك جوق, بۇل كەزدە جاڭا ورتا, جاڭا دوس, مانساپتى, اتاق-دەرەجەلٸ, جاناشىر اعايىن تاپقان ەبٸشتٸڭ ٶزٸ مەنەن الىستاعىسى, بالا كەزدەن بەرگٸ ازدى-كٶپتٸ ىقپالىمنان بٸرجولا قۇتىلعىسى كەلگەندەي ەكەن. ەندٸ عانا ەمەس, بۇرىنىراق باستالعان تٷيتكٸل. الايدا, سىرتتاي قاراعاندا, ٶزارا ىقىلاس, پەيٸلٸمٸز ٶزگەرمەگەن سيياقتى. تىم جيٸ بولماسا دا, حابارلاسىپ تۇرامىز. حابارلاسقاندا, مەنٸڭ مەكەن-تۇراعىم دا, باسقا جاعدايىم دا تيياناقسىز, زەۋدە تەلەفون شالام. ماقالاڭ بار ما? – دەيدٸ. جوق. ٷلكەن زەرتتەۋمەن وتىرمىن. تۇتاسىمەن بٸتٸرگەن سوڭ. ەلدەبٸر ٷزٸكتەرٸن, نەمەسە جاڭا سىن ماقالالار. تەاترعا باراسىڭ با? – دەگەن بٸر كٷنٸ. قازاق دراماسىندا جاڭا بٸر سپەكتاكلدٸڭ قابىلدانۋى. باردىم. كەيٸندە تاعى ەكٸ-ٷش قايتارا. 1963–1964 جىلدىڭ قىسقى سەزونى. تەرٸزٸ, جاڭا پەسالار, انىعى – جاڭا قويىلىمدار. اسقار ٷشەۋٸمٸزدٸڭ باسىمىز قوسىلدى. اسقار سٷلەيمەنوۆ. ورتاسىنان جارىپ شىققان جاس پەرٸ, ٶتكٸر سىنشى, بٸلگٸر ەدەبيەتشٸ. قازپي-دٸڭ اسپيرانتۋراسىن جاقىندا عانا بٸتٸرگەن, «جۇلدىز» جۋرنالىندا ەدەبي سىن بٶلٸمٸن باسقارادى. سول جولى ما, ودان بۇرىنىراق پا, ەبٸش ارقىلى ما, ٶز بەتٸمٸزشە مە, قالاي تانىسقانىمىز ەسٸمدە جوق. ەيتەۋٸر ەبٸشپەن بٸرگە, ەبٸشسٸز دە جيٸ كەزدەسٸپ تۇراتىن ەدٸك. ەندٸ ەلدەبٸر سپەكتاكلدەردٸڭ رەسمي قابىلى. جاڭا پەسا, نەمەسە ەسكٸ پەسانىڭ جاڭا قويىلىمى. ساحنادا – ارتيستەر, تولىق ويىن, سىني, رەسمي كٶرٸنٸس. پارتەردە نەبەرٸ جيىرما شاقتى كٸسٸ – كٶرەرمەن ەمەس, سىنشى, ساراپشىلار. ويىننان سوڭعى تالقىلى جيىندى ەلجەكەڭ – زامانىنداعى بەلگٸلٸ جازۋشى عانا ەمەس, اتاقتى دراماتۋرگ ەلجاپپار ەبٸشەۆ باسقارادى. ەكٸ-ٷش اۋىز كٸرٸسپە سٶز ايتادى دا, «ال, جٸگٸتتەر – ەبٸش, اسقار, قايسىڭ باستايسىڭ?» – دەگەن ساۋال تاستايدى. بٶگەلٸس جوق. نە اسقار, نە ەبٸش تٶگٸلە سٶيلەپ كەتەدٸ. ەۋەلٸ درامالىق شىعارمانىڭ ٶزٸ, ەرەكشەلٸگٸ مەن جەتٸستٸگٸ, كەمشٸلٸگٸ, سودان سوڭ اكتەرلار ويىنى. ەبٸش بايىپپەن, جان-جاقتى تالداي, اسا سىپايى, ەرٸ ۇعىنىقتى, ٶتٸمدٸ سٶيلەيدٸ. اسقار بٸردەن تەرەڭگە كەتەدٸ, ماداعى – ساراڭ, سىنى – ٶتكٸر جەنە ەشقانداي تالاس, داۋ-دامايعا ورىن قالدىرمايتىنداي دەلەلدٸ. ەكەۋٸ دە شەشەن ەدٸ. بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتكەن. الايدا ەبٸش باز-بازىندا كٸسٸنٸڭ كٶڭٸلٸنە قارايتىن سيياقتى. ال اسقار ەشكٸمدٸ ايامايدى. بٸر جولى تەپ-تەۋٸر اتاققا شىعىپ جٷرگەن, وسى رەتتە باستى رولدە ويناعان اكتەردٸڭ بار مٸنٸن, بار كەمشٸلٸگٸن دەل تاۋىپ, باتىرىپ ايتقانى سونداي, كەۋدەسٸ كٶتەرٸڭكٸ, تەكاپپار مٸنەزدٸ جاس جٸگٸتٸمٸزدٸڭ ۇنجىرعاسى تٷسە سٷمٸرەيٸپ, جىلارمان بولعانى ەسٸمدە. بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇرسا دا, ەلجەكەڭنٸڭ ٶزٸ باستاپ, ەشقانداي ۋەج كەلتٸرە المادى. سپەكتاكل قابىلدانعان, بٸراق نەگٸزگٸ رولدەن باستاپ, بٷكٸل ترۋپپا ەلٸ دە بٸرتالاي ٸزدەنۋٸ قاجەت ەكەن. ەلبەتتە, اسقار مەن ەبٸش باستاپ بەرەدٸ, بۇدان سوڭعى دراماتۋرگتەر مەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ بارلىق سٶزٸ وسى اۋقىمنان شىعار ەدٸ. كٶلدەنەڭ قوناق رەتٸندە مەنٸڭ دە كٶڭٸلگە تٷيگەندەرٸم بار, جاسپىز, كەيدە دەلەبەڭ كٶتەرٸلەدٸ, نەگە سٶيلەيدٸ دەپ ەشكٸم تەجەۋ سالماس ەدٸ, بٸراق مەنٸڭ مٸندەتٸمنەن تىسقارى, ەڭ باستىسى – مەندٸ, مازمۇندى سٶز تٷگەلدەي ايتىلىپ كەتكەن. ٷشەۋٸمٸز باسقا جاعدايلاردا دا كەزدەسٸپ جٷردٸك. ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندەگٸ تاۋسىلماس ەڭگٸمە. ەدەتتە اسقار ەكەۋٸمٸز داۋلاسامىز. كٶبٸنە باتىس ەدەبيەتٸنٸڭ جاڭا ٷلگٸلەرٸ تٶڭٸرەگٸندە. ەبٸش كٷلە تىڭداپ جٷرەدٸ دە قويادى. ەۋەلدە, ەبٸشتٸڭ بويداق كەزٸ, ٷشەۋٸمٸز كيروۆ پەن مير كٶشەلەرٸنٸڭ قيىلىسىنداعى پەلمەنحاناعا, نەمەسە گلاۆپوچتامپتىڭ ٸرگەسٸ, كازگۋ-دٸڭ باس كورپۋسىنىڭ سىرتىنداعى شىنىلى كافەگە بارامىز. اسقار ەدەتتە ەۋەلگٸ مەزٸرٸنە بٸر ستاقان – ەكٸ جٷز گرامم قايماق الادى, ٷستٸنە ەكٸ شاي قاسىق قانت سالىنۋى كەرەك. تىم تويىمدى ەكەن. بۇعان مەن دە ٷيرەندٸم. جالپى, اس-سۋ جاعىنا ٷشەۋٸمٸز دە كٸرپيياز ەكەنبٸز. بٸرگە باس قوسقان كەزدەرٸمٸزدە, ارا-تۇرا ەلدەبٸر رەستورانعا باس سۇققاندا دا, اراق-شاراپ دەگەن اتىمەن بولمايتىن. ەبٸشپەن قاتارلاس اسقار دا جازۋشىلار وداعىنان ٷي العان. كومسومولدان تٶمەنٸرەك, مير كٶشەسٸنٸڭ باتىس قاپتالىنان, بۇل دا اۋاسى كەڭ ەكٸ بٶلمە. الداعى جازدا ول دا شەشەسٸن كٶشٸرٸپ العان ەكەن. ەكەۋٸمٸز كٶبٸنە «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ رەداكتسيياسىندا كەزدەسەمٸز. ياعني, مەن ٸزدەپ بارام. ەبٸش مەنٸ «لەنينشٸل جاسقا» جالعاستىرىپ جازدىرعان ماقالادا قازٸرگٸ قازاق ەڭگٸمەسٸ تٶڭٸرەگٸندە ايتىلماي قالعان سٶز بٸرتالاي ەكەن. ەندٸ ورنىمنان قوزعالىپ كەتكەن سوڭ, ٷلكەن جۇمىسىمدى ەكٸ-ٷش اپتاعا توقتاتا تۇرىپ, 1963–1964 جىلدار توعىسىندا «جانر تابيعاتى» دەگەن اتپەن كٶلەمدٸ ماقالا جازعام. اسقارعا مەيلٸنشە ۇنادى. الىپ-قوسارى, ەسكەرتپەسٸ جوق. الايدا, كەزەگٸ كەشٸككەن. مەن اي اسىرىپ, ارنايى بارام. بۇرىنىراق تٷسكەن ماقالالار دا ٸركٸلٸپ تۇر, دەيدٸ. سودان سوڭ دەپ ٸرگەدەگٸ ٷيٸنە ەرتٸپ اپارادى. ايتوتى شەشەمٸز ەزٸرلەپ قويعان ەكەۋارا شاعىن, دەمدٸ داستارقان. كٶبٸنە لاعمان, نەمەسە سالما. تاعى دا تاۋسىلماس ەڭگٸمە. اقىرى, جازعا قاراي جۋرنال باسشىلىعى اۋىسىپ, اسقاردىڭ ٶزٸ دە جۇمىسىنان كەتتٸ. مەنٸڭ ماقالامدى قول قويىپ, جۋرنالدىڭ كەزەكتٸ سانى – باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارىنىڭ قولىنا تابىستاعان ەكەن. اقىرى ٶتپەي قالدى. بٸر جارىم جىلدان استام ۋاقىت وزىپ, نەگٸزگٸ شارۋامنان بوساڭسىعان كەزٸمدە ەجەلگٸ دوسىم قالداربەك نايمانباەۆتىڭ ىقىلاسىمەن «لەنينشٸل جاستا» ىقشامدالعان نۇسقاسىن شىعاردىم, كەيٸندە تولىعىمەن جارييالاندى. بۇل كەزدە اسقاردىڭ ٶزٸ دە قييامەتٸ كٶپ, قايىرى از ەدەبي سىننان بٸرجولا اۋلاقتاعان ەدٸ. ەسٸمٸن جاڭعىرتىپ وتىرۋىم – ەبٸش ەكەۋٸنٸڭ ەشبٸر ەدەبي جازبا, شەجٸرە تاڭباعا تٷسپەگەن ٶزگەشە قىزمەتٸنە بايلانىستى. بەلكٸم, اسقار تۋراسىندا كەيٸنٸرەك, ارنايى جازارمىن. بۇل جولعى كۋەلٸك – ەكەۋٸنٸڭ توپتان وزعان بٸلگٸر شەشەندٸگٸمەن قاتار, ٶزارا ەجەتتەس, ايرىقشا دوستىق قاتىناسىنا بايلانىستى. اسقار ەبٸشكە بٸر كەزدەگٸ مەنەن دە جاقىن بولىپ كەتكەن ەكەن. مٸنەزدەرٸ مٷلدە ٷيلەسپەس ەدٸ. رۋحاني تۋىستىق, كٶزقاراس بٸرلٸگٸنٸڭ نەتيجەسٸ.

وسى بٸر جىل – قاتارلاس ەدەبيەتشٸ جٸگٸتتەردٸڭ شاڭىراق كٶتەرۋ ناۋقانى بولىپتى. جازدا ەبٸش ٷيلەندٸ دەدٸم. جاز سوڭى, ەلدە قارا كٷزدە اسقار دا قوساعىن تاپتى. قالاپ قوسىلعان التىنشاشىن ٸلكٸدە اقمولادا كٶرٸپ ەدٸم. بۇل كەزدە ەۋەلگٸ بٸر ەڭگٸمەسٸ «جۇلدىزدا» شىققان. بٸلٸمدار, ٶر مٸنەزدٸ قىز ەكەن. قىستىڭ باسى, جەلتوقساندا رىمعالي شاڭىراق كٶتەردٸ. جاڭا جىل, قاڭتاردا مەن دە ٷيلەندٸم. ەلبەتتە, ەبٸش الدىمەن شاقىرىلعان; اسقار مەن التىنشاش تا ساناۋلى دوستار قاتارىندا تويىمىزعا قاتىناسىپ ەدٸ. كەيٸن قۇرمانعازى كٶشەسٸندەگٸ جازۋشىلار اۋىلىندا, تىم قاتتى ارالاسپاساق تا, سىيلاس, تاتۋ كٶرشٸلەر بولدىق. بالالارىمىز ەس بٸلگەننەن بٸرگە ويناپ ٶستٸ. اسقار مەن التىنشاش, ەجەلەرٸنٸڭ دەمەۋٸمەن مەپەلەگەن ەكٸ پەرزەنت – اقىلدى, سۇلۋ قىز بەن پاراساتتى, دارىندى ۇل – قاتارىنان وزىپ, جەتٸلدٸ. سول كەزدەگٸ بٸزدٸڭ جاسىمىزدان باياعىدا ٶتٸپ كەتكەن.

ايتىلمىش كەزەڭ – 1964–1965 جىلدار توعىسىندا مەنٸڭ قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندە جاساعان اقىن, جىراۋلار تۋرالى زەرتتەۋٸمنٸڭ مەندٸ, سالماقتى نەگٸزگٸ بٶلٸگٸ جازىلىپ قويعان. سول كەزدەگٸ جٷيكەنٸڭ بەرٸكتٸگٸ مە, ەلدە ٶزٸمە ارتىقشا سەنٸم بە, انىعى – جىرمىشتاماي, الاڭسىز كٶڭٸلمەن, تۇتاستاي بٸتٸرٸپ العاننان سوڭ عانا باسپاسٶزگە ۇسىنعان ۇتىمدى دەپ ساناسام كەرەك, قازتۋعان, دوسپامبەتتٸ دە, شالكيٸز بەن شال اقىندى دا, «لەنينشٸل جاستا» وتىرعان ەبٸشتٸڭ الدىنا تارتپادىم. قاي-قايسى دا اپتا ٶتپەي باسىلىپ شىعۋى انىق ەدٸ. يە, ەدەبيەت تاريحىنداعى مٷلدە بەلگٸسٸز تۇلعالاردىڭ بٸر-ەكەۋٸ جاريياعا شىققانان سوڭ-اق تىنىشىم بۇزىلادى, كەيٸنگٸ جۇمىسقا كەسەلٸ تيەدٸ دەپ شامالاسام كەرەك. ەسەپ دۇرىس ەدٸ. قاتەسٸز. الايدا, مەن جۇمىسىمدى تٷگەلگە جۋىق ەڭسەرٸپ, ەندٸ باسىلىمدار جايىن قامداماق بولعان كەز – كٶكتەمگە قاراي ەبٸش جاستار گازەتٸنەن كەتٸپ, مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنە جاۋاپتى قىزمەتكە اۋىستى. ەبٸشتٸڭ ورنىنا جۇمەكەن كەلگەن. بۇل كەزدە تىم جاقىنداپ كەتپەسەك تە, ەتەنە تانىسپىز, جاقسى اقىن عانا ەمەس, ابزال ازامات ەكەنٸ اڭدالعان. ەيتكەنمەن, تارتىنىپ قالدىم. «لەنينشٸل جاستى» ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ كەزەككە قويعان ەدٸم. اقىرى, تامىز ايىنىڭ باسىندا جولىم اشىلدى. بٸتكەن ٷلكەن جۇمىستىڭ قورىتىندى بٸر ايعاعى – ەجەلگٸ زامان جىراۋلارى تۋرالى جيناقتى, كٶلەمدٸ ماقالام باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, نىعمەت عابدۋلليننٸڭ القاۋىمەن «قازاق ەدەبيەتٸ» گازەتٸندە جارييالاندى. الدىندا عانا ەلدەقالاي كەزدەسكەن جۇمەكەنگە  شارۋامنىڭ شەت-جاعاسىن ايتقان ەدٸم, ٷلكەن ىقىلاس بٸلدٸرگەن. ەندٸ ەدەبيەت گازەتٸنەن سوڭ ٸلە-شالا, وسى تامىزدا جەنە قىركٷيەكتٸڭ باسىندا ەكٸ ماقالامدى قاتارىنان جارىققا جەتكٸزدٸ. مەن قايتكەندە دە قاراڭعىدا, تۇيىق جاعدايدا جۇمىس ٸستەگەن اداممىن, اقىرى, جاڭالىققا تولى, اسا مەندٸ زەرتتەۋدٸڭ العاشقى كٶرٸنٸستەرٸ جاريياعا شىققاندا ەبٸش قاتتى قۋاندى. قادارىنشا كٶمەك جاساماق. سونىڭ ەۋەلگٸ بٸر كٶرٸنٸسٸ – قازاق تەلەديدارىنىڭ ەدەبيەت بٶلٸمٸمەن جالعاستىرعانى. ٶمٸرباياندىق «مەن» ديلوگيياسىندا  اتاپ جازعام, 1965, 14 وكتيابر, تۇڭعىشباي سماعۇلوۆ دەيتٸن جٸگٸت جاساعان مەدەنيەت پروگرامماسى بويىنشا كٶگٸلدٸر ەكرانعا شىعىپ, قازتۋعان, شالكيٸزدەن باستالىپ, اقتامبەردٸ, بۇقار جىراۋعا جالعاساتىن ەجەلگٸ جىراۋلار – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تٷپ تامىرى تۋرالى, كەڭٸنەن تولعاعان ەدٸم. بۇل ون بەس مينۋتتىق دەيەكتٸ سٶز – مەنٸڭ ٶمٸرٸمدەگٸ ەڭ بٸر سەتتٸ, بەتبۇرىس وقيعا بولىپتى. قازاقتىڭ حاندىق دەۋٸردەگٸ ۇلى جىراۋلارىنىڭ ايرىقشا قۇمارلىقپەن دابىلداعان, جەتكەرە تالدانىپ, جاتقا ايتىلعان عاجايىپ جىرلارى, وسى حاباردى كەزدەيسوقتا تىڭداپ وتىرعان عابيت اعا مٷسرەپوۆكە ايرىقشا ەسەر ەتٸپتٸ. ەكٸ-ٷش كٷن ٶتپەي مەنٸ ٸزدەتٸپ تاۋىپ, ەدەبيەت گازەتٸ سىن بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ قىزمەتٸنە ورنالاستىردى جەنە «جۇلدىز» جۋرنالىندا ٷلكەن ماقالامنىڭ جارييالانۋىنا نۇسقاۋ بەردٸ. الدىمنان قىتىمىر, قاتاڭ بولسا دا, كەڭ جول اشىلعان. بەلگٸلٸ مٶلشەردە ەبٸشتٸڭ شاراپاتى دەر ەدٸم. سول كٷنٸ ەبٸشتٸڭ سٸلتەۋٸمەن تەلەەكرانعا شىقپاسام, قارمالانىپ جٷرٸپ ەيتەۋٸر بٸر نەتيجەگە جەتەر ەدٸم, بٸراق دەپ وسىلاي, تٶتەسٸنەن ەمەس. مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ رەپەرتۋار بٶلٸمٸن باسقارىپ وتىرعان ەبٸشتٸڭ, ارادا ەكٸ جىل ٶتپەي, تاعى دا قول جالعاعانى بار. ول زاماندا كٶپ تويدىڭ بٸر تارماعى – اتاۋلى بانكەت. ديسسەرتاتسييا قورعاپ, عىلىمي دەرەجەگە ۇسىنىلعان كٸسٸ, مٸندەتتٸ تٷردە داستارقان جايۋعا تيٸس. ٶزٸڭدٸ دەمەۋ, قامقور اعايىن, جاقىن جۇرتىڭا العىس ەسەپتٸ. مەن قانشاما ماشاقاتپەن بار بٶگەسٸننەن ٶتٸپ, ديسسەرتاتسييا قورعالاتىن ناقتى كٷن بەلگٸلەنگەن سوڭ, ەبٸشكە تەلەفون شالدىم. سولاي دا سولاي. جٶن-اق. جٶنٸ دۇرىس بولعاندا بٸر كٸلتيپان بار. بانكەت ٷشٸن بەس-التى جٷز سوم اقشا كەرەك. ەرتەڭ حابارلاس, دەدٸ ەبٸش. ەرتەڭٸنە سوۆەتتٸك كلاسسيكا قاتارىنداعى, شىنىندا دا شەبەر جازىلعان, الايدا, ورالىمى قيىن بٸر درامالىق شىعارمانى اۋدارۋعا شارت جاساستى. 800 سومعا. بٸر اپتادا بٸتٸرٸپ, الىپ باردىم. 48 سومى – تابىس سالىعى, مينيسترلٸك كاسساسىنان 752 سومدى قولما-قول ساناپ الىپ ەدٸم. ول كەزدە دٷنيەنٸڭ اقشاسى. «الماتى» رەستورانىنىڭ كٶك وتاۋىندا الپىس كٸسٸگە ارناپ جاسالعان استا-تٶك داستارقانعا وسى مول اقشانىڭ 500 سومى تولىعىمەن جەتتٸ.

ارادا بٸر جارىم اي ٶتكەندە, 1967, 30 اپرەل كٷنٸ ٸليياس ەسەنبەرلين «جازۋشى» باسپاسىنا ديرەكتور بولىپ كەلدٸ. جالعاس ەكٸ كٷندٸك مەرەكە ٶتەر-ٶتپەستە, 3 ماي كٷنٸ مەنٸ باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸنە الىپ ەدٸ. ول زاماندا, ساياسي ەدەبيەتكە ارنالعان «قازاقستاننان» سوڭعى جالعىز باسپا, قازاق رۋحانيياتىنىڭ بارلىق مەسەلەسٸ وسى «جازۋشىعا» تٸرەلٸپ تۇرعان. ەدەبيەت باسپاسىنىڭ ٷشٸنشٸ تٶرەسٸ, شىن مەنٸسٸندە, ەسەنبەرليننەن كەيٸنگٸ, ٶكٸمدٸ ەكٸنشٸ تۇلعا, ول كەزدە ٶتە ٷلكەن قىزمەت سانالادى. بٸرەر كٷن ٶتكەندە ەبٸش مەنٸڭ كابينەتٸمە ارنايى كەلٸپ, ەلجٸرەي قۇشاقتادى. مٸنە, ەندٸ بٸرلٸ-جار ماقالاڭ ەمەس, ٷلكەن كٸتابىڭ دا شىعادى, ودان ارعىسى تاعى بار دەپ, مەيٸرلەنە قۋانعان. سٶزٸنٸڭ سوڭىندا: بٸزدٸڭ قاتارىمىزعا دا ٷلكەن مانساپ جەتٸپتٸ, ەندٸگٸ زامان باسقاشا بولماق, دەپ ەدٸ.

تاعى بٸر جىل ٶتەر-ٶتپەستە, تٶتەنشە جاعدايدا ەبٸشتٸڭ ٶزٸنٸڭ باسىنا قارا بۇلت ٷيٸرٸلدٸ. 1968, جازعا قاراي ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلىپتى. بٸز 1962, ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرەر جىلى سوۆەتتەگٸ بٸرتالاي جوعارعى مەكتەپ, ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قازمۋ-دەگٸ ەسكەري كافەدرا دا تاراتىلىپ, مٸندەتتٸ ەكٸ ايلىق جاتتىعۋعا بارماي-اق, زاپاستاعى وفيتسەر اتاعىن العانبىز. ەسكەر قاتارىنان بٸرجولا بوساعان ەسەپتٸ. بٸراق ارادا تٶرت-بەس جىل وزعاندا, تەحنيكالىق, سيرەك ماماندىقتار بويىنشا ەكٸ جىلدىق ناقتى قىزمەتكە شاقىرا باستاعان ەكەن. قاتارداعى جاياۋ ەسكەرگە ەشقانداي تالاپ جوق. ەندٸ, اياق استىنان ەبٸشكە سۇرانىس تٷسٸپتٸ. ايتپاقشى, وسىعان ۇقساس كەسەلدٸ جاعداي بۇرىن دا بولعان. 1962 – ۋنيۆەرسيتەتتٸ بٸتٸرٸپ جاتىرمىز. مەن –اسپيرانتۋراعا ۇسىنىلدىم. تاعى بٸر تالاپتى جٸگٸتتەرٸمٸز ەر جەردەن تيەسٸلٸ قاعازبەن الماتىعا, نەمەسە ٶزدەرٸ قالاعان جەرگە جولداما الىپ جاتىر. ەبٸش ٶزٸ توعىز ايدان بەرٸ قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن «قازاق ەدەبيەتٸنەن» سۇرانىس ەكەلدٸ. الايدا... ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتور باستاعان جۇمىسقا بٶلۋ كوميسسيياسى قارىسىپ وتىرىپ الىپتى. ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ماڭعىستاۋعا قايتۋى شارت, ول جاقتا تٸل جەنە ەدەبيەت پەنٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ  جەتٸسپەي جاتىر. بٸزدٸڭ دەكانىمىز بار, كافەدرا مەڭگەرۋشٸلەرٸ, تاعى باسقالارى بار, بۇل كەكٸلباەۆتىڭ جاڭا شىعىپ كەلە جاتقان دارىندى اقىن, تانىمال سىنشى ەكەنٸن ايتىپ, مٸنەكي, رەسپۋبليكالىق ەدەبي گازەتتٸڭ ٶزٸ قالاپ وتىرعانىن الدىعا تارتىپ, قانشاما ٶتٸنسە دە, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ رەكتوراتى مەن پارتييالىق باسشىلىعى مٷلدە قاتايىپ, بەتٸنەن قايتپايدى, تيەسٸلٸ پروتوكولعا وقۋ مينيسترلٸگٸ, ماڭعىستاۋ وبلىسىنا دەگەن تاڭبا باسىپتى. ەبٸش بٸرەر اپتا كٷيٸنٸپ جٷردٸ, بٸز دە داعداردىق. اقىرى, ايعا جۋىق, ۇزاق ۋاقىت ٶتكەندە بەرٸ دە ورنىنا كەلگەن, ەلبەتتە, گازەت رەداكتورى, جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعى ارالاسىپ, تىم جوعارىدان نۇسقاۋ تٷسٸرتٸپ. وسى جولعى ەسكەر جٶنٸ دە سونشاما قيسىنسىز. ەشقانداي رەتٸ جوق. ەدەپكٸ اقىل-وي تارازىسىنا سالعاندا. شىندىعىندا, تابيعي جاعداي. بۇل كەزدە سوۆەتتٸك تەرتٸپ اياسىندا, باسبۇزار قىلىعى بولماسا دا, ەرەكشە تالايىمەن عانا ەمەس, قوعامدىق ەركٸن وي, جاڭاشا جازۋ-سىزۋمەن كٶزگە تٷسە باستاعان جاستاردى ديسسيدەنت رەتٸندە قۋدالاۋ رەسٸمگە اينالعان. ايىبى ايقىن با, جوق پا, ەسەپ ەمەس, تٷرمەگە جابادى, جىندىحاناعا وتىرعىزادى, ەزٸرشە قاپاسقا بۇيىرماعانىن اتاۋسىز تۇساۋ – ەسكەر قاتارىنا جٸبەرەدٸ, ودان بەرگٸسٸن تىنىمسىز تەرگەۋگە الىپ, قورقىتىپ, ٷركٸتٸپ قويادى. مەن ەبٸشتٸڭ ەكٸ رەتكٸ جاعداياتىنا دا كگب-نىڭ تٸكەلەي قاتىناسى بار دەپ بٸلەم. ەۋەلگٸسٸندە بالا عوي دەپ, جەنە ەشقانداي ٸلگٸشەك, سىلتاۋ بولماعاندىقتان, ورتا جولدان توقتادى. ەندٸ, بۇل بالا پەلە بولىپ بارا جاتقان سوڭ, بەرٸك شەڭگەلگە تٷسٸردٸ. وسى, ارعى استارىن ويلاماساق, ەشقانداي قيسىنى جوقتاي كٶرٸنەدٸ. شىندىعىندا, زاڭدى, مۇقييات جوسپارلانعان, قاتەسٸز قيمىل. بۇل كەزدە ەبٸشتٸڭ رەسپۋبليكاعا بەلگٸلٸ ەجەپتەۋٸر اتاعى بار, ەڭ باستىسى – تاقاۋ تٶڭٸرەگٸ مىقتى. ەۋەلدە تاڭىرقاپ, سودان سوڭ رەنٸش, كەيٸس ٷستٸندە كەزەكپە-كەزەگٸمەن, تىپىرلاي باستايدى عوي. اقىرى دٷرمەك توبىمەن  جاپىرلايدى. ول زاماندا اسا بەدەلدٸ مەدەنيەت مينيسترٸ ٸليياس وماروۆ. اساۋ مەن تەنتەكتٸ مايدا سٶزٸمەن مايىستىراتىن زەينوللا قابدولوۆ. قاي كەزدە قانداي مەرتەبەلٸ باسشىنى وپ-وڭاي ارباپ الاتىن ەبدٸجەمٸل نۇرپەيٸسوۆ. بٸز ەستٸمەگەن تاعى قانشاما الپاۋىت. ەڭ سوڭىندا – قازاقستان ورتالىق پارتييا كوميتەتٸنٸڭ عۇزىرلى حاتشىسى ساتتار يماشەۆ. ەشقانداي نەتيجەسٸز. كٶكتەم جەنە ۇزاق جاز بويعى جٷرەك قوزعالعان تىنىمسىز دٷربەلەڭنەن سوڭ, قارا كٷزدە, شاڭىراعىندا ەكٸ سەبيٸ بار, كەرٸ شەشەسٸ قولىنا قاراپ وتىرعان, قايتكەندە دە مٸندەتتٸ ەسكەري قىزمەت جاسىنان تىسقارى ەبٸش ايدالىپ كەتە باردى. كەلەسٸ جىلى قىرعىن سوعىس بولعان جالاڭاشكٶل. ٶزٸنەن سۇراعان ەمەسپٸن, قىتاي مايدانىنان بۇرىن با, كەيٸن بە, الماتىنىڭ تٷبٸ, 72-رازەزدەگٸ ەسكەري بٶلٸمگە اۋىستىرىلعان. وتتى شەكارادان اۋلاقتادى دەگەنمەن, قاتەر اۋزىندا. مەن ەۋەلدەن-اق ەبٸشتٸڭ ٸستٸ بولعانىنا قايران قالىپ ەدٸم. شاقىرىلۋى ەمەس, قايتكەندە ازات بولماۋى. تەرٸزٸ, ەۋەلگٸ قورعاۋشىلار بٸربەتكەي ەسكەري كوميسسارياتپەن قاتقىل سٶيلەسكەن, جاعدايدى جەڭٸلدەتۋ ورنىنا قيىنداتىپ العان, كەيٸندە اۋىر ارتيللەرييا ٸسكە قوسىلعاندا, زاپاستاعى وفيتسەردٸڭ بارلىق قۇجاتى تيٸسٸنشە تولتىرىلىپ, موسكۆاعا كەتٸپ قالعان. مەنٸكٸ – جورامال, بٸراق مٷلدە قيسىنسىز ەمەس. تەپتٸشتەپ وتىرعانىم, كەلەر جىلى, بۇل دا تٶتەسٸنەن, ٶزٸم دە ەسكەر قاتارىنا شاقىرىلعاندا, مەنٸڭ جالعىز قامقورشىم, بار مەسەلەنٸ الدىنالا بايىپتاپ, جەدەل, ەرٸ ناقتى قيمىلداعان ٸليياس اعا ەسەنبەرلين كەساپات تٷيٸندٸ وپ-وڭاي شەشٸپ بەرٸپ ەدٸ. قايتكەندە ٶتە اۋىر جاعداي. كەزدەيسوق, نەمەسە ارنايى كەلەتٸن قاۋٸپ-قاتەر ٶز الدىنا. جاڭادان, تىنىمسىز ٶرلەپ كەلە جاتقان ەبٸش تاقاۋداعى ەكٸ جىلعى بار جازۋىنان ايرىلدى. الدىڭعى تولقىنىس, كەيٸنگٸ تىنىس جايىن ايتپاعاندا. كەمٸ ٷش جىل دەپ قويىڭىز. جٷرەككە, جٷيكەگە تٷسكەن سالماق قانشاما. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ەبٸش ەسكەر قىزمەتٸ تۇرىپتى, كٷندەلٸكتٸ, جاي شارۋانىڭ ٶزٸنە قىرى جوق, پەرۋايسىز جان ەدٸ. باسقا تٷسكەن سوڭ امال نە, شىداۋعا, كٶتەرۋگە مەجبٷر. ەبٸشتٸ ەسكەري قىزمەتٸنٸڭ ەكٸنشٸ جىلى, 1969, جەلتوقساندا كەزدەيسوقتان كٶرٸپ ەدٸم. سوعىس يمپەريياسى تۇراقتى زاپاستاعى جاس, جاسامىس «وفيتسەر» اتاۋلىنى تىنىش وتىرعىزبايدى, جىل ارالاتىپ, تىم قۇرسا ەكٸ-ٷش جىلدا بٸر رەت ەسكەري وقۋ, جاتتىعۋعا شاقىراتىنى بار. 72-رازەزدەگٸ قۇراماعا, پاتريوتتىق دەرٸس تىڭداۋ, سوڭىنان اۆتومات اتۋعا بارىپ ەدٸك. قالت ەتكەن بٸر ٷزٸلٸستە ٷستٸنە شۇباتىلعان سۇر شينەل كيگەن ەبٸشتٸ كٶرٸپ قالدىم. ەسكەر شتابىنا ەلدەبٸر شارۋامەن كەلگەن ەكەن. قۇشاقتادىم, ارقاسىنان قاقتىم, بۇل دا بٸر مەكتەپ, بەلكٸم, كەيٸنگٸ بٸر شىعارماڭدا پايداعا اسار دەپ جۇباتقانداي بولدىم. ەبٸش قاتايىپ الىپتى, زورلانا جىميىپ, ەسەن-ساۋ ايتىستى. اقىرى, ەكٸ جىلىن تولىق اتقارىپ, 1970 – قارا كٷزدە امان-ەسەن ورالىپ ەدٸ. امان-ەسەن. بٸراق وسى, قيسىنسىزدان اتقارعان ەكٸ جىلدىق قاتال تەجٸريبە ەبٸشتٸڭ كەيٸنگٸ بار عۇمىرىندا, بٸر سەت تە ۇمىتىلماسا كەرەك. ايتتى, ايتپادى, باسىما تٷسپەسە دە كەمٸل سەزٸنەم – پەندەۋي تٸرشٸلٸكتە ەشتەڭەگە ىڭعايى جوق ەبٸش بۇل ەكٸ جىلدىق ەسكەر قىزمەتٸن اۋىر ازاپ استىندا ٶتكەرۋٸ كٷمەنسٸز. جەنە دەپ وسى جاعداي – ەل امان, جۇرت تىنىشتا اتاۋسىز تٷرمە «سالداتقا ايدالۋى» – ونىڭ الداعى بٷتكٸل ٶمٸرٸنە قوڭىر كٶلەڭكە تٷسٸردٸ, تەرٸس ىقپال جاسادى. مەنٸڭ بايقاۋىمشا, ەبٸش شىققان جاناي, قوقىم ەۋلەتٸ زامانا تۋعىزعان ەرقيلى قيىندىق, تاۋقىمەت كٶرگەنٸمەن, اتاۋلى رەپرەسسيياعا ۇشىراماعان. اتاسىنىڭ, الدىڭعى ەكە, اعالارى, جاقىن جۇراعاتىنىڭ ايدالۋى, قازاعا كەسٸلۋٸ, اقىرى امان ٶتسە دە, سوۆەتتٸڭ قىزىل تەرروردىڭ زاردابىن تارتۋى – قانشاما قايعى, قاسٸرەت ەكەلگەنٸمەن, كەيٸنگٸ ۇرپاعىنىڭ ٶمٸر جولىندا ٶزٸندٸك تەجٸريبە ساباعى قىزمەتٸن اتقارماق. ەگەر مٷلدە ەزٸلٸپ, جانىشتالىپ قالماسا, جاڭا ۇرپاعىنىڭ كٶزٸ اشىلادى, قوعامعا دەگەن كٶلدەنەڭ, تٶتەنشە, سىني كٶزقاراسى قالىپتاسادى, قانداي زۇلماتقا دا ەزٸر, ەشتەڭەگە تاڭىرقامايدى. كٶڭٸلٸ كٶلەڭكەسٸز, نيەت-پەيٸلٸ تازا, قازاقتىڭ وتارلىق جاعدايىن كەمٸل پايىمداسا دا, سوۆەتتٸك يدەولوگييانى بٸرجولا تەرٸك ەتٸپ ٷلگەرمەگەن ەبٸش ٶزٸنٸڭ باسىنا تٶتەننەن تٷسكەن زٸلماۋىر سالماق – قاپاس تۇتقىننان سوڭ, مىنا, كوممۋنيست-بالشابەكتٸك رەجيم استىنداعى ادام اتاۋلىنىڭ دەرمەنسٸز احۋالىن, كەز كەلگەن جاعدايدا قىساسقا, پەلەگە, جالاعا ۇشىراۋ مٷمكٸندٸگٸن كٶزٸمەن كٶردٸ, باسىنان ٶتكەردٸ. ەندٸگٸ, ىقتيمال زۇلماتتان قۇتىلۋدىڭ, تٸپتٸ, قالامگەرلٸك قىزمەتتٸڭ كەڭٸنەن ٶرٸس تابۋىنىڭ بٸردەن-بٸر امالى – ٷلكەن مانساپ قانا دەگەن ۇعىمعا تٸرەلسە كەرەك. سول جولعا تٷستٸ. ەزٸرگە كٶرنەكٸ زارداپسىز, قاجەتتٸ عانا ەمەس, پايدالى قىزمەت. سودان سوڭ, ۋاقىت وزا كەلە, جازۋشىلىق ەڭبەكتٸڭ ٶزٸ بيٸك مانساپتىڭ كٶلەڭكەسٸندە قالادى. اقىرى, مەنٸڭ كٶزقاراسىم تۇرعىسىنان العاندا, وتىز, قىرىق جىلدان سوڭ ٷلكەن تراگەديياعا ۇلاسقان جاعدايات.

