سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە مٷگەدەكتەگٸ بار جانداردىڭ قۇقىعى مەن ەلەۋمەتتٸك قورعالۋىنا اسا مەن بەرٸلە باستادى. بۇل ٶزگەرٸستٸڭ ٸشٸندە ەڭ الدىمەن ولاردى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ دەگەن اتاۋدان باس تارتىپ, مٷگەدەكتٸگٸ بار جان دەپ اتاۋ تۋرالى شەشٸمنٸڭ ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ دەپ ولاردىڭ قۇقىعىن دا, مٷمكٸندٸگٸن دە شەكتەپ, جٸگەرٸن قۇم ەتٸپ قانا قويماي, ٶمٸرگە دەگەن قۇلشىنىسىن دا جوعالتىپ تۇرعاندايمىز. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ مۇنداي ەرەكشە جاندار مٷگەدەكتٸگٸ بار ادام دەپ اتالا باستادى. شىنى كەرەك, قازٸرگٸ تاڭدا تالاي مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدار مٷمكٸندٸگٸم شەكتەۋلٸ دەمەستەن, ٶزگەلەرمەن قاتار ەڭبەك ەتٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ باسقالارمەن تەڭ ەكەنٸن, ٷلكەن جٸگەر مەن كٷشتٸڭ يەسٸ ەكەنٸن دەلەلدەپ جٷر. ەندەشە ولارعا تەڭ قوعام قالىپتاستىرىپ, بارلىق جاعدايدى جاساۋ, قوعامنىڭ بٸر مٷشەسٸ رەتٸندە مەملەكەتتٸڭ قامقورلىعىن سەزٸنتۋ پارىز!
ولاردى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيياسىمەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك كودەكسٸمەن جەنە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باسقا دا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەرٸمەن رەتتەلەدٸ. سونداي-اق ولارعا بٸلٸم بەرۋ, دەنساۋلىعىنا قامقورلىق جاساۋ, قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىندا ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋ, ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ باعىتىندا قوعامىمىزدا كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ سانى قوعامنىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ سانالاتىندىقتان ولادىڭ دا بٸلٸم الىپ, ماماندانىپ, قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋى, ەلەۋمەتتٸك قامتاماسىز ەتٸلۋٸ ماڭىزدى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە 719 مىڭعا جۋىق مٷگەدەكتٸگٸ بار ادام تۇرادى, بۇل حالىقتىڭ جالپى سانىنىڭ 3,6%-ىن قۇرايدى. ونىڭ ٸشٸندە مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ 422 مىڭنان استامى – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى ازاماتتار بولسا, 189,8 مىڭى – زەينەتكەرلٸك جاستاعى ادامدار ەكەن, ال 106,9 مىڭى – 18 جاسقا دەيٸنگٸ بالالار. دەمەك ولاردى شاماسىنا قاراي جۇمىسپەن قامتىپ, كەيبٸر ٶز كەسٸبٸن دٶڭگەلەتكٸسٸ كەلگەندەردٸ جەڭٸلدەتٸلگەن نەسيەلەرمەن قامتاماسىز ەتٸپ, بٸلٸم الىپ, ماماندانۋىنا مٷمكٸندٸك بەرٸپ, قوعامنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ سەزٸنۋٸنە جاعداي جاساۋ ۋاقىت تالابى.
وسى ورايدا مٷگەدەكتەگٸ بار ادامداردىڭ قۇقىعى تۋرالى ايتا كەتسەك, ولار ەلەۋمەتتٸك قورعالۋعا, ونىڭ ٸشٸندە ابيليتاتسييالاۋعا, وڭالتۋعا, قوعامعا ينتەگراتسييالانۋعا; جەنە بٸلٸم الۋ تۇرعىسىندا مەكتەپكە دەيٸنگٸ تەربيە الۋ مەن وقۋعا, بٸلٸم الۋ ٷشٸن جان جاقتى جاعدايلارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋگە; دەنساۋلىق جاعدايىنا وراي تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸنە جەنە مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جٷيەسٸندە مەديتسينالىق كٶمەككە; ارناۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەردٸڭ كەپٸلدٸك بەرٸلگەن كٶلەمٸنە; كەسٸپتٸك دايارلىققا جەنە قايتا دايارلىققا, ەڭبەك قابٸلەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە جەنە جۇمىسقا ورنالاسۋعا تولىقتاي قۇقىعى بار. جەنە ولاردىڭ قۇقىعى مۇنىمەن بٸتپەيدٸ.
