بۇدان بۇرىن باتىس باسىلىمىنا سۇحبات بەرگەن پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى تيمۋر سٷلەيمەنوۆ «قازاقستاننىڭ رەسەي قۇرساۋىنداعى قىرىم مەن سەپاراتيست ٶڭٸرلەردٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىندامايتىنىن» مەلٸم ەتكەن.
كٷنٸ كەشە اقش-تىڭ The National Interest باسىلىمىندا پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ كٶلەمدٸ ماقالاسى جارىق كٶردٸ. مەملەكەت باسشىسى باتىس ەلەمٸنە ٷن قاتىپ, قازاقستان دەموكراتييا سٷرلەۋٸنە تٷسكەنٸن جەنە ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن قولدايتىنىن اشىپ ايتتى.
Dalanews.kz توقاەۆتىڭ اقش باسىلىمىندا جارييالانعان «ەۋرازيياداعى قۇبىلمالى جاعداي قازاقستاننىڭ دامۋىن بەسەڭدەتپەيدٸ» اتتى ماقالاسىنا شولۋ جاسادى.
...
قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ 4 سەۋٸردە امەريكانىڭ بەدەلدٸ The National Interest باسىلىمىندا جارييالانعان ماقالاسىندا
"رەسەي مەن ۋكراينانىڭ اراسىنداعى كونفليكت – ەلەمدٸك ماسشتابتاعى تراگەدييا. كٷللٸ ەۋروپانى كٷندٸز كٷلكٸدەن, تٷندە ۇيقىدان ايىرعان وسىناۋ سوعىس باستالماي تۇرىپ قازاقستان ٶز تراگەديياسىن باستان ٶتكەردٸ"
– دەپ اتاپ ٶتەدٸ.
اتالعان ماقالادا ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا تۇرعان سىن-قاتەرلەرگە نازار اۋدارىلىپ, بيىلعى 16 ناۋرىزداعى «جاڭا قازاقستان: جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ جولى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋدا ايتىلعان اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ مەن-ماڭىزى ايقىندالادى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, «پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە بولىپ جاتقان وقيعالار ايتارلىقتاي سىن-قاتەر تٶندٸرۋدە, بٸراق ەلٸمٸزدٸڭ العا قادام باسۋىن تەجەي المايدى».
پرەزيدەنت بيىلعى قاڭتار ايىنىڭ باسىنداعى وقيعانى ەسكە الا وتىرىپ, بەيبٸت شەرۋلەردٸڭ جاپپاي زورلىق-زومبىلىققا ۇلاسقانىنا جەنە ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلى ٸشٸندە مۇنداي جاعداي بۇرىن-سوڭدى بولماعانىنا توقتالادى.
وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت «بٸز ەلٸ كٷنگە دەيٸن وسىنىڭ زاردابىنان تولىق ايىققان جوقپىز. بٸراق بۇل وقيعادان ساباق الىپ, تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ باتىل شەشۋگە جەنە العا ٸلگەرٸلەۋگە تولىق دايىنبىز», – دەپ اتاپ ٶتكەن.
...
قاسىم-جومارت توقاەۆ ايماقتاعى گەوساياسي احۋالعا تٷسٸندٸرمە جاساي وتىرىپ, «قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ اراسىن ەلەمدەگٸ ەڭ ۇزىن شەكارا بايلانىستىرىپ جاتىر. سوندىقتان ەكٸ ەل ٶزارا ىنتىماقتاستىققا نەگٸزدەلگەن ەرەكشە قارىم-قاتىناس ورناتقان» دەپ جازادى.
"ەۋرازييا قۇرلىعى ەرۋاقىتتا وسىنداي دٷمپۋ مەن دٷربەلەڭدٸ باستان ٶتكەرٸپ كەلدٸ. ٶزٸمٸز ٶمٸر سٷرەتٸن جەر انانىڭ تىنىشتىعىن ساقتاپ, ونى دامىتىپ, گٷلدەندٸرٸپ, بەيبٸتشٸلٸك جولىندا بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋگە كٷللٸ ەلەم ەلدەرٸ مٷددەلٸ بولۋعا تيٸس. ەرٸك-جٸگەرٸمٸزدٸ وسى ماقساتقا باعىتتاۋىمىز قاجەت-اق.
پوستكەڭەستٸك كەڭٸستٸكتەگٸ رەسەيدەن كەيٸنگٸ ٸرٸ مەملەكەتتٸڭ پرەزيدەنتٸ رەتٸندە مەن وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن كٷرەسۋگە تيٸسپٸن", – دەيدٸ توقاەۆ.
سونىمەن قاتار, مەملەكەت باسشىسى ۋكراينامەن دە دەستٷرلٸ دوستىق قاتىناستارىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭدە ەكەنٸنە نازار اۋدارىپ, «قاقتىعىس بۇۇ جارعىسىنا سەيكەس تەزٸرەك جەنە ەدٸل رەتتەلەدٸ» دەپ ٷمٸتتەنەتٸنٸن ايتادى.