ەزٸرشە بەرٸ دە ورنىمەن. ايداۋدان امان-ەسەن كەلدٸ. بٸرەر اي تىنىمنان سوڭ, قازاقفيلم كينوستۋديياسىنىڭ ەدەبي ستسەناريي تارابىنداعى باس رەداكتورى بولىپ بەكٸدٸ. ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بولعانىمەن, بۇل دا شىعارماشىلىق قىزمەت. ەيتسە دە تىم ۇزاق, بەس جىلداي وتىرىپتى. بۇدان سوڭ, اتاق-ابىرويى مول, قامقورشى, قولداۋشىلارى دا زور – جازۋشىلار وداعىنا, ەدەبي جۋرنالىمىز بەن گازەت باسشىلىعىنا ۇمتىلسا كەرەك ەدٸ. جوق, ٶزٸنٸڭ قالاۋىمەن قاتار, جوعارىنىڭ نۇسقاۋى – قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنە جاۋاپتى قىزمەتكە تۇردى. 1975 جىلدىڭ قارا كٷزٸ. وسى كەزەڭگە دەيٸن ەبٸشتٸڭ ەڭ تاڭداما شىعارمالارى – ۇتىمدى ەڭگٸمەلەر مەن تاقىرىبى سونى پوۆەستەرٸ جازىلىپ بولعان ەدٸ. ەندٸ تسەكا – پارتييالىق مەرتەبە. وسى 1975 جىلدان, ارالىق 80-جىلدار سوڭىنداعى, جازۋشىلار وداعىنىڭ ەكٸنشٸ حاتشىسى, وعان جالعاس تاريحي ەسكەرتكٸشتەردٸ قورعاۋ قوعامىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارعان ٷش-تٶرت جىلدى ەسەپتەمەسەك, ٷنەمٸ بيلٸك تٶڭٸرەگٸندە, ات ٷستٸندە بولىپتى. ٶمٸرٸنٸڭ ەڭ سوڭعى تٶرت-بەس جىلىنا دەيٸن. وندا دا ٶكٸمەتكە جالعاس, قاناتتاس, تٸلەكتەس, بەيرەسمي قايراتكەر ەسەبٸنەن شىقپادى.

زامانا ىرقى, ۋاقىت پەن جاعدايات ىقپالى دەسەك تە, ەركٸم ٶزٸنٸڭ قالاۋىنا قاراي ٶمٸر سٷرەدٸ. كوممۋنيستٸك ٶكٸم قۇلاپ, سٶز پوليتسيياسى – ساياسي تسەنزۋرا جويىلىپ, تەۋەلسٸزدٸككە جەتتٸك, ەندٸ ەركٸن جازۋعا جول اشىلدى دەگەن كەزدە ەبٸش قالامگەرلٸك قىزمەتٸن ٸركٸپ, مەملەكەتتٸك مانساپ جولىن بٸرجولا تاڭدادى, كٶپ ۇزاماي, پارلامەنت تٶراعاسى بولىپ سايلاندى. بٸز قاتارلاس, قاناتتاس جاساعان ۇزاق عۇمىرىمىزدا ەشقاشان بٸر-بٸرٸمٸزگە الا قاعاز تارابىندا كەڭەس بەرٸسٸپ, دٷنياۋي ٶمٸردە اقىل اۋىسىپ كٶرگەن ەمەسپٸز. الايدا, دەپ وسى جولى, ٶز ٷيٸمدە, شاي ٷستٸندە ەرٸكسٸز اۋزىمنان شىعىپ ەدٸ. اپىر-اي, ەبٸش بەكەر باردى-اۋ, ەندٸ جازۋى قايدا قالادى, دەپ. سوندا شاشى قىسقا, اقىلى ۇزىن ەيەلٸم ايتىپ ەدٸ: ونىڭ ەسەسٸنە بالا-شاعاسىن قامتاماسىز ەتەدٸ, دەپ. قىتىمىر زامان تۋعىزعان قاتاڭ كەسٸم. سوندا مەن, بٸر شەتٸ ٶزٸمە تيٸپ جاتقان سٶز, مٷلدە شيرىعىپ: «قازٸر كەشەگٸ زاۆحوز بەن زاۆسكلاد تا قامتاماسىز ەتٸپ جاتىر, تەڭٸرٸ تاڭداپ بۇيىرعان دارىن ٶز ورنىمەن جۇمسالۋعا تيٸس!..» – دەپ ەدٸم. اقيقاتى سول. ەرينە, بۇرناعى ساياسي-يدەولوگييالىق, پارتييالىق قىزمەت تە, كەيٸنگٸ, تەۋەلسٸزدٸك زامانداعى ەرقيلى مانساپ تا ەبٸشتٸڭ جان-جاقتى دارىنىن بٸرجولا تۇساپ, جويىپ جٸبەرە العان جوق. الايدا, مەيلٸنشە تەجەدٸ. نەگٸزگٸ كٷش-قۋاتىن باسقا تاراپقا اۋداردى. ەسەبٸ, قالامگەرلٸك قىزمەتٸ بار جۇمىسىنىڭ, اسسا شيرەك, ەيتپەسە, بەستەن, وننان بٸر مٶلشەرٸن عانا قامتىدى. ەلبەتتە, باستاپقىدا, ورتالىق پارتييا كوميتەتٸندە جٷرگەندە بار جازۋى ەشقانداي بٶگەلٸس, ماشاقاتسىز باسپاعا ٶتٸپ تۇردى. تٶتەنشە سىن ايتىلماۋى تۇرىپتى, اتاق-ابىروي, ماداق-قوشامەت رەسٸمدٸ, مٸندەتتٸ قالىپقا تٷستٸ. كەيٸنگٸ ەگەمەن ٶمٸردەگٸ دەرٸپ پەن ماراپات ودان ەرمەن اسىپ تٶگٸلٸپ جاتىر. بەرٸ دە ورىندى ەكەن. الايدا, كٶلدەنەڭ قىزمەتتە زايا بولعان ونداعان جىلدار ەسەسٸنە تىم قۇرسا تاعى بٸر رومان, تٸپتٸ, ەكٸ حيكايات, ەڭ اقىرى ٷش-تٶرت ەڭگٸمە جازىلسا قايتەر ەدٸ. بٸرازدان سوڭ, قالامگەر ٷشٸن ەڭ ٷلكەن مانساپ, ايرىقشا ماراپات دەگەننٸڭ ٶزٸ نە?.. ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار ەۋەزوۆ سوۆەت جازۋشىلارىنىڭ ٸشٸندە العاشقى, تاڭداما ٷشەۋدٸڭ بٸرٸ بولىپ, شولوحوۆپەن قاتار, لەونوۆپەن قاتار لەنيندٸك سىيلىق الدى. كەزٸندە كەرەمەت, بٷگٸندە نە قۇنى بار? جازباي-اق قويسىن, ٶكٸمەت پەن پارتييانىڭ رايىن تابام دەپ جارييالاعان ماقالا, ايتقان سٶزدەرٸن بٷگٸنگٸ زامان تۇرعىسىنان باعالاساق قالاي بولار ەدٸ? تٸپتٸ, سول كەزدٸڭ ٶز دەڭگەيٸنەن. مەسەلەن, 1959 جىلى, عىلىم اكادەميياسىندا ٶتكەن ەجەلگٸ مۇرالار تۋرالى اتاۋلى كونفەرەنتسيياداعى قورىتىندى سٶزٸ. قازاق ەدەبيەتتانۋ عىلىمىن تۋرا وتىز بەس جىلعا كەرٸ شەگەرٸپ كەتتٸ. ەسكٸلٸكتٸ كٶتەرمەي-اق قويسىن, ٷندەمەي قالۋعا, مۇنشاما تەرٸسقاقپاي سٶيلەمەۋگە بولاتىن ەدٸ عوي. ەڭ ٸرٸ دەگەن تۇلعالاردىڭ ٶزٸنە عۇمىر كەشكەن زامانى, ۇزاسا – كەلەسٸ كەزەڭ تٶرەشٸ. مەن ٶكٸمەتكە جاقىن جٷرگەن, بيلٸككە ارالاسقان كەزٸندەگٸ ەبٸشتٸڭ كەيبٸر وعاش ٸستەرٸن قازبالاعىم كەلمەيدٸ. ونسىز دا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزەڭٸ ۋايىم, قايعىعا تولى بولعان سيياقتى. سوندىقتان ٶزٸم تەك جاقسى جاعىنان عانا بٸلەتٸن ەبٸش – نەگٸزٸنەن ەكەۋٸمٸزدٸڭ جاس كٷندەگٸ سىرلاس دوس, جاسامىس زامانداعى سىيلاس, قاناتتاس, ەگدە شاقتاعى تٸلەكتەس جاعداياتتارىمىزدى عانا بايىپتاپ وتىرمىن. ارتتا قالعان مٷمكٸندٸگٸمە وراي, مٸندەتٸمدٸ ٶتەپ, اماناتىمدى اتقارۋ ٷشٸن.

زەۋٸندە جۇمىس ورنى, قىزمەت جاعدايى, مەكەن, تۇراق جٶنٸ, ەرقيلى كٶڭٸل اۋانىمەن سوزىلىپ, سيرەسە دە, ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ عۇمىر بويعى ارا قاتىناسىمىز بۇزىلعان ەمەس. تەك بٸر-اق رەت, كەرٸسپەسەك تە, كەلٸسپەي قالعان جاعدايىمىز بار ەكەن. مەن باسپادا, ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ عۇزىرىندا قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن كەزدە. قاي زاماندا, قاي حالىقتا دا, ەدەبي ورتادا ەرقيلى توپتار قۇرىلادى. كٶزقاراس بٸرلٸگٸ, كٶركەمدٸك تانىم, ٶنەردٸڭ, ۇلتتىڭ بولاشاعى تۋرالى باعىت-باعدارعا بايلانىستى, نەمەسە, جەكە باس مٷددەسٸ العا شىعىپ, ەبدەن ۇساقتاعان جاعدايدا. ٸلەكەڭ باسپاعا كەلٸپ, تاقاۋ تٶڭٸرەگٸنە دارىندى جاستاردى توپتاپ, تەك ٶز ەڭبەكتەرٸ عانا ەمەس, ەجەلگٸ تاريح, ەسكٸلٸكتٸ مۇراعا قاتىستى سونى سەرپٸنگە دەم بەرٸپ, بٷتكٸل قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ جاڭعىرۋ كەزەڭٸنە جول اشقان كەزدە, وعان قارسى پەرمەندٸ, ۇيىمداسقان شابۋىل باستالدى. قوزعاۋشى كٷشٸ – ٶزدەرٸن مۇحتار ەۋەزوۆتەن سوڭعى كەزەڭدە جەتەكشٸ, نەگٸزگٸ تۇلعالار سانايتىن ٷش-تٶرت جازۋشى جەنە سولارعا ەرگەن توبىر, تٸرەك قۋاتى – ورتالىق پارتييا كوميتەتٸندە, يدەولوگييالىق حاتشى يماشەۆ پەن بٶلٸم باستىعى ەسەنەليەۆ. بۇلار ەۋ باستان-اق مەنٸ ايرىقشا قىرىنا الىپ ەدٸ. ٷنەمٸ پەلە-جالا ٸزدەگەن تٸمٸسكٸ. تٶتەنشە كٷمەن. اقىرى «الداسپاننىڭ» اپاتىنا ۇلاسقان كەساپات. ەزٸرگە ەشتەڭە شىقپاعان, بٸراق جٷيكەگە تيەتٸن تىنىمسىز تٷرتپەك. تەرٸزٸ, سونداي كٷندەردٸڭ بٸرٸ. ەيتەۋٸر مەنٸڭ تارىنىپ وتىرعان بٸر شاعىم. جۇمىس كابينەتٸمە ەلدەقالاي ەبٸش كەلە قالدى. بۇرىننان وتىردى ما, ٷستٸمٸزگە كٸردٸ مە, كٸم ەكەنٸ ەسٸمدە جوق, قاتارلاس تاعى ەكٸ-ٷش جٸگٸتتٸڭ باسى قوسىلىپتى. كٶڭٸلسٸزدەۋ, قىسىر ەڭگٸمە باستالعان. اقىرى مەن, كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ كەلەڭسٸز بٸر جاعدايدى ەسكە تٷسٸرسەم كەرەك, «سەنٸڭ اعالارىڭ...» دەپ قالىپپىن. ەبٸش تارس اشۋلاندى. اشۋ ەمەس, كەيٸس. بٸراق مەن توقتامادىم. بەلگٸلٸ بٸر كٸسٸلەردٸڭ جۇرت تىنىشتا ساياسي پەلە ٸزدەگەن جاۋلىق نيەتٸ تۋرالى ايتسام كەرەك. «ولارعا مەنٸڭ قانشالىق قاتىسىم بار?!» – دەدٸ ەبٸش, مٷلدە شيرىعىپ. «مەنٸڭ ەسەنبەرلينگە قاتىسىم سيياقتى, – دەدٸم. – وسىنداي دا اعاڭ بار دەپ ايتشى, مەن اشۋلانبايمىن». جٸگٸتتەر سٶزگە ارالاسپاي, داعدارىپ قالعان. سونىمەن توقتادىق. قايتكەندە, ەبٸشتٸڭ رەنٸشٸ ورىندى, مەنٸكٸ دۇرىس ەمەس ەدٸ. كەشٸرٸم سۇراماسام دا, سٶزٸمنٸڭ اقىرىن جۋىپ-شايعان سيياقتىمىن. بەيبٸت تارادىق. بۇرناعى تاتۋلىعىمىزعا كٶلەڭكە تٷسپەگەن, ەلدەنەندەي الالىق تۋماعان سيياقتى. كەلەسٸ كەزدەسۋلەردە قايتادان جاراسىپ كەتتٸك. بٸراق مەنٸڭ كٶڭٸلٸمدە كٸنەلٸ تٷيتكٸل قالعان ەدٸ. ەلٸ كٷنگە ۇمىتقام جوق.

