– «جەر بەتٸندەگٸ ميلليارد ەيەلدٸڭ كٶز جاسىن جيناسا بەسٸنشٸ مۇحيت پايدا بولار ەدٸ» دەگەن سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸز. مۇنىمەن نە ايتقىڭىز كەلدٸ? ەلەمدەگٸ ەيەلدٸڭ جاعدايى سونشالىقتى مٷشكٸل مە?
– بۇل تەڭەۋ عوي ەندٸ. بەس جىل «ەيەل باقىتىن» جٷرگٸزدٸم. باعدارلاماعا كەلەتٸن حاتتاردىڭ 90 پايىزى ەيەل جانايقايى ەدٸ.
جالعىز قالعان, كٷيٸنگەن, كٷيەۋٸ ۇرعان, كٶزٸنە شٶپ سالعان, تۇرمىس تاۋقىمەتٸن تارتقان ەيەل مۇڭى...
ەيەل زاتىنىڭ جٷرەگٸ جۇمساق قوي جالپى. سەبيٸ جىلاسا دا جىلايدى. كٷيەۋٸ قول كٶتەرسە دە جىلايدى. قۇربىسى اۋىر سٶز ايتسا دا كٶز جاسىنا ەرٸك بەرەدٸ. قۋانىشتا دا, قايعىدا دا جىلايدى ەيەل.
جەر بەتٸندەگٸ ميلليارد ەيەلدٸڭ كٶز جاسىن قوسساڭىز تەلەگەي تەڭٸزدٸ تولتىرار ەدٸ دەگەنٸم سودان.
– «ەيەلدٸڭ بٸرنەشە تٷرٸن بٸلەمٸن» دەگەن دە سٸزدٸڭ سٶزٸڭٸز. ٷيشٸك ەيەلدٸ, مانسوپقور ەيەلدٸ مىسالعا كەلتٸرٸپسٸز. ٶزٸڭٸزدٸ قاي قاتارعا قوسار ەدٸڭٸز, لەيلە?
– مەن بە? مەن ٷيشٸك ەيەلمٸن. ٷيگە ەشۋاقىتتا كٷيەۋٸمنەن كەيٸن كەلمەيمٸن. كەشكٸ ۋاقىتىم مٸندەتتٸ تٷردە وتباسىممەن ٶتۋٸ تيٸس.
– ەل-جەردٸ جيٸ ارالايسىز. ارا – تۇرا بۇل ۇستانىمىڭىزدى بۇزۋعا تۋرا كەلەتٸن شىعار?
– جوق. ٸسساپارعا شىقسام ەرتە بارامىن دا, كەشكٸ اسقا دەيٸن ورالامىن. بۇل تەرتٸپ. بۇل قاعيدا. بٸزدٸڭ ٷيدە سونداي زاڭدىلىق بار. تۇرمىسقا شىعاردا وتاعاسىمەن ارادا كەلٸسٸپ پٸشٸلگەن دٷنيە. بۇل جازىلماعان زاڭ. ونى بۇزۋعا بولمايدى.
كەشكە ٷيدە بولۋىم كەرەك. كەشٸكپەۋٸم كەرەك. ٷيگە كٷيەