مارعۇلان سەيسەمباي: "باسشىنىڭ ارى تازا بولۋى كەرەك"

سوڭعى جىلدارى قوعامدىق جۇمىسقا قاۋىرت ارالاسىپ, حالىقتىڭ ساياسي-قارجىلىق ساۋاتىن اشۋعا اتسالىسىپ جٷرگەن تانىمال كەسٸپكەر مارعۇلان سەيسەمبايدان بيزنەستەگٸ ٷزەڭگٸلەسٸ ارمانجان بايتاسوۆ سىر سۋىرتپاقتاعان ەكەن.

سەيسەمباي ساياساتقا ارالاسۋى مٷمكٸن بە, تاققامٸنەرلەر مەن اتقامٸنەرلەرگە قويىلار تالاپ قانداي, بٸز قاشان باقۋاتتى بولامىز, ٷكٸمەت نەگە كەسٸپكەردٸڭ اسىنا ورتاقتاسىپ وتىر? وسى سىڭايداعى كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندە جٷرگەن بٸرقاتار ساۋالعا جاۋاپ قاتىپتى مارعۇلان مىرزا.

- مارعۇلان, سوڭعى جىلدارى بٸرجولاتا قوعامدىق جۇمىسقا ويىسىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ەجەپتەۋٸر وقىرمان جيناپ ٷلگەردٸڭ. مۇنداعى ماقساتىڭ نە?

– مەن ٷشٸن اقشا, دٷنيە, اتاق قۋۋ بايانسىز ٸس. سەبەبٸ قۇندىلىق ەمەس. بەلگٸلٸ بٸر ٶلشەم بار. سول دەڭگەيگە جەتكەندە, سوعان جەتەقابىل بولعاندا  اقشا تابۋ ماقساتسىز, ماعىناسىز ٸسكە اينالادى.

قوعامدىق جۇمىسقا ويىسۋ تۋرالى وي كٶپكە دەيٸن كٶكەيٸمدە پٸسٸپ-جەتٸلٸپ كەلدٸ. سٷرٸپ جاتقان ٶمٸرٸمە مەن-ماعىنا بەرەتٸن ٸسپەن اينالىسقاندى جٶن كٶردٸم.

وسى ٶمٸردەگٸ مۇراتىم اقشانىڭ سوڭىنان سالپاقتاۋ ەمەسٸن ەلدەقاشان كٶڭٸلگە تٷيگەنمٸن. 

كەيٸننەن ەلگٸ داۋعا شاتىلىپ (2009 جىلى كەسٸپكەر اليانس بانكتٸڭ قارجىسىن جىمقىردى دەپ كٷدٸكتەلٸپ, تەرگەلگەن بولاتىن) جەتٸ جىل ۋاقىتىم سوتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرۋمەن ٶتتٸ.

ۇلتقا, قوعامعا قىزمەت قىلۋ. تٶرت جىل بۇرىن وسى ۇيعارىمعا توقتاپ, بٸرجولاتا بەكٸدٸم.
"ەندٸگٸ قالعان عۇمىرىمدى قوعامعا, قورشاعان ورتاعا تيتتەي بولسا دا پايدام تيەرلٸكتەي ٶتكٸزەم" دەپ ٶز-ٶزٸمە سەرت بەردٸم.

كەسٸپكەر رەتٸندە كٶرگەن-تٷيگەنٸمدٸ جۇرتپەن بٶلٸسكٸم كەلدٸ. الدىمەن بٸزدٸڭ جٷيەدەگٸ جاۋاپسىزدىقتىڭ شىرقاۋ شەگٸنە جەتكەنٸن سىنعا الدىم. "مەن جاۋاپ بەرەمٸن" اتتى جوبا بيلٸكتٸڭ قىتىعىنا تيدٸ, بٸلەم.

قىرىق كٷن بويى قۋدالاپ, تەرگەپ-تەكسەرٸپ, اقىر سوڭى ەلگٸ جوبانى جاۋىپ تىندىم. بەرٸبٸر بايىزداعان جوقپىن. كٷرەسۋدٸڭ ٶزگە جولىن تاپتىم.

مەن مىنا قوعامعا قارىزدارمىن. وسى ەلدە تۋىپ-ٶسٸپ, وسى ەلدە بٸلٸم الدىم. كەسٸپ قىلدىم, ازدى-كٶپتٸ ابىروي جينادىم. 

ەردٸڭ جاسىنان اسقان ەربٸر ازامات ارتىنداعى ەلگە بەرەشەك ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, بارىمەن بٶلٸسۋٸ كەرەك. مۇنى تەك تابىسىمەن بٶلٸسۋ دەپ تٷسٸنۋ قاتە, بٸلٸمٸڭدٸ, تەجٸريبەڭدٸ وسى قوعامنىڭ يگٸلٸگٸنە سارپ ەتسەڭ بورىشىڭدى ٶتەگەنٸڭ.

– قوعامدىق ورتادا, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە بولسىن سەن سٶز ەتەتٸن مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸ ساياساتقا تٸرەلٸپ تۇر. سولاي عوي?

– ەلبەتتە.

– بەلكٸم ساياساتقا ارالاسار ويىڭ بار شىعار? قوزعالىس نەمەسە ساياسي پارتييا قۇرۋدى قويىن دەپتەرٸڭە تٷرتٸپ قويمادىڭ با?

– قوعامعا قىزمەت قىلۋدى ساياساتتىڭ شەكاراسىمەن شەكتەۋ جٶن ەمەس. ساياسات سايقال قاتىن. ونىمەن ٸلەسە جٷرەتٸن داڭق, داقپىرت, بيلٸكتٸڭ بۋۋىنا ماسايراۋ بەت العان باعىتىڭنان اداستىرىپ تىنۋى مٷمكٸن.

حالىققا قىزمەت ەتۋدە قوعامدىق جۇمىستان تازاسى جوق. بيلٸككە تالاسام, مانساپ قۋام دەپ مارعۇلان دەگەن اتىمدى لاستاعىم كەلمەيدٸ.

ٶز باسىم ازاماتتىق قوعامعا, وسى قوعامداعى كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ بەلسەندٸ ازاماتتارعا سەنەمٸن. ال بيلٸككە... بيلٸككە مٷلدە سەنبەيمٸن.

بۇ زاماندا ەلدٸ شەندٸ-شەكپەندٸلەر ەمەس, وسى قوعامداعى كٷن تەرتٸبٸن قالىپتاستىراتىن ازاماتتار باسقارادى ەسەپتەيمٸن.

كەز-كەلگەن جٷيە قوعامنىڭ تالاپ-تٸلەگٸنە قۇلاق اسپاي تۇرا المايدى. كٷن تەرتٸبٸ دەگەنٸمٸز تۇتاس قوعام تالقىعا ساپ, تارازىعا تارتاتىن مەسەلە كٶتەرۋ.

بۇل قوعامدىق ٸسپەن اينالىساتىن تۇلعالاردىڭ عانا قولىنان كەلەتٸن ٸس. سەن كٶتەرگەن مەسەلە قوعامدىق سيپات العاندا بيلٸك سەن كٶتەرگەن ستسەنارييدٸڭ سوڭىنان ٸلەسەدٸ. ٸلەسۋگە مەجبٷر بولادى. بۇل ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە بيلٸكتە وتىرۋ, بيلٸككە ۇمتىلۋ ماقسات ەمەس.

ەزٸرگٸ جاعدايدا جوعارىعا بارىپ جۇرتتىڭ سٶزٸن سٶيلەيمٸن, حالىققا قىزمەت قىلام دەۋدٸڭ ٶزٸ ۋتوپييا.

- كەرٸسٸنشە قۇر سٶزبەن جٷيەنٸ ٶزگەرتەم دەۋ قيسىنسىز ەمەس پە?

– مەن ٷشٸن قازاقستاننىڭ دەموكراتييالى ەلگە اينالعانى ماڭىزدى. تٷپكٸ مەجەم وسى. مۇنى كٸم, قالاي جٷزەگە اسىرادى دەگەندە كٶش باستار ادام مٸندەتتٸ تٷردە مارعۇلان بولۋى كەرەك دەگەن مۇراتىم جوق. ٶزٸمدٸ ەلدەبٸر پارتييا جەتەكشٸ رەتٸندە كٶرە المايمىن.