ٸلكٸدە ايتقانىمداي, ەبٸش اۋىلداعى اناسىن كٶشٸرٸپ ەكەلگەن, جاڭا ٷيلەنگەن, مەنٸڭ ٶزٸم ەلٸ ورىن تاپپاعان كەزدەگٸ قولايسىز قاربالاس, اۋىر جولدىڭ العاشقى كەزەڭٸندەگٸ از-مۇز داعدارىستان سوڭ, ٷي-ٸشٸ, وتباسىمىزبەن ارالاسا باستاعان ەدٸك. ەجەلگٸ جىراۋلار مۇراسى سەتٸمەن ماقۇلدانىپ, عىلىمي اتاققا جەتكەننەن كەيٸن ەڭ الدىمەن ەبٸشتٸ, ونىمەن قوسا جۇمەكەندٸ جەنە كٷندەلٸكتٸ قاتىناسىپ جٷرگەن رىمعالي مەن سۇلتان ورازاليندٸ, جاس كەلٸنشەكتەرمەن بٸرگە قوناققا شاقىردىم. كەشەلەر ەبٸشتٸڭ ٶزٸ تۇرىپ كەتكەن گورنىي گيگانت ايماعى, اتالمىش مەدەنيەت سارايىنان بٸرشاما تٶمەن, يابلوچنايا كٶشەسٸندەگٸ جالدامالى پەتەرٸمٸزگە. ول كەزدە تەبەرٸك جٶنٸن قۇنتتامايمىز, بٸزگە قاراعاندا بٸلٸگٸ ارتىق ەبٸش ۇزىنشاق, كەرتپە قىرلى, حرۋستال ۆازا ەكەلٸپ ەدٸ. كەيٸندە قاپتاعان كٶپ شىنىنىڭ اراسىندا جوعالىپتى. قانداي دا مٷكەمالعا ەسكەرتكٸش دەپ قارامايسىڭ, ٶمٸرٸڭ تاۋسىلماستاي كٶرٸنەدٸ, ساقتاپ قويۋ كەرەك ەدٸ. دابىرلاسىپ, مەز بولىپ ۇزاقتى كٷن بويى, جاقسى وتىردىق. مەنٸڭ اۋىلداس, ەجەلگٸ دوستارىم رىمعالي مەن سۇلتان ەبٸشپەن ستۋدەنت كەزٸمٸزدە, مەن ارقىلى تانىسقان, ەندٸ مٷلدە جاقىن كٸسٸلەر بولىپ شىقتى, كەيٸن ٶمٸر بويى سىيلاسىپ ٶتسە كەرەك, ەسٸرەسە اقمولا ەل استاناسىنا اينالعاننان سوڭ, بٸر شاھاردا تۇرىپ, ريياسىز ارالاسقان تەرٸزدٸ. كەزٸندە عابيت مٷسرەپوۆتەن باستاپ, ٸليياس ەسەنبەرلينگە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى ٸرٸلەر تۋرالى قايتالانباس, مەندٸ سۇحبات-كينوحيكايالار قالىپتاعان سۇلتان, ەبٸشتٸڭ جەتپٸس جىلدىعىندا اسا مازمۇندى, دەرەكتٸ فيلم تٷسٸردٸ دەپ ەستٸدٸم. شىنىندا دا, ۇزاعىنان ساقتالاتىن, ٶشپەيتٸن تاريحي ەسكەرتكٸش.

مەن ٸليياس اعا ەسەنبەرليننٸڭ عۇزىرىندا, باسپادا وتىرعان كەزدە ەبٸشتٸڭ ەۋەلگٸ بٸر كلاسسيكاسى – «دالا باللادالارى» جەكە كٸتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ونسىز دا شىعاتىن كٸتاپ دەگەنمەن, ەر ەڭبەكتٸڭ ٶزٸنٸڭ سەتتٸ جول-ساپارى بار. ارادا كٶپ ۇزاماي, مەن جاڭادان اشىلعان ەدەبي الماناح, كەلەسٸ جىلدان باستاپ اي سايىن شىعۋى جوسپارلانعان, جەنە جاپپاي جازىلۋ جٷرٸپ جاتقان (الايدا پارتييا الپاۋىتى ساتتار يماشەۆ كٶلدەنەڭ زورلىقپەن جولىن كەسكەن) «جالىن» جۋرنالىندا وتىرعاندا, «شىڭىراۋ» اتتى پوۆەسٸن الىپ كەلدٸ. مەن – باس رەداكتوردىڭ مٸندەتٸن اتقارۋشى (اقىرى بەكٸمەي قالدىم), تٶلەن – پروزا بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, – ەكەۋٸمٸز جارىسا وقىپ, مەيلٸنشە سٷيٸنگەن ەدٸك. «مىنا «شىڭىراۋ» – وسى ۋاقىتقا دەيٸن جازعان بارلىق شىعارمالارىڭنىڭ ەڭ بيٸك شىڭى», – دەپ ەدٸم ٶزٸنە. قولما-قول تەرٸمگە جٸبەردٸك. شىنىندا دا, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن, ەڭ ٷزدٸك تۋىندىلارىنىڭ قاتارىندا.

ەبٸش ەسكەر قاتارىنان ورالعاننان سوڭ, بٸرشاما توماعا-تۇيىق عۇمىر كەشكەن. باسقانى بٸلمەيمٸن, ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارالاسىمىز تاعى دا سيرەدٸ. ەرتٷرلٸ جاعدايدا ۇشىراسقانىمىز, زەۋدە بٸر تەلەفونمەن حابارلاسۋىمىز بولماسا, باياعىداي ەتەنە ارالاسىمىز جوق. سول كەزدە ارامىزدى سۋىتپاسا دا, مەنٸڭ ەجەپتەۋٸر ٶكپەمە سەبەپ بولعان بٸر جاعدايات تۋرالى ايتا كەتۋ قاجەت سيياقتى. كٶڭٸلدە كٸر قالماس ٷشٸن. كينوستۋدييا – ٷلكەن ٶندٸرٸس ورتالىعى. ەبٸش – ەدەبي ستسەنارييلەر كوللەگيياسىنىڭ باس رەداكتورى. مەن ول زاماندا دراماتۋرگييا سالاسىنا دا قالام تارتۋعا ٷمٸتتٸ ەدٸم. ەلەمدٸك ساحنا حيكايالارىن, ەجەلگٸ گرەكتەن باستاپ, شەكسپير مەن يبسەننەن ٶتٸپ, مەتەرلينك, چەحوۆقا دەيٸن تٷگەل وقىپ تاۋىسقام. (كەيٸن, ساحناداعى ەر سٶزٸڭ سٷزگٸگە تٷسٸپ, قىسقارىپ, قۇبىلىپ, بۇزىلىپ جاتاتىنىن اڭداعان سوڭ, بۇل جانردان جەرٸدٸم.) ارناپ جازباساڭ دا, كٶركەم پروزا سالاسى, ونداعى ديالوگ, پوليلوگ, مونولوگ بٸتٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ مەكتەپ. حوش. ەندٸ ەبٸش قازاقفيلمگە بارعاننان سوڭ, كينوستسەنارييگە كٶڭٸلٸم كەتتٸ. بۇرنادا بۇل ستۋدييادا ەكٸم تارازي باس رەداكتور بولعان. ەكٸمنٸڭ ەڭ جاقىن دوستارى – سايىن, اسقار, قاليحان, تولىق جەنە قىسقا مەتراجدى, كٶركەم, دەرەكتٸ, نەمەسە باسقاداي فيلمدەرگە ەرقيلى ستسەنارييلەر جازادى ەكەن. بٸرلٸ-جارىمى ٶتەدٸ, ٶتپەگەننٸڭ ٶزٸنە, العاشقى شارت نەگٸزٸندە ەجەپتەۋٸر اقشا الادى. ەسەبٸ, ەۋەلدە بولاشاق ستسەنارييدٸڭ جوباسى ۇسىنىلماق, كوللەگييا تارابىنان ماقۇلدانسا, اتاۋلى شارت جاسالادى, كەلەشەك قالاماقىنىڭ جيىرما بەس پايىزى مٶلشەرٸندە اقشا بەرٸلەدٸ. ونىسىنىڭ ٶزٸ ەكٸ-ٷش مىڭ, ول زاماننىڭ ەسەبٸندە قىرۋار قاراجات. سودان كەيٸن, ستسەنارييدٸڭ جارىم جىل, بٸر جىل مٶلشەرٸندە ۇسىنىلعان تولىق نۇسقاسى جارامسىز تانىلعان جاعدايدىڭ ٶزٸندە ەۋەلگٸ, اۆانس اقشا اۆتوردىڭ قالتاسىندا قالماق. مەنٸڭ ەكٸممەن قاتىناسىم جاقسى, الايدا, ٶز تارابىمنان ستسەناريي ۇسىنا قالسام, قاتتى قينالار ەدٸ, سايىن مەن قاليحاننىڭ قاتارىنان كەزەك تييۋٸ نەعايبىل. تەرٸزٸ, بۇل كەزدە مەندە ونداي نيەت بولماسا دا كەرەك. ال ەبٸشتٸڭ تۇسىنداعى جاعداي باسقاشا. ٶزٸمەن كەزەكتٸ بٸر كەزدەسۋدە ايتتىم, سولاي دا سولاي, ستسەناريي ۇسىنسام, رەتٸنە قاراي كٶرەرسٸڭ, دەپ. ەبٸش كٷلدٸ. ەكەلە بەر, دەگەن. ارادا بٸرەر اپتا ٶتكەندە بولاشاق كينوفيلم ستسەنارييٸنٸڭ ەۋەلگٸ جوبا-نۇسقاسى دا دايىن بولدى. قاجەتتٸ مٶلشەردە, جيىرما بەتكە تاقاۋ. جاڭادان شىعارىلعان ەشتەڭە جوق, «قارا قىز» بەن «كٶك مۇناردىڭ» نەگٸزٸندە قالىپتاپ ەدٸم. ٷيٸنە, ەبٸشتٸڭ ٶز قولىنا اپارىپ بەردٸم. ەرينە, بارلىق ۋاقىتتا اقشا كەرەك, ەيتسە دە مەن ٷشٸن شەشۋشٸ جاعدايات ەمەس. نەمكەتتٸگە جاقىن, قالامعا سالماق تٷسٸرمەيتٸن, اقىرى پايداعا شىعۋى مٷمكٸن, پەندەۋي ەرەكەت.

ارادا اي ٶتتٸ, بەلكٸم, ەكٸ-ٷش اي. اقىرى, كينوستۋدييادان ارنايى حات الدىم. بلانك قاعازعا باسىلعان, رەسمي جاۋاپ. ستسەنارييدٸڭ جوباسى ٸسكە جارامايدى, دەيدٸ. تىم جاداعاي, ارزان, تاپتاۋرىن بولعان («بانالنىي») سيۋجەت ەكەن. قابىل الۋعا ەشقانداي مٷمكٸندٸك جوق. ورىسشا, قايرىلماس, قىسقا ٷكٸمنٸڭ سوڭىنا قول قويعان – ەدەبي رەداكتور س.ەلۋباەۆ. ول كەزدە العاشقى شاعىن كٸتابىن عانا شىعارىپ ٷلگەرگەن سماعۇل. ەڭ عاجايىبى – مەنٸ حالتۋرششيك دەرەجەسٸنە تٷسٸرٸپ وتىرعان سماعۇلدىڭ, ەدەبيەتكە جولىن اشتىم دەمەيٸن, العاشقى ەڭگٸمەسٸن جاريياعا شىعارعان – ەندٸگٸ «بانالنىي» جازارمان – وسى مەن ەدٸم. كەزدەيسوقتا الدىما كەلگەن ورايىمەن ەمەس, «جازۋشى» باسپاسى جاس پروزاشىلار تۋىندىلارىن جيناقتاماق كٸتاپقا, كازگۋ-دٸڭ ەدەبيەت بٸرلەستٸگٸمەن حابارلاسىپ, سۇراپ الىنعان ونشاقتى ەڭگٸمەنٸڭ ٸشٸنەن تاڭداپ تاپقام. ەرينە, سماعۇل ماعان مٸندەتتٸ ەمەس, الايدا, «قوبىز سارىنى» مەن «الداسپاندى» شىعارعان, «تازىنىڭ ٶلٸمٸ» مەن «بٸر اتانىڭ بالالارىن» جازعان, بٸرشاما تانىمال اعاسىنا سىپايىراق سٶيلەۋٸنە بولاتىن ەدٸ. سىپايىڭىز نە, راس, ول زاماندا جاپپاي سىنالىپ جاتقان, شىن مەنٸسٸندە ٶزٸم كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ماقتان ەتەتٸن «كٶك مۇنار» – «بانالنىي» بٸردەڭە بولىپ شىعىپتى. مەنٸ مويىنداماعان شىعار, جاڭا باستاسا دا اسقاقتاپ تۇرعان شاعى بولار – مەسەلە سماعۇلدا عانا ەمەس-تٸ. مەن ەبٸشكە قاتتى رەنجٸدٸم. اشۋ ٷستٸندە بٸر جاپىراق قاعاز جازىپ ەدٸم. تاعى دا ٷيٸنە اپارىپ تاستادىم. مەن سەنٸڭ ٶز قولىڭا تاپسىردىم, ەندٸ سوڭىمىزدان كەلگەن بالاعا ەرٸك بەرٸپسٸڭ, ٶز اۋزىڭمەن ايتساڭ نەتەر ەدٸ, قيسىنى كەلمەيدٸ, كينوستۋدييانىڭ جاعدايى كٷردەلٸ دەسەڭ, ەشقانداي ٶكپە جوق ەدٸ دەپ. ارتىق سٶز ايتىلمادى. ەبٸش سول بەتٸ جاۋاپسىز قالعان. قيسىندى ۋەج تاپپادى عوي دەيمٸن. شىندىعىندا, تەرٸس جاۋاپقا ەشقانداي قاتىسى بولماۋى دا مٷمكٸن. كينوستۋديياداعى جۇمىس اۋىر, بەي-بەرەكەت. مەنٸڭ جازبالارىمدى كٶپ ستسەنارييدٸڭ قاتارىنا تٸركەپ, ارتىنان ۇمىتىپ كەتۋٸ دە مٷمكٸن. قايتكەندە, دەپ وسىلاي, دٶرەكٸ تٷردە جاز دەپ نۇسقاۋ بەرمەسە كەرەك. ارتىنان, ساباما تٷسكەن سوڭ, وسىلاي ويلادىم. ال بالا سماعۇل كٶپ ۇزاماي, قارىمدى قالامگەر رەتٸندە تانىلدى, جاستىق شاقتاعى بٸر جەلٸگٸ شىعار, كەيٸندە بٸلٸس بولدىق, پراگادا, «ازاتتىق» راديوسىندا مەنٸڭ بالاممەن قاتارلاس قىزمەت اتقارعان كەزٸندە قالتقىسىز ارالاستىق, جاقسى جازۋشى عانا ەمەس, وڭدى جٸگٸت ەكەن, تەك بٸر عانا قولايسىز جاعدايات – وسىندا جازىلىپ بٸتكەن سوڭعى كٸتابىن «جۇلدىزعا» ۇسىنباق ەكەن, بۇل كەزدە مەنٸڭ قۇلاعىم توساڭ تارتا باستاعان ەدٸ, ەڭگٸمە-كەڭەس ٷستٸندە انىق ەستٸمەسەم كەرەك, ەكەلە عوي دەپ ايتپاپپىن, كەيٸن, كٸتابى شىققاندا, ماعان – جۋرنالعا نەگە بەرمەدٸڭ دەگەنٸمدە, ٶزٸڭٸزگە ايتقام, بٸزدٸڭ ٷيدە قوناقتا وتىرعاندا, شىراي تانىتپادىڭىز دەدٸ; ٶتە ىڭعايسىز جاعداي, تاڭداما «جۇلدىزدان» جاقسى شىعارمانىڭ بەتٸ قايتقانى جوق ەدٸ, كەيدە سۇراپ تا الاتىنبىز.

شىندىعىندا, مٷلدە ويلاستىرماۋعا, جازىلماۋعا, ۇسىنىلماۋعا تيٸس, سوعان وراي تيەسٸلٸ سىباعاسىن العان ستسەناريي حيكمەتٸنەن سوڭ, كٶڭٸلدە ازعانا دىق قالعانىمەن, اي ٶتٸپ, جىل تولماي ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ قاتىناسىمىز بۇرناعى ارناسىنا قايتا تٷستٸ. بالا كەزدەن بٸتە قايناسقان, تالايلى تاعدىرىمىز بار, ارازداسا, ايرىلىسا المايدى ەكەنبٸز. ٶتكەن بالالىق, جاستىق عۇمىر سەلبەستٸگٸ عانا ەمەس, تٸلەكتەس, قاناتتاس قالامگەرلٸك قىزمەت. قازاقتىڭ ٷلكەن ەدەبيەتٸنٸڭ بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى تٶڭٸرەگٸندەگٸ ورايلاس مٷددە. ورتاق دوستار, ونىڭ ٸشٸندە ەكەۋٸمٸزگە بٸردەي ەتەنە تٶلەن بار. كەزدەسپەي تۇرمايسىڭ. كەزدەسكەندە, كينوستۋديياداعى تٶرت-بەس جىلدىق ٷردٸس قىزمەتٸنەن سوڭ ەبٸش قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنە اۋىسقان. بۇدان سوڭ دا ەرقيلى مانساپتا. ەندٸ قىزمەت جاعدايىنا قاراي, بەيساۋات جٷرمەيدٸ, بٸزدٸڭ جازۋشىلار قاۋىمى, ونىڭ ٸشٸندە اعا ۇرپاقتىڭ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ كەلٸپ جاتقان الپىس, جەتپٸس, سەكسەن جىلدىق مەرەيتويلارىنىڭ دۋلى داستارقانىنا دا بارمايدى. ەركٸن وتىرىس – ٶز ٷيلەرٸمٸزدە. وندا دا تىم جيٸ ەمەس. وسى جىلداردا بٸرەر رەت ەبٸشتٸڭ, ەكٸ-ٷش رەتتەن تٶلەن مەن بٸزدٸڭ ٷيلەرٸمٸزدە, ەدەتتە ٷشەۋدەن-ٷشەۋ, ەرينە, بەيبٸشەلەرٸمٸزبەن بٸرگە, باس قوسساق كەرەك. تٶلەن دومبىرا تارتادى. عاجايىپ كٷيلەر. بٸزدٸڭ قاۋىمدا جۇمەكەن جەنە جٷسٸپ قىدىروۆ تاماشا دومبىراشى بولدى دەسەدٸ. ٶزٸم تىڭداپ كٶرگەم جوق. ال مەن بٸلگەن تٶلەن – ناعىز دەۋلەسكەر كٷيشٸ ەدٸ. ول كەزدە قۇنتتاماعان, كەيٸندە تاسپاعا جازىلدى ما, جازىلمادى ما, بٸلمەيمٸن. ورايى كەلگەن سوڭ, قىستىرما ەڭگٸمە. بٸزدەن تٶرت-بەس جاس ٷلكەندٸگٸ بار, الايدا زامانى بٸر بەك توعىسباەۆ ايرىقشا سىرباز ەنشٸ بولدى. ەيگٸلٸ جٷسٸپبەك ەلەبەكوۆكە قارايلاس, بٸراق قوڭىرجاي, ٶزٸندٸك ەۋەز. بٸرجان, اقان, ەسەت. كەزٸندە راديوعا جازىلعان. اڭىراپ تۇرادى, جالپى قازاققا كەڭٸنەن تانىمال. ٶز شاڭىراعىندا, ورتاق مەرەكە, تويلاردا تالاي رەت تىڭدادىم. اباي ەسپەتتەگەن سىرلى, تولقىمالى, كەرەمەت ەندەر. سودان, جازۋشىلار وداعىندا «ەدەبيەتتٸ ناسيحاتتاۋ بيۋروسى» دەگەن بولدى, قالامگەرلەر ەل ارالايدى, كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەدٸ, نەتيجەسٸندە الىس اۋىلدارعا دەيٸن تٸرٸ جازۋشىنى كٶرٸپ, بٸر مارقايىپ قالادى, ەڭ باستىسى – وسىنداي ەربٸر ساياحات-سەيٸلدەن سوڭ بٸزدٸڭ جٸگٸتتەر دە كٶپ اقشا تابادى, بٸر ساپار – 450-500 سوم دەسٸپ جٷردٸ, مەنٸڭ ٶزٸم قاتىناسىپ كٶرگەن ەمەسپٸن. بەك, ٶزٸ قاتارلاس جازۋشىلارمەن شىققان ەربٸر جولى, قاي اۋىلعا بارسا دا, تانىستىرۋ ٷستٸندە جۇرت «بۇل كٸسٸنٸ بٸلەمٸز, پەلەنباي ەنشٸ عوي» دەيدٸ ەكەن جەنە كەزدەسۋ سوڭىندا مٸندەتتٸ تٷردە ەن سالۋىن سۇرايدى. بەكەڭ, ەۋەلدە قىزىق كٶرگەنٸمەن, كەيٸن ەبدەن جٷيكەلەپ, مەن ەنشٸ ەمەس, جازۋشىمىن دەپ قىرسىقسا كەرەك. اقىرى, الماتىعا قايتقاننان سوڭ, بٸر جولى قازاق راديوسىنا ارنايى بارىپ, بارلىق داۋىسىن ٶشٸرتٸپ تاستاپتى. سٶيتٸپ, عاجايىپ ەنشٸ بەك توعىسباەۆ قازاق ٶنەرٸنٸڭ تاريحىنان بٸرجولا سىزىلدى. ارتىق ساناپ, دارا بەكٸتپەك جازۋشىلىعى قانشالىق دەرەجەدە – ول باسقا ەڭگٸمە. مەن ٶزٸم وسىنداي ەنشٸ بولسام, انانداي دومبىراشى بولسام, جەر-كٶككە سىيماس ەدٸم. تٸپتٸ, جازۋشىلىعىما تەتەلەس دەرەجەدە العا تارتار ەدٸم.