"بٸز ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸ سەكٸلدٸ ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قۇرمەتپەن قارايمىز!
مەن ۋكراينا پرەزيدەنتٸ زەلەنسكيي جەنە رەسەي باسشىسى پۋتينمەن تٸكەلەي بايلانىستامىن, تاراپتاردى ديالوگقا شاقىرۋعا, قارۋلى قاقتىعىستى بەيبٸت تٷردە مەمٸلەگە كەلۋگە ٷندەپ كەلەمٸن.
ٶكٸنٸشكە وراي, ۋكرايناداعى جاعداي ەۋرازييا قۇرلىعىن شارپىعان جالعىز وقيعا ەمەس. قازاقستان قاڭتار دٷربەلەڭٸن باستان ٶتكەردٸ. بەيبٸت ميتينگٸنٸڭ سوڭى اتىس-شابىسقا ۇلاستى. سول بٸر قايعىلى كٷندەردٸڭ جاڭعىرىعا جۇرتتىڭ جادىنان ٶشە قويعان جوق. مۇنداي تراگەدييانىڭ قايتٸپ قايتالانباۋى بٸرٸنشٸ كەزەكتە بيلٸككە بايلانىستى", – دەيدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قاڭتار دٷربەلەڭٸ قازاقستاندى دٷر سٸلكٸندٸرگەن وقيعا بولعانىن اتاپ ٶتتٸ. بۇل جاعدايدان ەلٸمٸزگە ساباق بولعانى – ازاماتتاردىڭ زاڭدى تالاپتارى زورلىق-زومبىلىق پەن قۋدالاۋدان قورىقپاي ايتىلۋعا تيٸس ەكەنٸن مويىنداۋ. ول مەملەكەت پەن ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى ديالوگتىڭ شىن مەنٸندە نىعايۋىنا جول اشادى.
مەملەكەت باسشىسى ٶز ماقالاسىندا قازاقستاندى رەفورمالاۋ جەنە جاڭعىرتۋ جٶنٸندەگٸ نەگٸزگٸ باستامالارى, ەڭ الدىمەن, حالىق كٶتەرگەن ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالعانىنا باسا نازار اۋدارادى. وسى رەتتە, پرەزيدەنت «ولاردىڭ بٸزدەن نە كٷتەتٸنٸن انىق ەرٸ ايقىن ەستٸدٸك», – دەپ اتاپ ٶتكەن.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸز مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ورتالىقسىزداندىرۋعا, ٷيلەسٸمدٸ جەنە تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸن نىعايتۋعا كٸرٸستٸ.
سونىمەن بٸرگە سىبايلاس جەمقورلىق پەن اعايىنگەرشٸلٸك ەرەكەتتەرگە تٶزبەۋشٸلٸك پٸكٸر قالىپتاسادى.
بۇل «ساياسي بيلٸك پەن بايلىقتىڭ ساناۋلى ادامنىڭ قولىنا شوعىرلانۋىنا» جول بەرمەيدٸ.
رەفورمالار نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا – پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸندە, پارلامەنتتە, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەردە, سوت جەنە قۇقىق قورعاۋ جٷيەلەرٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. مەملەكەت باسشىسى ازاپتاۋلارعا مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸك قامتاماسىز ەتٸلەتٸنٸنە ەرەكشە مەن بەرەدٸ.
جاڭا قازاقستاندا بيلٸكتٸڭ تارماقتارى مەن مەملەكەتتٸك ورگاندار اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ بالانسىن باسقاشا قالىپتاستىرۋ جوسپارلانىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, شىن مەنٸندە, قازاقستان باسقارۋدىڭ «سۋپەرپرەزيدەنتتٸك» مودەلٸنەن «نورماتيۆتٸك-پرەزيدەنتتٸك» باسقارۋ تٷرٸنە كٶشەدٸ.
ەلٸمٸزدە ساياسي ەرالۋاندىقتى نىعايتۋعا ارنالعان ارالاس پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلىق سايلاۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋگە ەرەكشە مەن بەرٸلەدٸ. بۇل رەتتە قاسىم-جومارت توقاەۆ بٷگٸندە ٶزٸنە تيەسٸلٸ پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸكتەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸنەن ٶز ەركٸمەن باس تارتاتىنىن ەسكە سالدى.
مەملەكەت باسشىسى تاعايىندايتىن سەناتورلار سانى 15-تەن 10-عا دەيٸن قىسقارادى, ونىڭ جارتىسىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇسىناتىن بولادى.