ولار ينفراقۇرىلىم, اقپاراتتاندىرۋ وبەكتٸلەرٸنە, كٶلٸككە, اقپاراتقا, ويىن-ساۋىق, مەدەني-بۇقارالىق ٸس-شارالارعا, سپورتتىق سايىستارعا جەنە مەملەكەتتٸك كٶرسەتٸلەتٸن قىزمەتتەرگە قولجەتٸمدٸلٸكتٸڭ قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە; ٶزٸنٸڭ سايلاۋ جەنە سايلانۋ قۇقىعىن جٷزەگە اسىرۋعا; قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇرعىن ٷي زاڭناماسىنا سەيكەس تۇرعىن ٷيگە كەزەككە تۇرىپ الۋعا, مەملەكەتتٸك جەنە ٶزگە ۇيىمداردا, ونىڭ ٸشٸندە دەنساۋلىق ساقتاۋ, مەدەنيەت, بايلانىس, كٶلٸك, قىزمەت كٶرسەتۋ سالاسىنداعى ۇيىمداردا بٸرٸنشٸ كەزەكتە قىزمەت كٶرسەتٸلۋگە قۇقىعىنا يە بولا الادى. قاراپ وتىرساق قوعامىمىزدىڭ بٸر مٷشەسٸ رەتٸندە تولىقتاي قامتاماسىز ەتٸلۋٸ زاڭمەن قورعالعان. دەمەك ولاردى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ دەيتٸندەي ەشنەرسەدەن كەندە بولىپ وتىرعان جوق. قايتا قوعامنىڭ تەڭ مٷشەسٸندەي بارلىق جاعىنان تەڭ قامتىلعان. بۇل باعىتتا مەملەكەت تاراپىنان مەملەكەتتٸك باعدارلامالار دا بار, زاڭنامالار دا جەتٸلدٸرٸلگەن.
سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدەگٸ مٷگەدەكتەگٸ بار جاندار تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتەرمەن دە قامتىلعان. مەملەكەت تاراپىنان مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدارعا كٶرسەتٸلەتٸن ەلەۋمەتتٸك جەردەماقىلار دا جىل سايىن ٶسٸپ وتىرادى. مەملەكەتتٸك جەردەماقىدان بٶلەك ٶتەماقى جەنە باسقا دا تٶلەمدەر قاراستىرىلعان. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان دا كٶرسەتٸلەتٸن قوسىمشا ەلەۋمەتتٸك تٶلەمدەر بار.