مەن سيياقتى, ەبٸشتٸڭ دە ەشقانداي تٶتەنشە ٶنەرٸ جوق. بٸزدٸكٸ – داستارقان باسىنداعى قارا ەڭگٸمە. ەبٸش ستۋدەنت كەزٸنەن-اق ەزٸل, انەكدوتتىڭ شەبەرٸ بولاتىن. ەرقايسىمىزدىڭ ەلسٸز, وسال جەرٸمٸز, مٸنەز ەرەكشەلٸگٸن تاپ باسادى دا, كٷلكٸلٸ, زٸلسٸز ەڭگٸمەگە اينالدىرادى. ەۋەلگٸ جاتاقحانادا, كەيٸنگٸ ساباق, سەرۋەندەر كەزٸندە ورازبەك تۋرالى, باقىت پەن تۇرعانباي, مەن تۋرالى قانشاما قالجاق حيكاياسى بولىپ ەدٸ. بٸر-ەكەۋٸن ايتتىم. كٶبٸسٸ ەستە قالماپتى. مەن تۋرالى انەكدوتتارى – ەدەتتە قىز-قىرقىنعا قاتىستى, كٶشەدە كٶلدەنەڭ ۇشىراسقان ەلدەبٸر ٶڭدٸ بويجەتكەنمەن تانىسام دەپ سەتسٸزدٸككە ۇشىراۋىم تٶڭٸرەگٸندە. ەرقيلى مازمۇنداعى ٶزارا ەزٸل ەڭگٸمەلەر كەيٸنگٸ ەرەسەك, تٸپتٸ, قاراساقال كەزٸمٸزدە دە توقتالمادى. سونداي ەزٸل-قالجىڭنىڭ بٸرٸ. قوناقتاسىپ جٷرگەن كەزٸمٸز. 80-جىلداردىڭ باسى بولسا كەرەك. كٷن جەكسەنبٸ, تٷس اۋعان شاما. ەبٸش پەن تٶلەن بٸزدٸڭ ٷيگە كەلە جاتىر. كەنەتتەن بۇلت قاپتاپ, قالىڭ نٶسەر باستالدى. سوندا مەن تەرەزەدەن قاراپ تۇرىپ: «اپىر-اي, قازاقتىڭ نٶمٸر ەكٸنشٸ, نٶمٸر ٷشٸنشٸ جازۋشىلارى جاڭبىر استىندا قالاتىن بولدى-اۋ», – دەپ ەدٸم. بٸزدٸڭ ەيەل ايتتى: «سەنٸڭ قالجىڭىڭ بٸتپەيدٸ, ەبٸش بەرٸن دە كٶتەرەدٸ. ەندٸ وسى جولى, تٶرٸڭدە وتىرعان كەزدە, «قازاقتىڭ نٶمٸر بٸرٸنشٸ جازۋشىسى – سەنسٸڭ » دەپ, كٶڭٸلٸن اۋلاپ وتىر», – دەدٸ. «ولاي بولمايدى, – دەدٸم. – مەنٸڭ قولىمنان كەلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ, بۇل بٸرٸنشٸ, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ ورىندى بەلگٸلەپ, بەكٸتەتٸن – مىنا جاڭبىردى جاۋعىزىپ تۇرعان اقساقالدىڭ ٶزٸ!» كٶپ ۇزاماي, ەبٸش پەن تٶلەن دە كەلدٸ, بەيبٸشەلەرٸمەن بٸرگە. تاكسيمەن جەتٸپتٸ, ەرٸ قولشاتىر ۇستاعان. مەن داستارقانعا وتىرار-وتىرماستا جاڭاعى ەڭگٸمەنٸ قاز-قالپىندا قايتالاپ ايتىپ ەدٸم. ەكەۋٸ دە مەز بولدى. «كەلەسٸ جولى سول جوعارىدان بەكٸتٸلگەن زاڭدى ٶزٸڭ ٶزگەرتٸپ, بٸزدٸ تٶرتٸنشٸ, بەسٸنشٸگە جٸبەرمەسەڭ بولعانى», – دەگەن ەبٸش كٷلٸپ.

1972 جىلى, تٶلەن, ەبٸش, مەن ٷشەۋٸمٸزدٸڭ تۇڭعىش بالالارىمىز – ەبٸشتٸڭ ۇلى ەۋلەت, قالعان ەكەۋٸمٸزدٸڭ قىزدارىمىز – قارلىعاش پەن ٷمٸت الماتىداعى N12 – جالعىز قازاق مەكتەبٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كلاسىنا باردى. جەنە ٷشەۋٸ دە, ون جىل بويى بٸرگە وقىپ, بٸرگە بٸتٸرٸسكەن. ەرينە, اتا-انالار جينالىسى بار, باسقا دا ەرقيلى شارالار; ورتاق مەرەكەلەر دە اتاۋسىز قالمايدى, ٶزٸمٸزدەن بۇرىن ەيەلدەرٸمٸز ٷنەمٸ كەزدەسٸپ تۇرسا كەرەك. جالپى, كٷندەلٸكتٸ, دٷنياۋي تٸرشٸلٸكتە ازاماتتى جاقىنداتاتىن دا, الىستاتاتىن دا – زايىپتارى عوي. بٸزدٸڭ ەيەلدەر سىيلاس, بٸلٸستەن ۇزاپ كەتە المادى. ەبٸشتٸڭ كلاراسى مەن بٸزدٸڭ باقىتجامالدى ايتام. ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ۋنيۆەرسيتەتتە جٷرگەن كەزدەرٸمٸزدە ەربٸر حاتىندا ماعان سەلەم ايتىپ تۇراتىن مۋزا-كلارا ەبٸشتٸڭ بوساعاسىن اتتاپ, الماتىعا كەلگەننەن سوڭ, مەنٸ بۇرىن تانىماعان, ەندٸ مٷلدە ەسكەرمەيتٸن شىراي كٶرسەتكەن. ەبٸش ەكەۋٸمٸز الىستاعامىز جوق, بٸراق ەڭ جاقىن ادامدارعا تەن, ٷي-ٸشٸندٸك ەتەنە ارالاس تا ورناماعان. ەبٸشكە اقىرىنا دەيٸن ادال, سەنٸمدٸ قوساق بولعان كلارا, بەلكٸم, ٶز جۇبايىنىڭ قىزمەت جاعدايى ارتىق, جازۋشىلىعى دا وزىق دەپ بٸلگەن شىعار. الايدا, دوستىق – تەڭدەس دەرەجەمەن ٶلشەنبەيدٸ. سٸرە, باسقالار ىعىپ تۇراتىن, ەۋەلدە ارتىقشا قۇرمەتتەپ, كەيٸندە تابىنا وتىرىپ سٶيلەسەتٸن ەبٸشپەن جالپى جۇرتتان بٶتەن, ەركٸن, كٶتەرٸڭكٸ, باز-بازىندا, ٶزٸم دە بٸلەم, ٶكتەم سٶيلەيتٸن مٸنەزٸم ۇناماعان شىعار. قايتكەندە دە كەتكەن زامان, ٶتكەن ٸس. بالا كەزٸمٸزدە سونشاما جاقىن بولعان, ەندٸ ودان ەرمەن تٷسٸنٸسە, تۋىسا تٷسۋگە تيٸس ەبٸشپەن ارامىزدا سالقىندىق ەمەس, الىستىق ەمەس, بٸر قالىپتى بايسال قاتىناس ورناۋىنىڭ بٸر كٸلتيپانى رەتٸندە ايتا كەتۋ ورىندى سانادىم.

ەبٸشتٸڭ جالپىعا ورتاق مەيٸربان مٸنەزٸ, جاقىن جۇرتقا جاناشىر پەيٸلٸ كٶپكە مەلٸم. ورتالىق كوميتەتتە بٸرگە قىزمەتتەپ جٷرگەندە تٶلەن ايتار ەدٸ: ەبٸش سونشاما كٶتەرٸمدٸ, سونشاما كٸشٸپەيٸل, الدىنا كەلگەن جۇرتتىڭ بەرٸنٸڭ تٸلەگٸن ورىنداۋعا تىرىسادى, ال قىزمەتتەس جٸگٸتتەردٸڭ قاي-قايسىنا دا اقىل, كەڭەس قوسىپ, تٸپتٸ, تيەسٸلٸ رەسمي جازۋلارىنا دەيٸن تٷزەپ, جەتٸلدٸرٸپ بەرۋدەن جالىقپايدى دەپ. مەن يدەولوگييا تارابىندا شەشۋشٸ قىزمەتتە وتىرعان ەبٸشتٸڭ الدىنا بارىپ, تەلەفون شالىپ, ەلدەنەندەي كٶمەك, قولداۋ سۇراعان ەمەسپٸن. مەسەلەن, بٶگەلٸپ جاتقان كەزەكتٸ كٸتابىمدى باسپا جوسپارىنا ەنگٸزۋ تارابىندا. جەنە باسقا دا جاعداياتتار بولماي تۇرمايدى. بۇل كەزدە اتا-قازاقتىڭ ەجەلگٸ اقىندىق مۇراسى جيناقتالعان «الداسپان» انتولوگيياسىنىڭ ەيگٸلٸ جانجالى ٶتٸپ كەتكەن. ٶزگەسٸنٸڭ بەرٸ ەدەپكٸ تٸرشٸلٸك اياسىندا. جوسپاردان بيىل قالساڭ, مٷلدە ۇستاپ تۇرا المايدى, كەلەسٸ, ەلدە ارعى جىلعا ٸلٸنەسٸڭ. ەبٸش سىرتىمنان قولداپ جاتقان شىعار, تۇپا-تۋرا سەبەتٸم تٷسكەن ەمەس. تەك بٸر رەت قانا تٶلەنگە سالماق سالعانىم بار. جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ باسپادان كەتكەن كەزٸمدە جاڭا ديرەكتور مەنٸڭ جوسپاردا تۇرعان كٸتابىمدى قاتاردان شەگەرٸپ ەدٸ, ورنىنا كەلتٸرٸپ بەردٸ. بۇل كەزدە ەبٸش باسقا قىزمەتتە, باياعىشا وتىرسا, ول دا دەپ سولاي جاسار ەدٸ. بارلىق ۋاقىتتاعى ريياسىز قاتىناسىمىزدىڭ كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە ايتىپ وتىرمىن.

جەلتوقساننان سوڭ دٷنيە الاي-تٷلەي بولىپ كەتتٸ. بۇل كەزدە جازۋشىلار ۇيىمىندا ەكٸنشٸ حاتشى بولىپ وتىرعان ەبٸش ەرقيلى جيىن, شارالاردىڭ بەل ورتاسىندا جٷردٸ. سونداي مەجٸلٸستەردٸڭ بٸرٸندە سٶيلەگەن, ٸزٸنشە, ۇلتتار دوستىعىنا ارنالعان جيناقتا باسىلىپ شىققان بٸر سٶزٸ ماعان تٷرپٸدەي كٶرٸنگەن ەدٸ. وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنا دەيٸن قازاقتا بٸرتۇتاس ۇلتتىق مەدەنيەت بولمادى دەگەن. كەزدەسكەندە ايتتىم: «ەگەر ماڭعىستاۋدىڭ ويىندا, ەيگٸلٸ زيراتتار ەمەس, نەشە جٷز شاقىرىم يەن شالعاي, قۋ دالادا ەلدەبٸر قيسايعان, جەتٸم قۇلپىتاس تۇرسا, سونىڭ بەتٸندەگٸ ٶرنەك – قازاقتىڭ ٷش مىڭ جىلدىق, بٸرەگەي مەدەنيەتٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولىپ تابىلادى», – دەدٸم, ودان ەرٸ قازبالاعام جوق. جوعارىدا ايتسام كەرەك, جالپى بٸز ەبٸش ەكەۋٸمٸز بۇرىن دا, كەيٸن دە بٸر بٸرٸمٸزگە اقىل, كەڭەس سالىپ كٶرگەن ەمەسپٸز. ەدەپكٸ تٸرشٸلٸك كەبٸ تٷگٸلٸ, ەدەبيەت تٶڭٸرەگٸندە. بۇل جولعىسى – امالسىز سەرپٸلگەن سٶز ەدٸ.

ەيتكەنمەن, بٸر-ەكٸ شەتٸن جاعداي. «الاساپىران» «جۇلدىزدا» باسىلىپ جاتىر. «ٷركەر» كٸتاپ بولىپ شىعىپتى. ەجەلدەن-اق ٶزارا اۆتوگراف ەدەتٸمٸزگە ەنبەگەن. ساتىپ الدىم. ٷيگە كەلگەن سوڭ, جايلانىپ وقىماق بولىپ, بٸرٸنشٸ بەتٸن اشتىم. ەبٸلقايىر حان قۇمالاق سالىپ وتىر. بٶگەلمەي, ەبٸشكە تەلەفون سوقتىم. قۇتتىقتايمىن, قايىرلى بولسىن! سودان سوڭ: «ەۋ, كەكٸلباەۆ, مىنا قۇمالاعىڭ تەرٸس شىعىپتى عوي. قايتكەندە بۇلاي تٷسپەيدٸ, – دەدٸم. ەبٸش اڭىراپ قالدى. – بۇرشاق پا, جٷگەرٸ مە, قىرىق بٸر تاس الىپ, قايىرا تارتشى, ٶزٸڭ دە كٶرەسٸڭ», – دەدٸم. ەبٸش كٷمەن با, كەيٸس پە, قۇمىعا بٶگەلٸپ ەدٸ. «ەشتەڭە ەتپەيدٸ, – دەدٸم. – مەنەن باسقا كٸم كٶرٸپ, كٸم بٸلٸپ جاتىر. جاڭا باسىلىمىندا تٷزەي سالاسىڭ». كەيٸندە وڭداعان بولۋعا تيٸس. كەلەسٸ جاعداي. ەكٸنشٸ كٸتاپ «ەلەڭ-الاڭدى» باسپاكوم ماعان تٶلەمدٸ رەتسەنزيياعا بەردٸ. اۆتورىن ايتپايمىز, سٸزدٸڭ ەسٸمٸڭٸز دە بٷركەمە بولادى, دەگەن. سونداي بٸر, قالىپتى رەسٸم بار ەدٸ. ماعان بەرٸبٸر. ەبٸش ەكەنٸ بەسەنەدەن بەلگٸلٸ. ول دا مەنٸڭ جازۋىمدى كەمٸل تانىسا كەرەك. حوش. سونىمەن, وتىز بەس باسپا تاباق قولجازباعا ون بەس بەت رەتسەنزييا جازدىم. بٸرلٸ-جار ەسكەرتپەم – زييانسىز, ۇساق-تٷيەك, اناۋ-مىناۋ, نەگٸزٸنەن رومانداعى ۇلتتىق بايلامداردى جابا بٷركەۋ تارابىندا. كٷمەنسٸز ماقۇل. سونىمەن قاتار, ناقتى بٸر دەيەكتەمە. رومان ەپيگرافىنا «ەككلەزياستان» ەيگٸلٸ بٸر ٷزٸك الىنعان ەكەن. پايدالانعان تٷپنۇسقا مەتٸن از-مۇز جاڭساق بولعان سيياقتى. مەندە «ەككلەزياستىڭ» جەكە قالىبى دا, «بيبلييانىڭ» تولىق نۇسقاسى دا بار ەدٸ, قاجەتتٸ تٷزەتۋ جاسادىم. كەيٸنٸرەك, كٸتاپ ەلٸ شىقپاي تۇرعاندا, «ەككلەزياست» قالاي بولدى دەپ سۇراپ ەدٸم, كٷلدٸ, سەنٸڭ جازعانىڭدى بٸردەن تانىدىم, دەگەن. قايتالاپ ايتايىن, ەدەتتە ٷلكەن جازۋشىلار بٸر-بٸرٸنە اقىل, كەڭەس بەرمەيدٸ, تەك تٸلەكتەستٸك, تٷيٸندٸ باعا عانا ايتىلماق, مەن كەلتٸرگەن ەكٸ رەتتە دە كٶركەمدٸك اقاۋ ەمەس, ەركٸمدە ۇشىراسۋى مٷمكٸن تەحنيكالىق ەلەۋسٸز كٸنەرات تۋرالى سٶز بولعان.