پرەزيدەنت ٶز ماقالاسىندا «كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ اۋدان, قالا جەنە اۋىلدىق وكرۋگ ەكٸمدەرٸنە كٶبٸرەك ٶكٸلەتتٸك بەرۋٸ اسا ماڭىزدى سانالۋى مٷمكٸن. بۇدان بىلاي ولار, ەڭ الدىمەن, حالىق الدىندا جاۋاپتى جەنە تولىقتاي ەسەپ بەرەدٸ», – دەپ جازادى. سونىمەن قاتار بارلىق رەفورما ازاماتتىق قوعامنىڭ بەدەلدٸ ٶكٸلدەرٸمەن تىعىز ديالوگ جٷرگٸزە وتىرىپ ەزٸرلەنگەنٸنە ارنايى توقتالعان.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان ەكونوميكاسىن مونوپولييادان ارىلتۋ مەسەلەسٸ تۋرالى ايتا كەلٸپ, «جٷيە تەك تاڭداۋلى ادامدار ٷشٸن عانا ەمەس, ازاماتتارىمىزدىڭ يگٸلٸگٸنە قىزمەت ەتۋٸ كەرەك» دەيدٸ.
ٶكٸنٸشكە قاراي, بۇرىن بۇنداي جاعدايعا جيٸ جول بەرٸلگەنٸن ەسكە سالدى. وسىعان بايلانىستى پرەزيدەنت «ينكليۋزيۆسٸز ٶسٸم ورنىقتى بولمايدى» دەپ اتاپ ٶتتٸ.
سونداي-اق ماقالادا «وليگارحتار مەن ولاردىڭ مونوپولييالارىنا تيەسٸلٸ وراسان مول بايلىق ەلٸمٸزدٸڭ جۇمىسشى جەنە ورتا تاپتارىنىڭ يگٸلٸگٸنە قايتا جۇمسالادى», – دەپ جازىلعان.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدٸ ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق تەڭسٸزدٸك مەسەلەسٸن شەشۋدٸڭ ماڭىزى زور ەكەنٸنە مەن بەردٸ. ول «ەكونوميكا ٶسكەن سايىن ازاماتتاردىڭ دا ەلەۋەتٸ ارتۋى كەرەك» دەپ ەسەپتەيدٸ.
وسىعان بايلانىستى «ٷكٸمەتكە جالاقىنى ارتتىرۋ جەنە كەدەيشٸلٸك دەڭگەيٸن تٶمەندەتۋ باعدارلاماسىن ەزٸرلەۋ تاپسىرىلدى».
بۇل جاعدايدا حالىق ٷشٸن العاشقى ناقتى قادامدار ەڭ تٶمەنگٸ جالاقىنى 40 پايىزعا ارتتىرۋ جەنە بيۋدجەتتٸك سالا قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جالاقىسىن كٶتەرۋ بولماق. مەملەكەت باسشىسى «شاعىن بيزنەستٸڭ سالىق جٷكتەمەسٸ تٶمەندەيدٸ. ال قازاقستاننىڭ ٶندٸرۋشٸ كومپانييالارى ەكونوميكالىق اۋىرتپالىقتىڭ سالماعى مەن ٷلەسٸن كٶبٸرەك جەنە ەدٸل كٶتەرەدٸ», – دەپ ەسكە سالادى.
جالپى, پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, بۇل رەفورمالار حالقىمىز ٷشٸن بەتبۇرىس كەزەڭٸنە جول اشادى. ەلٸمٸز بٷگٸندە توقىراۋ جولىن ەمەس, ٷدەمەلٸ دامۋ باعىتىن تاڭدايدى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ماقالاسىن «ەلٸ ۇزاق جول جٷرۋٸمٸز كەرەك. سەرٸكتەستەستٸك ەل ٸشٸندە دە, حالىقارالىق دەڭگەيدە دە – بەيبٸتشٸلٸك پەن ٶركەندەۋدٸڭ ورتاق بولاشاعىن قۇرۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى.
بٸز ەۋروپا مەن اقش-تان قول ٷزگٸمٸز كەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە 30 جىل بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان دوستىق پەن ەرٸپتەستٸكتٸ دامىتا تٷسۋگە مٷددەلٸمٸز»
– دەپ قورىتىندىلايدى.
Dalanews انىقتاماسى:
اقش-تىڭ 37-شٸ پرەزيدەنتٸ ريچارد نيكسوننىڭ باستاماسىمەن 1985 جىلى نەگٸزٸ قالانعان بۇل جۋرنالدى ۇلتتىق مٷددەلەر جٶنٸندەگٸ عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى شىعارادى. ول نەگٸزٸنەن ساياسات پەن حالىقارالىق بايلانىستارعا ارنالعان. باسىلىمنىڭ تۇراقتى اۆتورلارىنىڭ اراسىندا بەلگٸلٸ امەريكالىق ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار بار.
سونداي-اق, وسى جۋرنالدا رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين مەن اتاقتى امەريكالىق ساياساتتانۋشى فرەنسيس فۋكۋيامانىڭ ماقالالارى, اتاپ ايتقاندا, ونىڭ ەيگٸلٸ «تاريحتىڭ سوڭى» شىعارماسىنىڭ مەتٸنٸ جارييالانعان.
2022 جىلعى 4 سەۋٸر