مٷگەدەكتەگٸ بار جانداردى جۇمىسپەن قامتۋدىڭ ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ جۇمىس ارقىلى ولار ٶزدەرٸن وسى قوعامعا قاجەتتٸ سەزٸنەدٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلەۋمەتتٸك كودەكسٸنە سەيكەس جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدار ٷشٸن جۇمىس ورىندارىنىڭ سانىنان 2-دەن 4% - عا دەيٸنگٸ مٶلشەردە جۇمىس ورىندارىنا كۆوتا بەلگٸلەيدٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا قازٸر جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە مىڭداعان مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندار جۇمىسپەن قامتىلىپ وتىر. ازاماتتارعا ارنالعان ٷكٸمەت ياعني, حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورىندارىندا, زاۋىتتاردا جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
ولار بەلگٸلٸ بٸر دەرجەدە سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر دە قاراستىرىلعان. ٶز كەزەگٸندە مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان مەكەمەلەرگە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا جەڭٸلدٸكتەر كٶزدەلگەن. مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدارعا ارنالعان جۇمىس ورنىن جابدىقتاعان جەنە ارنايى جۇمىس ورنىن قۇرعان جۇمىس بەرۋشٸنٸڭ شىعىندارى ٶتەلٸپ وتىرادى. مەسەلەن ٶتكەن جىلدان باستاپ جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ شىعىستارى 300 اەك مٶلشەرٸندە بەكٸتٸلدٸ جەنە ٶتەلەدٸ. بۇل شامامەن 1 ملن تەڭگە شاماسىنداعى قارجى. بۇدان باسقا, جابدىقتالعان ارنايى جۇمىس ورىندارىنا جۇمىسقا ورنالاسقان مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ جالاقىسى ٷش جىل ٸشٸندە سۋبسيدييالانادى. مۇنىڭ بارلىعى جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ مٷگەدەكتەگٸ بار جانداردى جۇمىسپەن قامتۋ كەزٸندە الالاۋشىلىققا جول بەرمەسٸ ٷشٸن, ولاردى جۇمىسپەن قامتۋ كەزٸندە ىنتالاندىرۋ ٷشٸن جاسالىپ وتىرعان شارالار.
تاراتىپ ايتار بولساق, مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ جالاقىسىنىڭ بٸرٸنشٸ جىلى جالاقىنىڭ 70% - مەملەكەت سۋبسيدييالايدى. بۇل رەتتە سۋبسيدييالاناتىن بٶلٸك 30 اەك-تەن, ياعني 103,5 مىڭ تەڭگەدەن اسپاۋعا تيٸس, 30% - جۇمىس بەرۋشٸ سۋبسيدييالايدى. ال ەكٸنشٸ جىلى 65% - مەملەكەت, 35% - جۇمىس بەرۋشٸ تاراپىنان ٶتەلەدٸ. ٷشٸنشٸ جىل 60% - مەملەكەت, ال 40% - جۇمىس بەرۋشٸ تاراپىنان تٶلەنەدٸ. وسىلايشا ەكٸ جاققا دا تيٸمدٸ جاعداي ويلاستىرىلعان. وسى ورايدا اشىپ ايتا كەتسەك, جۇمىسپەن قامتۋعا جەردەمدەسۋ شارالارى كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق جوبا شەڭبەرٸندە ٸسكە اسىرىلادى. ياعني ۇلتتىق جوبا اياسىندا مٷمكٸندٸگٸ بار جانداردىڭ جاعدايى جان جاقتى ويلاستىرىلعان.
جەنە دە دەل وسى ۇلتتىق جوبا شەڭبەرٸندە ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە ماماندىقتار بويىنشا قىسقا مەرزٸمدٸ وقىتۋ كۋرستارىنان ٶتۋگە, «ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسى» بازاسىندا ونلاين وقىتۋدان ٶتۋگە, بيزنەس-يدەيالاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن ٶتەۋسٸز گرانتتار الۋعا, «ۇرپاقتار كەلٸسٸمشارتى», «بٸرٸنشٸ جۇمىس ورنى», «كٷمٸس جاس» جوبالارىنا قاتىسۋعا, سونداي-اق, «جاستار پراكتيكاسى» جوباسىنا جاستار قاتارىنداعى ادامدار العان ماماندىعى بويىنشا باستاپقى جۇمىس تەجٸريبەسٸن الۋ دا قاراستىرىلعان. ياعني مەملەكەت تاراپىنان جۇمىسقا قاتىستى بارلىق مەسەلەلەردٸ توپتاستىرا وتىرىپ, ۇلتتىق جوبا شەڭبەرٸندە شەشۋ كٶزدەلگەن. سولاردىڭ ٸشٸندە مٷگەدەكتەگٸ بار جانداردىڭ دا جۇمىسپەن قامتىلۋىنا تيٸمدٸ جاعداي جاساۋ جان جاقتى قاراستىرىلعانىن بايقاپ وتىرمىز. سونىڭ ارقاسىندا بٷگٸندە جىل سايىن ەلٸمٸزدە جۇمىسپەن قامتىلعان مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ قاتارى ارتىپ كەلەدٸ. وسى ورايدا بۇل شەشٸمدٸ ساراپشىلار دا جوعارى باعالاپ وتىر.