قازاقستاندى دەموكراتييالى ەلگە اينالدىرعىسى كەلەتٸن كەز-كەلگەن قوزعالىسقا, ساياسي پارتييانىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ەزٸرمٸن. تەك بٸر تالابىم بار.

ەلگٸ ۇيىمنىڭ تٶراعاسى مورالدى تۇرعىدان ماعان قاراعاندا تازا بولۋى تيٸس.

كەز-كەلگەن كٶشباسشىعا قويىلار ەڭ باستى شارت  - ار تازالىعى. بٸزدٸڭ جٷيەنٸڭ داعدىسىنا ەنگەن مىقتى "حوزيايستۆەننيك", مىقتى ۇيىمداستىرۋشى, بٸلگٸر ەكونوميست سەكٸلدٸ تاپتاۋرىن تٷسٸنٸكتەر ەكٸنشٸ كەزەكتەگٸ مەسەلە.

مەملەكەت بولسىن باسقانى بولسىن مىقتى شارۋاقور ادام باسقارۋى قاجەت دەگەن اۆتوريتارلى قاعيدالاردى سانامىزعا سٸڭٸرٸپ تاستاعان.

ادامعا سەنگەن مۇرتتاي ۇشادى. زاڭى جۇمىس ٸستەيتٸن, دەموكراتييا دوگمالارى بۇرمالانبايتىن, بيلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ٷش ينستيتۋتى - زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جەنە سوت قىزمەتٸ ٷستەمدٸك قۇرعان مەملەكەتتٸ ناقۇرىس باسقارسا دا قاۋٸپتٸ ەمەس.

بٸزدٸڭ قوعامنىڭ ەڭ ٷلكەن كەسەلٸ ادامعا سەنٸپ ٷيرەنگەنبٸز, ال بيلٸك ينستيتۋتتارىنا سەنبەيمٸز. بۇل ەستە دۇرىس قۇرىلعان قوعامنىڭ بەلگٸسٸ ەمەس.

دەموكراتييالى ەلدەردە حالىق بيلٸك ينستيتۋتىنا سەنگەنمەن, بيلٸك باسىندا وتىرعان ات تٶبەلٸنبەي توپقا كٷمەنمەن قارايدى.

باتىستاعى دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار بيلٸك باسىنداعى ادامداردى قييا باستىرمايدى. ولاردا بيلٸك بايۋدىڭ جولى دەگەن تٷسٸنٸك جوق. قاسىقتاپ, جەشٸكتەپ, توننالاپ جەگٸسٸ كەلەتٸندەر  بيلٸك ينستيتۋتتارىنىڭ قاھارىنان قايمىعادى. امالسىز نەپسٸسٸن تەجەپ وتىرادى. بيلٸكتٸ ٶز قولايىنا قاراي قولدانعان ادامدى حالىقتىڭ ٶزٸ-اق تٷتٸپ جەيدٸ.

قازاقستاندا دا وسىنداي قوعامنىڭ قۇرىلعانىن قالايمىن.
مەنٸڭ قوعامدىق جۇمىسقا ويىسۋىمداعى تٷپكٸ ماقساتىم وسى. حالىقتىڭ ساياسي ساۋاتىن اشۋ.

قازاقستاندا بيلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ٷش ينستيتۋتى - زاڭ شىعارۋ, اتقارۋ جەنە سوت قىزمەتٸ ٷستەمدٸك قۇرىپ, دەربەس, تەۋەلسٸز باق پايدا بولعاندا عانا مىنا مەن مارعۇلان بايىز تاۋىپ, نەمەرە-شٶبەرەمنٸڭ ورتاسىنا بارىپ وتىرامىن.

– بٸز قالاي باقۋاتتى بولامىز? ەكونوميكا ٶركەندەۋ ٷشٸن قاي ەلدەن ٷلگٸ الىپ, قاي جولمەن جٷرۋٸمٸز كەرەك. وقىرماندارىڭ وسى ساۋالدى جيٸ قويادى ەكەن. بٸزدٸڭ دە بٸلگٸمٸز كەلەدٸ.