ەبٸش بايلاۋلى قىزمەتتەردە جٷرگەن زامان, الماتىدا, ەرقيلى جاعداي, ەدەتتە, اسا جيٸ بولماسا دا, تٶلەن ٷشەۋٸمٸزدٸڭ وتباسىلارىمىزدا كەزدەسٸپ تۇردىق دەدٸم. ەرينە, تەك قوناقتا عانا ەمەس. ەستە قالارلىق وسىنداي بٸر وقيعا, 1990, ەلدە 91 جىلى ماڭعىستاۋدا, الاشتىڭ ەيگٸلٸ اقىنى قاشاعاننىڭ مەرەيلٸ باسىنا كٷمبەز كٶتەرٸلۋٸنە بايلانىستى بولدى. بۇل كەزدە مەنٸڭ ٷلكەن قىزىمدى ۇزاتقان قۇدام بولات قاسىمجانوۆ اقتاۋدا, تەحنولوگييالىق ينستيتۋتتا ساباق بەرەدٸ, دوتسەنت, ەلدە دەكان. ەندٸ بۇرنادا قول جەتپەي جٷرگەن ماڭعىستاۋدى تٶرت-بەس جىل قاتارىنان, قىسى-جازى, ەركٸن ارالادىم, ٷش جٷز الپىس ەكٸ ەۋليەنٸڭ بٸرەر جٷزٸن تانىپ, ەڭ ۇلىقتارىنىڭ باسىنا تەۋاپ ەتتٸم. ەلەمدٸك دەرەجەدەگٸ عاجايىپ ەسكەرتكٸشتەر. ەبٸشتٸڭ تۋعان اۋىلى مەن وقىعان اۋىلىندا بولىپ, ٶلكەنٸڭ ٶتكەن زامانىنا قاتىستى قانشاما تاريحي ەڭگٸمەلەر مەن اڭىز, جىرلاردى تىڭدادىم, بايىرعى قازاقتىڭ قادٸر-قاسيەتٸن تاني تٷسكەندەي بولدىم, سونىمەن قاتار, ەبٸشتٸڭ دٷنيەگە كەلگەن, ٶسكەن, ادام رەتٸندە قالىپتاسقان ورتاسى تۋرالى دا تولىمدى ماعلۇمات الدىم. ٷشتاعان اۋىلىندا اسقار دەگەن شەجٸرە قارتتان ەبٸشتٸڭ ادايدان باستالىپ, جانايدان ٶتٸپ, كەكٸلبايعا تٸرەلەتٸن جيىرما ەكٸ اتاسىنىڭ ەسٸم-جٶنٸن جازىپ العان ەدٸم, الماتىدا قالدى, ورايى كەلسە, كەيٸنٸرەك وسى جازبالاردىڭ بٸر جەرٸنە تٸركەيمٸن. بٷگٸنگٸ, وتارلانعان ماڭعىستاۋ مەن وتارشىلدىق كەزەڭٸ باستالعان حٸح عاسىر – ەكٸ دەۋٸردٸ قاتارلاستىرا سىپاتتايتىن, دوسان باتىردىڭ كٶتەرٸلٸسٸ, قىرىق ورىستىڭ قىرعىنى, جەنە باسقا دا وقيعالاردى قامتيتىن رومان جازباق ەدٸم. تٸپتٸ, ايداۋداعى تاراس شەۆچەنكو جەنە جانكەشتٸ قاھارمان بالۋان نيياز تۋرالى حيكاياتتار جوسپارلانعان. زامان مەن جاعداي ىرىق بەرمەي, ٸسكە اسپاعان كٶپ دٷنيەنٸڭ قاتارىندا قالدى. ايتا بەرسەك, ەڭگٸمە كٶپ. ەبٸشكە, ونىڭ تۋعان ٶلكەسٸنە قاتىستى بولعان سوڭ ەسكە الىپ وتىرمىن.

سونىمەن, قاسىما بەيبٸشەمدٸ ەرتٸپ, قاشاعان اقىننىڭ تويىنا باردىم. وسىدان بٸر جىل بۇرىن باسىنا تەۋاپ ەتٸپ, ٸرگەسٸ كٶتەرٸلٸپ جاتقان كٷمبەز جەنە الداعى ٷلكەن توي تۋرالى «جۇلدىزدا» ارنايى ماقالا بەرگٸزٸپ ەدٸم. ەندٸ ەل ازاماتتارى ارنايى شاقىرتۋ جٸبەرگەن. كٷتٸپ وتىرعان, الدان شىققان قۇدامىزدىڭ ٷيٸنە ەمەس, قارسى العان جٸگٸتتەر باستاپ ەكەلگەن مەيمانحاناعا تٷستٸك. ليۋكس نومەر. شۇعىل داستارقان – شۇبات, قازى-قارتا... ەرتەڭٸنە مەرەكەلٸك سالتانات باستالعان. ەۋەلٸ  ايدىندى مەدەنيەت سارايىندا, قازاقستاننىڭ شار تارابىنان, تٸپتٸ, ٸرگەلەس تٷرٸكپەننەن كەلگەن قۇرمەتتٸ مەيماندار, قالا حالقى باس قوسقان القالى جيىن. كەلەسٸ كٷنٸ ۇلان-اسىر تويدىڭ ٶزٸ. تەڭٸز جاعاسىنداعى كٶرٸكتٸ جاس شاھارمەن ٸرگەلەس, كەڭ دالاعا تٸگٸلگەن, كەمٸ جەتپٸس-سەكسەن اقشاڭقان كيٸز ٷي. ەرقيلى ۇلت ويىندارى, قىرىق شاقىرىمدىق, اينالما, الامان بەيگە. مەنٸ اتاقتى جەلاياق, سسرو چەمپيونى, ەلەمدٸك وليمپيادالاردىڭ قازاقتان شىققان العاشقى كٷمٸس مەدالدٸ جٷلدەگەرٸ, ەمين تۇياقوۆپەن بٸر كيٸز ٷيگە بٶلگەن ەكەن. بۇدان بۇرىن جەكەلەي تانىستىعىم جوق ەدٸ, وسى ٶڭٸردٸڭ تۋماسى, سىرباز ازاماتپەن جاقسى جاراسىپ وتىردىق, ەيەلدەرٸمٸز دە بٸردەن شٷيٸركەلەسٸپ كەتكەن. ەلبەتتە, ايرىقشا سىي-سيياپاتتى داستارقان, ەن مەن كٷي, ودان دا عاجابى – حالقىمىزدىڭ ەلەۋلٸ ۇلدارىنا دەگەن استا-تٶك كٶڭٸلٸ, ريياسىز سىيلاستىعى. سەۋلەلٸ, ۇمىتىلماس ساعاتتار. سودان, كەش باتىپ, تٷننٸڭ بٸر ۋاعىندا بٸز وتىرعان ٷيگە سىرتتان تاعى ەكٸ جٸگٸت كەلدٸ. بٸز ەمين ەكەۋٸمٸز مۇندا ەمەس, سولاردىڭ داستارقانىندا بولۋعا تيٸس ەكەنبٸز. مۇنداعىلار ورتا جولدان بۇرىپ ەكەتٸپتٸ. جاعالاي سۇراستىرىپ, ٸزدەپ تاپقان بەتتەرٸ. ٷي يەلەرٸ كەدٸمگٸدەي داۋلاسىپ جاتىر. ەلدە تٸزٸمدە ەكٸ جەردە جازىلدىق, انىعى, بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ ايتۋىنشا, بۇلاردىڭ ەنشٸلٸ مەيماندارى كەلمەي قالعان. اقىرى, ازعانا ەزٸل, بازىنادان سوڭ, ەمين ەكەۋٸمٸز, ەكٸ بەيبٸشەمەن بٸرگە جاڭا ٷيگە اۋىسقان ەدٸك. مۇنداي ٶزگەشە ورتادا شارشاۋ, تالىعۋ جوق, تٷن ورتاسىنان اسقانشا ساۋىق قۇردىق. بەرٸمٸز بٸردەي قارعا تامىرلى قازاق دەگەنمەن, ەبٸشتٸڭ اۋىلىنىڭ ەسكٸلٸككە جاقىن, ناعىز قازاقى مٸنەزٸ مەن دارقان كٶڭٸلٸ, مەيمان كٷتۋ عانا ەمەس, الاشتىڭ ازاماتىن سىيلاۋى ٶزگەشە ەكەن. ەل-جۇرتىنىڭ ٶز ورتاسىنان شىققان ەبٸشتٸ ايرىقشا قاسيەت تۇتاتىنىن بۇرىن دا بٸلۋشٸ ەدٸم, وسىمەن نەشٸنشٸ مەرتە, بٸراق جەكەلەي قوناق ەمەس, ۇلان-اسىر توي ٷستٸندە كٶرگەن سوڭ, بۇل قۇرمەتتٸڭ سەبەپ, سالدارىن دا كەمٸل تانىعانداي بولدىم. ەبٸشتٸڭ وزىق تۋمىسىنا سەيكەس, ۇلتتىق تامىردان قول ٷزبەگەن قازاقى تەكتٸلٸك. ٷشٸنشٸ كٷنٸ ۇلى مەرەكە كٷمبەز باسىندا جالعاستى. ماڭعىستاۋداعى اتا-قازاق زيراتتارى – حالقىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸ عانا ەمەس, وزىق ٶنەرٸ مەن رۋحاني قاسيەتٸنٸڭ دە ەڭ بٸر كٶرنەكٸ, ٶز تارابىندا تەڭدەسٸ جوق كٶرٸنٸسٸ عوي. اقىننىڭ اتىنا لايىق, حالقىنا لايىق مەڭگٸلٸك ەسكەرتكٸش – وسى تويدىڭ ەڭ باستى نەتيجەسٸ, تٷيٸندٸ قورىتىندىسى بولاتىن. كٷمبەزدٸ اشۋ سالتاناتىنان سوڭ ٸرگەلەس دالاڭعا تٸگٸلگەن قوناق ٷيلەرگە قاراي بەتتەدٸك. ەمين ەكەۋٸمٸز تاعى دا بٸرگەمٸز. تيەسٸلٸ كٸسٸلەرٸمٸز باستاپ جٷرگەن.

كەشەگٸ جاپپاي دىردۋ, بەيگە مەن مەيمان بٶلٸس كەزٸندە ەبٸشتٸ كٶرمەگەن ەدٸم. ەلدەبٸر مەرتەبەلٸ قوناقتارمەن بٸرگە جٷرسە كەرەك. جاڭا, كٷمبەز باسىندا ۇشىراستىق, امانداستىق, ودان ارتىققا مۇرشا كەلمەگەن. ەندٸ, ٶزٸمٸزگە بٶلٸنگەن ٷيگە قاراي بەتتەگەندە, ەلدەبٸر كٸسٸ كەلدٸ. ەبەكەڭ مەنٸ ٶزٸ وتىرعان ٷيگە شاقىرىپتى, بٸزبەن بٸرگە بولسىن دەپ. ەبٸش مەنٸمەن الماتىدا دا حابارلاسپاعان. قانشا دەگەنمەن, اۋىل يەسٸ, بۇل جاقتا دا بٸردەن كٶرٸنبەدٸ. مەن تابيعاتىمدا كٸنەمشٸل, ٶكپەشٸل ادام بولسام كەرەك. ەرينە, جاقىن ساناعان كٸسٸگە. راقمەت, بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ ەنشٸلٸ ٷيٸمٸز بار, دەدٸم. شاقىرۋشى كٸسٸمٸز امالسىزدان كەرٸ قايتتى. كٷمبەزدٸ زيرات پەن قوناقٷيلەر تٸگٸلگەن ارالىق – ەجەپتەۋٸر جەر. سول كەزدە الىپ-ۇشىپ ەۋلەت كەلدٸ. ەبٸشتٸڭ ٷلكەن ۇلى. شٸلدەحاناسىندا بولماساق تا, مەكتەپ, بٸرٸنشٸ كلاستان جاقسى بٸلەتٸن ەۋلەت. ناقتى سٶزٸ ەسٸمدە جوق, كٶكەسٸنٸڭ اتىنان شاقىرا كەلگەن. مەن سول بەتٸمشە ماناعى سٶزٸمدٸ ايتىپ ەدٸم. ەۋلەت اڭىرىپ ٷلگەرمەدٸ, بٸزدٸڭ ەيەل كٸرٸسكەن: «اۋ كٶكەسٸ, سەنٸ ەبٸش ەمەس, مىنا بالاڭ شاقىرىپ تۇر عوي!..» – دەدٸ. كەيدە, قوجا-ناسىر اتام ايتپاقشى, ەيەلدٸڭ دە اقىل تاۋىپ كەتەتٸنٸ بار. ەندٸ جىعىلماسقا امال جوق. باراجاق ٷيٸمٸزدٸڭ يەلەرٸنەن رۇقسات, كەشٸرٸم سۇرادىم. كٶرٸپ تۇر, امالسىز يلٸككەنٸمدٸ. ٶكٸنٸشتە بولسا دا, جاپىرلاسىپ قالدى. مىنا ەميننٸڭ بٸر ٶزٸ ون كٸسٸگە تاتيدى دەپ, ونىمەن دە ريزاشىلىق ايتىستىم. ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇدان سوڭ, مىنا قاربالاس زاماندا ەمينمەن قايىرا جالعاسۋدىڭ سەتٸ تٷسپەپتٸ.

بٸز كەلسەك, مۇنداعىلار جاڭا وتىرىپ جاتىر ەكەن. يمانعالي بار, تاعى بٸر, مەن جٶن-جوسىعىن بٸلمەيتٸن مانساپتى كٸسٸلەر. جاستارى ٷلكەن اقساقال, ەرٸ قۇرمەتتٸ مەيمان رەتٸندە, ەبٸش ەكەۋٸمٸز قاتارلاسا, تٶردٸڭ تٶبەسٸندە جايعاستىق. ىردۋ-دىردۋ ەمەس, كەمەل داستارقان, كەلەلٸ كەڭەس. ەن مەن كٷي. بەرٸمٸزگە ورتاق ٶتكەن توي, اقىن مەرەيٸ تۋرالى ەركٸن سٶيلەسٸپ, جاراسىپ, جاقسى وتىردىق. يمانعالي باۋىرىممەن دە دەپ وسى جولى جٷزبە-جٷز تانىسىپ, العاش رەت تٸلدەسكەن ەدٸك. ەرتەڭٸنە ساناۋلى كٸسٸ, تٸكۇشاقپەن بەكەت-اتانىڭ باسىنا بارىپ تٷسٸپ, توبىمىزبەن تەۋاپ ەتتٸك. بۇل دا بٸر, ادامنىڭ ەسٸنەن كەتپەس, ەسەرلٸ, ەرٸ قىزىق دەۋرەن ەكەن.