ەلەۋمەتتانۋشى نۇربولات ايەكەشوۆ «ەلٸمٸزدە مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ كەلە جاتقانى قۋانتادى. بۇل مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ قوعامدا بەيٸمدەلۋٸ ٷشٸن قاجەت اسا ماڭىزدى دٷنيە. سونىمەن قاتار مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ كەسٸبٸن اشۋ ماقساتىندا دا تٶمەن پايىزبەن جەنە قايتارىمسىز نەسيەلەردٸڭ كٶبٸرەك بەرٸلۋٸن قۇپتار ەدٸم. ٶيتكەنٸ كٶپ جاعدايدا مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ ەرەكشە بٸر قىرى بولادى. سول بٸر ەرەكشە قابٸلەتٸ قانداي دا بٸر كەسٸپتٸڭ باستاۋى بولۋى ەبدەن مٷمكٸن. بٸز قانشا جەردەن جۇمىسپەن قامتىپ جاتساق تا, ولاردىڭ كٶبٸسٸ كٶپشٸلٸك كٶزٸنە تٷسپەي جەكە بٸر كەسٸبٸن دامىتقىسى كەلٸپ جاتادى.
سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان جۇمىسپەن قامتۋدان بٶلەك, ولاردىڭ جەكە كەسٸبٸن دامىتۋعا دا كٶڭٸل بٶلگەن جٶن. سونداي اق جىل ٶتكەن سايىن ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن بٸرتٸندەپ ارتتىرا بەرۋٸمٸز كەرەك. ستاتيستيكاعا سەنسەك, مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ 420 مىڭنان استامى – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى ازاماتتار بولسا, ەڭ بولماعاندا سولاردىڭ 50 پايىزىن جۇمىسپەن قامتي الساق ٷلكەن جەتٸستٸك بولار ەدٸ. نەگٸزٸ مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸندە ارنايى جوبالىق توپ قۇرىلعان. وسى ماقساتتا بٸرقاتار جوبالار مەن باعدارلامالار دا جۇمىس ٸستەپ جاتىر.
وسى ۋاقىتقا دەيٸن 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان «ەڭبەك» نەتيجەلٸ جۇمىسپەن قامتۋ جەنە جاپپاي كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى ەسەلەپ ارتسا, كەيٸنگٸ باعدارلامالار دا بۇل ماقساتتى ەسەلەپ ارتتىردى. ەندٸ تەك گرانت الىپ, جەكە كەسٸبٸن اشاتىن مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندارعا قولداۋدى ارتتىرساق ەكەن» دەيدٸ.
جالپى مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ جۇمىس تەرتٸبٸ دە ارنايى بەكٸتٸلگەن. مەسەلەن I جەنە II توپتاعى مٷگەدەكتەرگە اپتاسىنا ۇزاقتىعى 36 ساعاتتان اسپايتىن قىسقارتىلعان جۇمىس ۋاقىتى بەلگٸلەنەدٸ, جىل سايىن قوسىمشا اقى تٶلەنەتٸن ەڭبەك دەمالىسى ۇزاقتاعى كەمٸندە 6 كٷنتٸزبەلٸك كٷنگە بەرٸلەدٸ. تٷنگٸ ۋاقىتتاعى جۇمىسقا مٷگەدەكتٸڭ كەلٸسٸمٸمەن جەنە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى مۇنداي جۇمىسقا تىيىم سالىنباعان جاعدايدا عانا جول بەرٸلەدٸ. ياعني جۇمىس بارىسى ونىڭ دەنساۋلىعىنا زييان تيگٸزەتٸندەي بولماۋى قاجەت.