– بٸزدٸڭ ٷكٸمەت وسى كٷنگە دەيٸن ەرقيلى, ەرتٷرلٸ باعدارلامانى سىناقتان ٶتكٸزٸپ كٶردٸ. بٸردە-بٸرەۋٸ سەتتٸ بولعان جوق. سەبەبٸ كٶشٸرمە. كٶپشٸلٸگٸ كٶشٸرمە. دامىعان ەلدەردٸڭ باعدارلاماسىن بٷتٸن كٷيٸندە بٸزدٸڭ ٶمٸرگە بەيٸمدەۋ بٷگٸن دە, ەرتەڭ دە جٷزەگە اسپايدى.

تابىسقا جەتۋ ٷشٸن تابىستى ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸن باقىلاۋ ماقسات ەمەس, كەرٸسٸنشە باي بولۋ ٷشٸن ەۋەلدە قانداي قارەكەت قىلدى سوعان ٷڭٸلۋ قاجەت.

بىلايشا ايتقاندا باي ەلدەردٸڭ قازٸرگٸ دامۋ ٷلگٸسٸن ەمەس, ولاردىڭ وسىدان 30-40 جىل بۇرىنعى جەتٸستٸگٸنٸڭ باستاۋىندا تۇرعان جوبالاردى اقتارۋ كەرەك.

سوسىن "نە ٸستەيمٸز?" , "قايتەمٸز?" دەگەندٸ دوعاراتىن كەز كەلگەندەي. ٷكٸمەت "نەمەن اينالىسپاۋىمىز كەرەك?" , "نە ٸستەمەۋٸمٸز كەرەك?" دەگەنگە باس قاتىرعانى جٶن. ونىڭ جاۋابى جەڭٸل. مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاداعى ٷلەسٸن ازايتۋ.

مەملەكەتتەن مىقتى كەسٸپكەر شىقپايدى. ٷكٸمەت وسىنى تٷسٸنەتٸن كەزگە جەتتٸ. ونىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ بيۋدجەتكە تٷسەتٸن تابىستى ۇقىپتاپ ٷلەستٸرۋ. شەتەلدٸك ينۆەستور, بايلاردان, كەسٸپكەرلەردەن تٷسەتٸن سالىقتى كٶمەككە كەدەي-كەپشٸككە تاراتۋ.

ال سالىق قايدان تٷسەدٸ? ەكونوميكانى مەملەكەتتٸڭ ٶزٸ بيلەپ تٶستەپ وتىرسا كەسٸپكەردەن نە سۇرايسىڭ?
بيلٸك ەكونوميكانى بيزنەسكە تابىستاۋى كەرەك, كەسٸپكەرگە تيەسەلٸ كەڭٸستٸكتٸ بوساتىپ بەرۋٸ تيٸس.

قازٸرگٸ كۆازيسەكتوردىڭ ٷلەسٸ ەكونوميكانىڭ 67 پايىزى ەكەن. ونىڭ تەندەرٸنە قاتىساتىن كومپانييالاردىڭ ٷلەسٸ 10-15 پايىز. سوندا نارىقتىق ەكونوميكاعا ٶتكەنٸمٸز قايدا? انىعى بٸزدٸڭ ەلدٸ ەلٸ دە سوتسياليزم ەلەسٸ كەزٸپ جٷر.

مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاداعى ٷلەسٸ 10 پايىزدان اسپاۋى تيٸس. وسى كٷنگە دەيٸن بيلٸكتەگٸ بيٸك مٸنبەردەن بٸردە-بٸرەۋ  "بٸزدە جەكەنٸڭ دٷنيەسٸنە ەشكٸم قول سۇقپايدى. بٸرەۋدٸڭ ٶركەندەگەن بيزنەسٸن بٸرەۋدٸڭ بارىمتالاپ الۋىنى جول بەرٸلمەيدٸ" مەلٸمدەگەن جوق. جەكەمەنشٸكتٸ جەكە قۇندىلىق رەتٸندە دەرٸپتەۋگە بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قۇلىقسىز.

ىقشامداپ اۋدارىلدى, ەزٸرلەگەن دۋمان بىقاي