بۇدان سوڭعى كەزەڭدە ەبٸش مەملەكەتتٸك قىزمەت سالاسىندا قاتتى كٶتەرٸلدٸ. تٸرشٸلٸككە پايداسىن بٸلمەيمٸن, جازۋىنا ٶلشەۋسٸز زييان كەلتٸرۋٸ انىق. ەرٸكتٸ-ەرٸكسٸز تٷردە ٶكٸمەتتٸڭ سٶزٸن سٶيلەۋ, جوعارىداعى بٸر كٸسٸنٸڭ رايىن اڭداۋ, وعان جالعاس تاعى ەلدەنەشە كٸسٸنٸڭ قىبىن تابۋ ٶز الدىنا. سونىمەن قاتار, بارلىق ۋاقىتتا ەبٸشتٸڭ تاقاۋ تٶڭٸرەگٸ, جولداس-جورالارىنا جەردەم, كٶمەگٸ كٶپ بولدى عوي دەپ ويلايمىن. قادارىنشا, ەشكٸمنٸڭ دە ٶتٸنٸشٸن جەردە قالدىرماسا كەرەك. جاقىنعا جاناشىر كٶڭٸل, جالپىعا كەڭشٸلٸك مٸنەز نەتيجەسٸ. بۇل كەزدە ەگەمەن ەلٸمٸزدە جاپپاي زاڭداستىرىلعان كوررۋپتسييا, ارام قالتا ٶز الدىنا, ەشبٸر, تٸپتٸ, ٸلگٸشەك-كٷمەنسٸز, وپ-وڭاي مەسەلەنٸڭ ٶزٸ تٸكەلەي پارا, نەمەسە تامىر-تانىس, اعايىندىق جالعاستىق بولماسا, وڭىمەن شەشٸلمەيتٸن. مەن مەكتەپتٸ التىن مەدالعا بٸتٸرگەن, شەت تٸلدەر ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٷزدٸك وقىپ جٷرگەن ەكٸ بالامدى بولاشاق باعدارلاماسىنا ٶتكٸزۋدٸڭ ەشقانداي جولىن تاپپادىم. تٸپتٸ, قايدا, قالاي قابىلدانىپ جاتقانىنىڭ ٶزٸ قۇپييا. اقىرى, جوعارعى بٸلٸم مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, ٸزگٸلٸكتٸ شەمشە كٶپبايقىزى بەركٸمباەۆانىڭ ىقىلاسىمەن, كەنجە ۇلدى, بۇل كەزدە ٷلكەن ۇل قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن چەحيياعا, پراگا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دايىندىق كۋرسىنا جەتكٸزدٸم. ماقتانىپ ايتايىن, كەلەر جىلى, شەت ەلدٸك ەكٸ جٷز ەلۋ تالاپكەردٸڭ ٸشٸندە ٷش بٸرلٸك, بٸر ەكٸلٸك, ياعني ٷش بەس, بٸر تٶرت الىپ, جالپى تٸزٸمدە قاتارىنان تٶرت بەس العان بوسنييالىق سەرب بالاسىنان كەيٸن ەكٸنشٸ بولىپ, ەۋروپاداعى ەڭ ەجەلگٸ كارل ۋنيۆەرسيتەتٸنە تٷستٸ. ال قىزىما ەشقانداي جول تابىلماعان. اقىرى, ابىلاي حان ۋنيۆەرسيتەتٸن ٷزدٸك بٸتٸردٸ. مٸنە, وسى كەزدە, قازاقستان وقۋ ورىندارىن قىزىل ديپلومعا تەمامداعان ەلۋ بالا انگليياعا بٸر جىلدىق وقۋعا جٸبەرٸلەدٸ ەكەن دەيتٸن حابار ەستٸدٸم. انىق سٶز. امال جوق, ەبٸشكە قولقا سالىپ ەدٸم. سول كٷنٸ, ارادا ەكٸ ساعات ٶتپەي, ٷيگە تەلەفون سوعىپتى. بٸزدٸڭ بەيبٸشەگە. يمانعالي كەتكەن, ەندٸ جاڭا عانا كەلگەن مينيستر قىرىمبەككە ايتتىم, مۇحاڭ ەرتەڭ حابارلاسىپ, بالانىڭ قاجەتتٸ قۇجاتتارىن ەزٸرلەپ بەرسٸن, دەگەن. ەرتەڭٸنە, ساعات توعىزدان ٶتە, قابىلداۋ بٶلمەسٸنە تەلەفون شالمايمىن با. مەن پەلەنباي دەگەن اعاڭىز بولام, مينيستردٸڭ ٶزٸ حابارلاسسىن دەگەن ەكەن, ماڭىزدى شارۋام بار ەدٸ, دەپ. سەكرەتار قىز – قازاقى, تەربيەلٸ بالا ەكەن, «جارايدى, اعا, قازٸر قوسامىن» دەدٸ. كٷتٸپ تۇرمىن, بٸرەر مينۋتتان سوڭ قىزىم داعدارعان قالىپتا, كەشٸرٸڭٸز, دەپ قازٸر بوساماي جاتىر ەكەن, دەدٸ. بٸرەر ساعاتتان سوڭ حابارلاسىڭىز. مەجەلٸ ۋاقىتتا تاعى دا جاعدايى جوق, بٸر جاققا كەتٸپ بارادى. تٷستەن كەيٸن – جينالىس ٷستٸندە. مەن ەۋەلگٸ تەلەفوننان سوڭ-اق كٷمەن العام. الايدا, ەرتەڭٸنە تاعى دا حابارلاستىم. ارعى كٷنٸ جەنە. ەندٸ قىزىم شىنىمەن ابدىرادى. ايتار سىلتاۋى دا تاۋسىلعان. بٸراق مەن توقتاي المادىم. تۋرا بٸر اپتا بويى, كٷنٸنە بٸر رەت قوڭىراۋ شالىپ تۇردىم. كەيٸندە حابارلاسپادى, بٸلمەدٸم دەگەن سٶز تۋىنداماس ٷشٸن. ٶزٸمنٸڭ اتى-جٶنٸمدٸ قايتالاپ, مينيستر بٷگٸن دە بوساي الماي جاتقان شىعار, دەيمٸن. بيشارا قىز «يە, يە...» دەپ, مەنەن تەزٸرەك قۇتىلۋعا اسىعادى. ەندٸ, اينىما دوسىنىڭ ەرەكەتٸ تۋرالى ەبٸشكە قايىرا تٸلدەسۋدٸ نامىس كٶردٸم. سونىمەن, جارتى جىل ٶتسٸن. استانا – اقمولاعا كٶشتٸ. مەن ەلدەبٸر مەرەكەلٸك جيىنعا بارعان ەدٸم. بٸزدٸڭ شەف – باسپاكوم مينيسترٸ, پاراساتى مەن ساياساتى تەڭدەس التىنبەك سەرسەنباەۆ. جازۋشىلار وداعىنان نەبەرٸ التى ادام: بٸر ورىس, بٸر جويىت, بٸر نەمٸس جەنە ٷش تاراپتان ٷش قازاق تٸزٸمگە ٸلٸنگەن ەكەن, سونىڭ بەل ورتاسى بولىپ. ٷلكەن, سالتاناتتى كەش. ٷزٸلٸستە ەبٸشتٸ كٶردٸم. شۇرقىراپ امانداستى. بٸردەن-اق: «بالا وقىپ جٷر عوي, لوندوندا, انادا ەلدەقالاي ەسكە تٷسكەندە سۇراپ ەدٸم, قىرىمبەك ايتتى», – دەدٸ. مەن – ٶتە تەربيەلٸ, مەدەنيەتتٸ كٸسٸمٸن. بٸراق دەپ وسى جەردە ٶزٸمدٸ ۇستاي المادىم. قازاقشا جٸبەرٸپ السام كەرەك. سودان سوڭ ايتتىم, لوندوندا وقىپ جٷر, اعالارى اقشا جيناپ, سونداعى بٸر تٶلەمەلٸ كۋرسقا جٸبەرگەن, ال مينيسترٸڭنٸڭ جاعدايى... ماناعى پۇشايمان وقيعانى بايانداپ بەرگەن ەدٸم. اقىر سوڭىندا توقتاي الماي, بۇل – الىستاعى مەنٸ ەلەمەگەنٸ ەمەس, جاقىنداعى سەنٸ قورلاعانى, دەپپٸن. ەبٸش قاپ-قارا بولىپ كەتتٸ. سول مەزەتتە تاعى بٸرەۋلەر كەلٸپ امانداسىپ, سٶزٸمٸز ٷزٸلٸپ قالعان. ونسىز دا تەمام حيكايات. مەنٸڭ ەبٸشكە كٸنەم جوق ەدٸ. ٶتٸنٸشٸمدٸ بٸردەن قابىلدادى, ۋەدەگە سەندٸ, اقىرىندا سٶزٸ جەردە قالسا, جاماندىعىنان ەمەس, تاپسىرعان كٸسٸنٸڭ سۋايت, ارامدىعىنان. بۇدان بۇرىنىراق ويلاعام, ەبٸشتٸ اراعا بەكەر سالدىم-اۋ, دەپ. اقىرى سولاي بولدى. مەن بۇل كەزدە «جۇلدىزدا» وتىرعام. جالعىز جەنە ورتالىق ەدەبي جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى. قالامىن سىيلاعان جازۋشى ٷشٸن بۇدان ٷلكەن قىزمەت جوق. ال ەل بيلەۋشٸلەردٸڭ كٶزقاراسى تۇرعىسىنان العاندا, قۇنىڭ – ەسٸكتەگٸ جالشىدان تٶمەن. بەلكٸم, ەبٸش وسى جاعىن بەرٸمٸزدەن بۇرىن اڭداپ, باسقا بٸر تٸرشٸلٸك جولىن قالاۋلى ىقىلاسپەن تاڭداعان شىعار.

بۇل ەبٸش قانداي مەرتەبەلٸ قىزمەتتە جٷرسە دە, ەڭ الدىمەن جازۋشى ەدٸ. بٸزدٸڭ ەدەبيەتشٸ قاۋىم ورتاسىندا. جالپى جۇرت ۇعىمىندا. ال كەز كەلگەن قالامگەردٸڭ ٶزٸندٸك باعاسى بار. پەندەلٸك پايىم ەڭ مىقتى دەگەندەرٸن ٶزارا سالعاستىرىپ جاتادى. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭعى ون جىلدىعى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىنداعى ەدەبي سىن ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸ دارالاپ, قاتار اتايتىن. ەۋەلٸ كەكٸلباەۆ, ودان سوڭ ماعاۋين. كەرٸسٸنشە بولىپ كٶرگەن ەمەس. سونىڭ ٶزٸندە, ەۋەسقوي جۇرت, شالاعاي ەدەبيەتشٸلەر تارابىنان قايسى ارتىق, قايسى كەم دەگەندەي دٷدەمال ساۋالدار تۋسا كەرەك. جەنە ٶنەر اتاۋلىمەن جاعالاسا جٷرەتٸن ٶسەك-اياڭ: باقتالاستىق, قىزعانىش, كٶرە الماۋشىلىق تۋرالى لاقاپ. اتاپ ايتايىن, ەبٸش ەۋەلدەن كەڭ ەدٸ, پارىقسىز داراقىلىعى جوق, بەلكٸم, ٸشتەي ٶزٸن ەشكٸمگە تەڭگەرمەسە دە, كٸسٸمسٸگەن كەكٸرت مٸنەزدەن اۋلاق. جاس كەزٸنەن جۇلدىزى جارىق بولدى. ال مەن قاشاندا ٶزٸمە ايرىقشا سەنٸمدٸمٸن, كٸمنەن بولسا دا وقۋىم ارتىق, جازۋىم بيٸك دەپ بٸلدٸم. تٸپتٸ, جيىرما-جيىرما بٸر جاستا جازعان العاشقى ەڭگٸمەلەرٸمنەن كەيٸن ٶزٸمدٸ قازاق پروزاسىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىقتىم دەپ سانادىم. ارادا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ٶتكەندە ەيگٸلٸ عابيت مٷسرەپوۆتىڭ ٶزٸ وسىلاي دەگەن. كەيٸنگٸ, «تازىنىڭ ٶلٸمٸنەن» سوڭعى كەزەڭدٸ ايتپاي-اق قويايىن. ٸلكٸدە جازىلعان جەنە جاريياعا شىققان «قوبىز سارىنىن» ەسەپكە الماعاندا. ەبٸش ەكەۋٸمٸز تەل ٶستٸك. العاشقى, ەلەۋلٸ شىعارمالارىمىزدى قارايلاس مەزگٸلدە جازدىق. راس, ەبٸش اقىن رەتٸندە اتاققا تەزٸنەن جەتتٸ, سىنشى رەتٸندە دە مەنەن بۇرىنىراق تانىلدى. جەنە مەن ەدەبيەت تاريحىمەن ارحيۆ كەمٸرٸپ وتىرعان كەزدە پروزا سالاسىندا ٶندٸرتٸپ جازدى. الايدا, ەۋ باستان-اق ەكەۋٸمٸزدٸڭ ارا قاتىناسىمىز ريياسىز ەدٸ.  سٷيٸنٸش جەنە تٸلەكتەستٸك. ٶزارا «جارىس», ەلدەنەندەي باقاستىق بولعان جوق. ەركٸم ٶزٸنشە نىق ەكەن. ەركٸمنٸڭ دە دوسى تۋرالى ۇعىمى جوعارى ەكەن. بۇرىن دا بٸر ايتتىم عوي دەيمٸن, ٶنەر ادامدارىنىڭ قيلى تاعدىرى تۋرالى, 1978 جىلى جازىلىپ, كٶپ ۇزاماي باسىلىپ شىققان «كٶكبالاق» رومانىندا: «شىن كەمەلگە كٷنشٸلدٸك جات», – دەپ جازعان ەكەم, جەتكەن بيٸكتەن قاراعان, بۇرنادان قالىپتاسقان ۇعىم. قىزعانىش – ٶزٸنە كٷمەندٸ, بەكەنە جازارماندارعا عانا تەن كٸنەرات دەپ بٸلەم. جەنە شالاعاي جۇرتتىڭ سىرتتان تون پٸشۋٸنٸڭ كٶلەڭكەلٸ كٶرٸنٸسٸ.

وسى رەتتە, 2004, ەلدە 2005 جىلى اسا قولاپايسىز جاعدايات بولدى. ماڭعىستاۋدا شىعاتىن, بٸراق بٷتكٸل رەسپۋبليكاعا تارايتىن, جاڭىلماسام, «ٷش قييان» اتالاتىن گازەتتە ٷلكەن ماقالا باسىلىپتى. ەبٸش كٶتەرە ماداقتالادى. ونىسى جٶن. بۇدان كەيٸن مەنٸ ەبٸشپەن سالعاستىرا كەلە, مەيلٸنشە كەمٸتۋگە تىرىسىپتى. جازۋشىلىعى دا, باسقاسى دا شامالى, دەيدٸ. مەيلٸ. بۇدان دا سۇمدىعى – ٸشٸ تار, قىزعانشاق. تاعى سول سيياقتى تٶتەنشە تولعامدار. ەسٸمدە قالعانى – ٶمٸر بويى تىراشتانىپ, ەبٸشكە جەتە الماي كەلە جاتىر, ٸشٸ تولىپ, ىزادان جارىلعالى جٷر, دەپتٸ. مەن جٶنٸندە نە ايتىلماعان. ول كەزدە, ودان بۇرىن جەنە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن. ال اناۋ – بٷتكٸل رەسپۋبليكا شەگٸندە, ورتالىق جەنە ايماقتىق بارلىق باسىلىمدار بەتٸندە ماعان قارسى قىزىل ناۋقان جٷرٸپ جاتقان كەز ەدٸ. ٷيرەنشٸكتٸ جاعداي. الايدا, مىنا لەپەستٸڭ ەرەكشەلٸگٸ – ٶمٸرٸ شەي دەسپەگەن, قاناتتاس شىعىپ, قاتارلاس كەلە جاتقان ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸ سالعاستىرۋى جەنە وسىنشاما بەلەكەت سٶز ايتىلۋى بولاتىن. مەن گازەت مەتٸنٸ قولعا تٷسكەننەن سوڭ, تاعى بٸرەر اپتا ايال قىلدىم. قامقور ٸنٸلەرٸ, سٶز جوق, بۇل ماقالانى ەبٸشكە جەتكٸزدٸ. ەندەشە, وسى گازەت بەتٸندە, نەمەسە ٶز تارابىنان ارنايى جاۋاپ بەرۋگە تيٸس. بولمادى, كٶرٸنبەدٸ. وسىدان سوڭ مەن جالالى ماقالانى سول قالپىندا, ٶزٸم باسقارىپ وتىرعان «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارييالادىم. ايتا كەتۋ كەرەك, ماڭعىستاۋلىق ٸنٸلەردٸڭ شامىنا تيگەن جاعدايات – وسىدان بٸراز بۇرىن بٸزدٸڭ جۋرنال بەتٸندە ەبٸشتٸڭ ەلدەبٸر شىعارماسىنا قاتىستى سىن پٸكٸر ايتىلعان ەكەن. قازٸرگٸ قازاق پروزاسى تۋرالى ماقالالاردىڭ بٸرٸندە. تٸپتٸ, ەسٸمدە جوق; ەلبەتتە, جۋرنالعا جٸبەرەر الدىندا وقىدىم, اتالمىش مٸن ورىندى ما, ورىنسىز با, ايتارلىقتاي مەنٸ جوق, اسسا ەكٸ-ٷش سٶيلەم, بٸرەر شۋماق. مەنٸڭ ٶمٸر بويى, تٸپتٸ, دەپ وسى تۇستا كٶرٸپ كەلە جاتقان قۇقايىم بۇدان ون, جٷز ەسە: ەرٸپتەس جازارمان قاۋىم ەربٸر جاڭا شىعارمامدى تٷرپٸدەي كٶرەدٸ, ارىداعى «كٶك مۇنار» رومانى جەنە باسقا دا حيكاياتتار تۇرىپتى, بەرٸدە, قانشاما اتاققا جەتكەن زاماندا جازىلعان عۇمىرباياندىق «مەن»-نٸڭ داۋى نەشە جىلعا كەتتٸ, بۇدان كەيٸنگٸ, شىڭعىس حان تۋراسىنداعى ماقالالار سوڭى بٸتٸسپەس ويباي-اتتانعا ۇلاستى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اكادەميكتەر مەن «حالىق قاھارماندارى», ەڭبەك ارداگەرلەرٸ ٷستٸ-ٷستٸنە, بەرٸسٸ باسپاسٶز مينيسترلٸگٸ, ارىسى – رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ اتىنا تالاپ پەن عارىزدى قارداي بوراتىپ جاتىر, قاتارلاس «قازاق ەدەبيەتٸ», جوعارىداعى «ەگەمەن قازاقستان», ارالىقتاعى «جاس الاش», ەڭ اياعى «الماتى اقشامى» مەن وبلىستىق گازەتتەرگە دەيٸن جاپىرلاي سٶگٸپ جاتىر – نە بولدى? – تٷك تە بولعان جوق, قىلشىعىمىز قيسايماي, قالامىمىز مٷدٸرمەي, شالقىپ, تولقىماساق تا, قالىپتى جاعدايدا كٷن كەشٸپ كەلەمٸز. ال كلاسسيك جازۋشى عانا ەمەس, مانساپتى قىزمەتتە وتىرعان ەبٸشتٸڭ اتىنا, ورىندى بولار, ورىنسىز بولار, بٸر اۋىز تٸلەك, سىن ايتۋ – قىلمىسقا پاراپار سۇمدىق ەكەن... سونىمەن, ٶزٸمدٸ بالاعاتتاعان, بەيەدەپ قانا ەمەس, تٷيسٸكسٸز, ساۋاتسىز ماقالانى جۋرنالىما سول قالپىندا باسىپ شىعاردىم. مەن ەبٸشتەن تاعى دا ەلدەنەندەي سٶز كٷتٸپ ەدٸم. ەگەر بٸزدٸڭ اۋىل دەمەيٸن, مەندە اۋىل جوق, اتا-بابا مولاسى مەن كٸندٸك كەسكەن قونىستىڭ توزعان جۇرتى عانا بار, اۋىلداس ەمەس, تٸلەكتەس, انىعى – ىعىمدا سايالاعان جٸگٸتتەر, مەنٸڭ كٶلەڭكەمدە جٷرگەن ەلدەكٸم ەبٸش تۋرالى وسىنداي تالپى سٶز ايتا قالسا, سول سەتٸندە سٶگٸس جاساپ, قولما-قول ەبٸشتٸڭ ٶزٸنەن كەشٸرٸم سۇرار ەدٸم. ال ەبٸشٸم تىرس ەتپەدٸ. كەيٸنٸرەك ويلادىم, ەبٸشتٸڭ مەملەكەتتٸك باعدارداعى شارۋاسى كٶپ, العاشقى ماقالانى العان جوق, كەيٸنگٸ باسىلىمدى كٶرگەن جوق. مىنا جاقتا ٶز بەتٸمٸزبەن تىپىرلاپ جٷرگەن – بٸز عانا. شىنىندا دا كٶپ ۇزاماي, ەلگٸ «ٷش قييان» – ماڭعىستاۋ تارابىنان تيەسٸلٸ جاۋاپ بولدى. ول جاقتاعى, اۋىل-ٷيدٸڭ تۋىن ۇستاعان تالاپكەرلەر ەۋەلدە قاتتى داعدارعان ەكەن. ٶزٸن سٶككەن ماقالانى قايىرا باساتىنداي, مىنا ماعاۋيننٸڭ ەسٸ اۋىسىپ كەتكەن بە – دەپ. ينتەرنەتكە شىققان جالعاس ماقالادان وقىدىم. دەپ سولاي. الجاسىپ, شاتىسقان. ەيتپەسە اقىلعا سىيمايتىن ٸس. ارادا ازعانا ۋاقىت ٶتكەندە, كٶپتەپ كٶمەكتەسٸپ, ويلانا-تولعانا كەلە, دانالىق قورىتىندى جاساپتى. ماعاۋين ٶزٸنٸڭ قاتەلٸگٸن مويىنداپ, بارلىق يانات, بالاعاتتى قابىل الىپ, امالسىزدان جۋرنالىنا باسىپ وتىر! سونىمەن قاتار, زەرەسٸ ۇشا قورقىپ, ەبٸشتەن كەشٸرٸم سۇراعانى! جالعىز ەبٸش ەمەس, جالپى جۇرت, قازاق قاۋىمىنىڭ الدىندا اقتالماق! مٸنە, وسىنداي كەرەمەت. اتاۋلى ماقالا, – گازەتٸ توزار, جوعالار, ينتەرنەتٸ ٶشەر, مٷلدە ۇمىتىلار, كٸتاپ بولىپ تٷپتەلەتٸن «جۇلدىزدىڭ» بەتٸندە بٸرجولا ساقتالىپ قالماق. ٶتە دۇرىس جاسادىم دەپ ويلايمىن. بۇل رەتتە دە ەبٸشتٸڭ جەكە باسىنا ٶكپە, كٸنەم جوق. ناقتىسىن بٸلمەگەننەن. انىعى – جاڭاعى جالالى ماقالانىڭ ٶز ٸشٸندە تۇر. كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸ كەيٸنگە ماعلۇم بولماق.

ەبٸش اقمولادا, مەن – الماتى, جىل سايىن جازدا, ەكٸ-ٷش ايعا شەت ەل – الىس پراگاداعى بالاما دەمالىسقا كەتەم. وسى, الماتىدا وتىرعان كەزٸمنٸڭ ٶزٸندە ەبٸشتٸڭ جولى تٷسپەدٸ. ماناعى, استانا اۋىسقان سالتاناتتى كەشتەن سوڭ مٷلدە ۇشىراسپادىق. نەشە جىل بويى. كٶڭٸل الالىعى ەمەس, جەر شالعايلىعى. بار حابارىمىزدى سىرتتاي بٸلٸسٸپ وتىرساق كەرەك. اۋىلداس ٸنٸلەرٸ ۇران سالعان قولايسىز جاعدايدان سوڭ دا مەنٸڭ كٶڭٸلٸمدە كٸرنە جوق ەدٸ, بەلكٸم, ەبٸش بەرٸن بٸلە تۇرا مەنٸمەن تٸلدەسۋدٸ ارتىق كٶرگەن شىعار, رەنٸش ايتادى دەپ يمەنۋٸ دە, بٸراق مەن قايتكەندە كٸنەلاماس ەدٸم.

بۇل كەزدە جەرەۋكە اعايىندارى ەبٸش ٷشٸن تىم جويداسىز كٶرگەن بٸر اۋىز ەسكەرتپەدەن جٷز ەسە سالماقتى, اۋىر ايىپ, جالا مەن پەلە رەسپۋبليكاداعى بارلىق باسىلىمدار ارقىلى مەنٸڭ باسىما ٷيٸلٸپ تٶگٸلٸپ جاتتى. بٸر كٷندە بەس-التى گازەتكە قاتارىنان شىققانى بار. بٸر ەمەس, ەلدەنەشە رەت. وماي!.. سول كٷندەردٸڭ ٶزٸندە مەنٸڭ جازۋىم توقتالعان جوق. جٷيكەنٸڭ ايرىقشا مىقتىلىعىنان ەمەس. بەرٸك سەنٸمنەن. بۇرىنىراق ايتقانىم بار: بٸزگە سوقتىققان ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ سورى قاينايدى دەپ, بٸزگە كٷيە جاقپاق بولعان كٸسٸنٸڭ ٶزٸ قارابەت بولادى دەپ. دەلمە-دەل ەسٸمدە جوق, ەيتەۋٸر جازىلعان, باسىلعان سٶز. ماعناسى – مەنٸڭ تارابىمنان ناقتى قارىمتا شارت ەمەس, ەرتەڭ بولماسا ارعى كٷن, كەلەر زامان بەرٸن ورنىنا قويماق. جەنە بٸر لەپەسٸم: «ٶنەردە, ەدەبيەتتە قاشاندا كٶپ يت ەمەس, كٶك يت جەڭەدٸ», – دەگەم. سەنٸ قالاي كٷستانا قىلسا دا, ٶتكەندەگٸ بارىڭا نۇقسان كەلمەيدٸ. جالعان مەن جالاعا مەن بەرمەسەڭ, كٶڭٸلٸڭە كٸرەۋكە تٷسپەيدٸ, يگٸلٸكتٸ جۇمىسىڭ ودان ەرمەن جالعاسا بەرمەك.

ماعان قارسى ٶكٸمەتتٸك «ەگەمەن قازاقستاننان» باستاپ, رەسپۋبليكالىق بارلىق رەسمي جەنە بەيرەسمي باسپاسٶز بەتٸندە تۋرا بەس جىلعا سوزىلعان ەشكەرەلەۋ ناۋقانىنىڭ سىرتقى, ەڭ تٷيٸندٸ نەتيجەسٸ – 2006 جىل, 6 قاراشا كٷنٸ ٶزٸم تۋرا ون سەگٸز جىل, ٷش جارىم اي باسقارعان «جۇلدىز» جۋرنالىنان كەتۋگە مەجبٷر بولدىم. كەتكەم جوق, تىم قۇرسا سىرتتاي سىپايىلىق ساقتاماي, دٶرەكٸ قالىپتا كەتٸردٸ. بٸر اپتا بۇرىن باسپاسٶز مينيسترلٸگٸنەن كەلگەن ٶكٸل «ۇزاق وتىرىپ قويىپسىز» دەگەن جالعىز-اق سىلتاۋ ايتىپ ەدٸ. ياعني, ٶزٸم تٸلەنٸپ, ارىز جازۋىم كەرەك. جوعارىدا مەنەن ەلدەقايدا ۇزاق وتىرعان كٸسٸ بار دەدٸم, ەشبٸر يلٸكپەي. ەندٸ قاتقىل جارلىق بەرٸلگەن. ٶكٸمەتٸم مەن پارتييام, ولاردىڭ ايتاعىنداعى جاندايشاپتار تٷيسٸكسٸز, بەرەكەسٸز, جاپپاي ناۋقان جاساپ, مۇنشاما جانىقپاسا دا بولاتىن ەدٸ. ەدەبي جۋرنال – كەدەن باسقارماسى ەمەس, سالىق جيناۋ ورتالىعى ەمەس, بٸراق ەشقانداي پايدا تٷسٸرمەسە دە, كەۋدەسٸ بيٸك كٸسٸ وتىرعان سوڭ, سەنٸمسٸز, بەلكٸم, ايرىقشا زيياندى كٶرٸنسە كەرەك. حوش. الدىن-الا قاۋٸپتەنسە دە, دەپ وسى سەتتە داعدارىپ قالعان رەداكتسييا قىزمەتكەرلەرٸنە ريزا-حوش ايتىسىپ, قولىمدا جۇقا پورتفەلٸم عانا بار, شىعىپ جٷرە بەردٸم.

كەيٸندە بٸر ايتقانىمداي, ەگەمەن ٶكٸمەتٸم مەن تۋىسقان پارتيياما ەشقانداي ٶكپەم جوق ەدٸ. حالقىڭا جات پەيٸل, سەن ٷشٸن جاۋ دەمەيٸن, كٶلدەنەڭ, بەيساۋات قۇرىلىمعا قانداي ۋەج, كٸنە بولۋعا مٷمكٸن. مەنٸ تۋرا بەس جىل بويى, ونىڭ ٸشٸندە سوڭعى ون ەكٸ اي تىنىمسىز قارالاپ, جەر دٷنيەدە جوق پەلە-جالانى ٷيٸپ-تٶگٸپ جاتقاندا, قازاقتىڭ تىم قۇرسا بٸر ازاماتىنىڭ, ارا تٷسپەسٸن, بۇل قالاي دەپ ايتپاعانىنان تٷڭٸلدٸم. ەگەر بٸزدٸڭ ورتامىزداعى قانداي دا تۇلعاعا قارسى مەنٸڭ باسىمنان ٶتكەننٸڭ وننان بٸرٸندەي قىساس جاسالىپ جاتسا, مەن ٷندەمەي قالۋدى ٶز بويىما ار كٶرەر ەدٸم. ەلدەكٸمدٸ اياعاننان ەمەس, ەدٸلەت ٷشٸن دە ەمەس, ٶزٸمنٸڭ اتاققا شىققان الاش ازاماتى دەگەن اتاۋسىز مەرتەبەمە كٶلەڭكە تٷسٸرمەس ٷشٸن. ەلبەتتە, مەنٸ جاقتىرمادى دەپ تە ەشكٸمگە كٸنە تاقپايمىن. الايدا, بۇدان بۇرىن دا ايتسام كەرەك, مەن مۇنداي ورتادا ٶمٸر سٷرە المايتىن ەدٸم. ەلدەن بٸرجولا كەتۋگە بەل بايلادىم.

«بٶرٸ ارىعىن بٸلدٸرمەس», – دەگەن. ارادا ٷش-تٶرت كٷن ٶتكەندە اتاۋلى جيىنعا باردىم. مەملەكەتتٸك سىيلىقتار كوميسسيياسىنىڭ العاشقى مەجٸلٸسٸ. بۇرناعى مەدەنيەت مينيسترلٸگٸنٸڭ عيماراتى. ەكٸنشٸ قاباتقا كٶتەرٸلگەندە, مەجٸلٸس زالىنىڭ ەسٸك الدىندا جاقسى كٶرەتٸن ٸنٸلەرٸمنٸڭ بٸرٸ باققوجا مۇقاي مەن سەرٸك نەگٸموۆ دەيتٸن ەدەبيەتشٸ تۇر ەكەن. ەلدەكٸمدەرگە جاققان, ەندٸ دەرەجەسٸ كەم بولسا دا, مەرتەبەلٸ كوميسسييا مٷشەسٸ تەرٸزدٸ. باققوجامەن ەدەپكٸدەي جىلى امانداستىق. سودان سوڭ نەگٸموۆكە قاراپ تۇرىپ ايتتىم: «قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ» ٶتكەن سانىندا مەنٸڭ عۇمىرباياندىق ديلوگييامدى جامانداپسىڭ. مەن عانا ەمەس, «جۇلدىزدا» باسىلعان قابدەش جۇمادٸلوۆتىڭ, بەكەجان تٸلەگەنوۆتىڭ, ەزٸلحان نۇرشايىقوۆتىڭ دا ەستەلٸك كٸتاپتارىن تەرٸستەيسٸڭ. تانىمىڭ, كٶزقاراسىڭ سولاي ەكەن دەيٸك. الايدا, قازاققا مەمۋار جانرىنىڭ كەرەگٸ جوق, زيياندى دەگەن نە سٶز? وسىنداي تٷسٸنٸكپەن قالايشا ەدەبيەتشٸ بولىپ جٷرسٸڭ?» – دەدٸم. «يت – اشۋىن تىرنادان» ەمەس, بىلعانىش ناۋقاننىڭ سوڭعى بٸر كٶرٸنٸسٸنە بەرٸلگەن باعا. سودان باققوجا ەكەۋٸمٸز ٸشكە كٸردٸك. الدىمىزدان حانبيبٸ شىعىپ ەدٸ. ەسەنعاراەۆا. جاقسى اقىن, سونىمەن قاتار, حالقى ٷشٸن پايدالى قىزمەت جاساپ جٷرگەن مەدەنيەت قايراتكەرٸ. مەمسىيلىققا ۇسىنىلعان تٸزٸمدە بارىن بٸلەم. جٶنٸمەن, سىپايى امانداسىپ, اتاۋلى كٸتابىن جازىپ بەردٸ. دەپ وسى سەت قانا ەمەس, ٷلكەنگە ٸلتيپات ٷشٸن ۇسىنىلعان كٸتاپقا قانداي اۆتوگراف جازىلۋى مٷمكٸن? كٶتەرمە سٶز, ارتىق-كەمدٸ قۇرمەتكە تولى لەپەس. حانبيبٸ قارىنداسىم قىسقا قايىرىپتى: «اعا, التىن باسىڭىز امان بولسىن!» – دەيدٸ. بار پەيٸلٸ, تٸلەگٸ مەن قۇرمەتٸ وسى بٸر اۋىز سٶزگە سىيعان. جەنە مەنٸڭ كٶڭٸل اۋانىممەن سەيكەس كەلەدٸ. ٶمٸرٸمدە اعا-باۋىر, ٸنٸ-قارىنداس تارابىنان ەستٸگەن ەڭ عاجايىپ لەپەس دەر ەدٸم. ٶكٸنٸشكە قاراي, حانبيبٸ تولىق داۋىسقا جەتپەي, ٸرٸكتەۋدەن ٶتە الماي قالدى. بٸراق بۇدان اقىندىعىنا كٶلەڭكە تٷسپەسە كەرەك.

تاعى ەكٸ اپتا وزعاندا, مەملەكەتتٸك سىيلىقتار كوميسسيياسىنىڭ قورىتىندى مەجٸلٸسٸ شاقىرىلعان ەدٸ. كٸم ەكەنٸ ەسٸمدە جوق, قاتارلاس جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸمەن تۇرعام. كەنەت ارعى تاراپتان ەبٸش كٶرٸندٸ. مەنٸ بٸردەن اڭداماي, ارالىق جٸگٸتپەن امانداستى. سودان سوڭ عانا كٶرگەن. مەن قول بەرٸپ ەدٸم, ارسالاڭداپ قۇشاعىنا الدى. ماعان سۇراۋلى جٷزبەن قاراعان. بەرٸ جاقسى, دەدٸم. وسى كەزدە سەرٸك اعا قيراباەۆ كەلٸپ ەدٸ. اماندىقتان سوڭ: «مۇحا, بۇل قالاي بولدى?» – دەدٸ كەيٸستٸ جٷزبەن. «ەميگراتسيياعا كەتەم!» – دەدٸم. ەبٸش اڭتارىلىپ قالىپ ەدٸ. كەلەر مەزەتتە بەرٸمٸزدٸ  مەجٸلٸس زالىنا شاقىرعان. ەبٸش ارامىزدا بولمادى, تەرٸزٸ, باسقا بٸر شارۋالارمەن جٷرسە كەرەك. ەبٸش ەكەۋٸمٸزدٸڭ ەڭ سوڭعى كٶرٸسۋٸمٸز ەكەن. ارادا اي ٶتپەي, 2006, 28 دەكابر كٷنٸ مەن بەيبٸشەممەن بٸرگە ورتالىق ەۋروپا – پراگا قالاسىنا كەلٸپ تٷستٸم. ەلدەن بٸرجولا كەتكەن ەميگراتسييانىڭ باسى. سەگٸز جارىم جىلدان سوڭ امەريكاعا ٶتٸپپٸن. بار ساپاردىڭ سوڭى بولماق.

***

2015, 11 جەلتوقسان. ەبٸش فەني دٷنيەدەن كٶشتٸ. بٸرگە باستاعان, قاتارلاس جاساعان قايران ەبٸش. بار ٸسٸنە تەڭٸرٸ تارازى. عازاپتى جەر بەتٸندە جەتپٸس التى جىل جەنە بەس كٷن عۇمىر كەشٸپ, باقيعا كەتتٸ. قانشاما جىل بويى العان بارلىق اتاق-دەرەجەسٸ, ماراپات پەن ماداق, جۇلدىزدى سٶلكەبايلار تٷگەلدەي جوققا اينالعان. ارتىندا كٷندەلٸكتٸ, ٷزدٸكسٸز, تىنىمسىز, بەيمازا قىزمەت استىندا جٷرٸپ, قالت ەتكەن شەكتەۋلٸ ۋاقىت, ۇيقىسىز تٷن, ارالىق دەمالىس كٷندەرٸ, جارىم اي, ٷش-تٶرت اپتالىق تىنىم كەزدەرٸندە, بايلاۋ مەن قۇرساۋدان بوساعان دارقان كٶڭٸلمەن, باياندى اق قاعاز بەتٸندە تٸزبەلەگەن شىعارمالارى عانا قالدى. ەدەپكٸ ٶمٸردە – ۇل مەن قىز, نەمەرەلەر. جەنە, ٷلكەن ەسەپتە – قارا ورمان حالقى. پەندەسٸنٸڭ دە, تۇلعاسىنىڭ دا ناقتى, تٷپكٸلٸكتٸ باعاسى – كەلەشەك ٷلەسٸندە.

30.Vٸٸ – 20.Vٸٸٸ.2016,