اتاپ ٶتەر جايت, I جەنە II توپتاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندار زەينەتاقى تٶلەمدەرٸنەن بوساتىلادى. نەتيجەسٸندە بۇل جۇمىس بەرۋشٸگە تيٸمدٸ جاعداي. بۇل دا بولسا جۇمىس بەرٸشۋلەردٸ ىنتالاندىرۋ ٷشان جاسالىپ وتىرعان بٸر جاعداي. ال مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدار زەينەتاقى جارنالارىن تٶلەۋدٸ قالاسا زەينەتاقى قورىنا ٶتٸنٸشٸ بويىنشا جٷزەگە اسىرىلادى.
ەلٸمٸزدە مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندارعا ەۋە جەنە تەمٸرجول بيلەتتەرٸن ساتىپ الۋ كەزٸندە دە جەڭٸلدٸكتەر قاراستىرعان. مۇنداي ساناتتاعى جولاۋشىلار بيلەت قۇنىنان 70% دەيٸن جەڭٸلدٸك الا الادى. تاراتىپ ايتار بولساق, تەمٸر جول كٶلٸگٸندە مٷگەدەكتٸگٸ بار بارلىق توپتاعى ادامدار مەن مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالار جول جٷرۋ جەڭٸلدٸكتەرٸن بيلەت قۇنىنىڭ 50% – ى, ال جەكەمەنشٸك تاسىمال قۇرالدارىندا بيلەت قۇنىنىڭ 70% - نا دەيٸن پايدالانا الادى.
مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ ەمٸن ەركٸن جٷرٸس تۇرۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن مۇنداي جەڭٸلدٸكتەر قاجەت اق. ولاردىڭ ٷيدە وتىرىپ قالماي ەمٸن ەركٸن جٷرۋٸ ٷشٸن جاسالعان بۇل جەڭٸلدٸكتەر دە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مٷگەدەكتەگٸ بار جاندارعا ەرەكشە قامقورلىعىن اڭعارتادى. تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار اۆتوبۋستاردا ٸ توپتاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندار تەگٸن جٷرە الادى, 18 جاسقا دەيٸنگٸ مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالار جول جٷرۋ قۇنىنىڭ 50% مٶلشەرٸندە جەڭٸلدٸك الا الادى. ولاردىڭ جولداعى قاۋٸپسٸزدٸگٸ دە باستى نازاردا. ٸٸم جەنە جەرگٸلٸكتٸ باسقارۋشى ورىندارمەن بٸرلەسە وتىرىپ مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان تۇراقتاردا ينۆاتاكسيدٸ تۇراققا قويۋ, سونداي-اق ارنايى بٶلٸنگەن اۆتوبۋس جولاقتارىن پايدالانۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر شەشٸلگەن.
مامانداندىرىلعان اۆتوتۇراقتاردا تۇراق قۇقىعىن پايدالانۋ ٷشٸن ينۆاتاكسي تاسىمالداۋشىلارى اۆتوموبيلدەردٸڭ الدىڭعى جەنە ارتقى تەرەزەلەرٸنە "مٷگەدەك ادام" سەيكەستەندٸرۋ بەلگٸسٸن جاپسىرۋى دا مٸندەتتەلگەن. جالپى ەلٸمٸزدە مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ بار مەسەلەسٸن شەشۋگە بارىنشا تىرىسۋشىلىق بايقالادى. سەيكەسٸنشە قوعامىمىزدىڭ مٷگەدەكتٸگٸ بار جاندارعا بارىنشا قولايلى, قاۋٸپسٸز قوعام قۇرۋعا بەيٸمدەلٸپ كەلەدٸ. دەمەك تەڭ قوعام قۇرۋ جولىنداعى ەلٸمٸزدٸڭ باعىتى دۇرىس باعىتتا دامىپ كەلەدٸ دەپ باعامداي الامىز!
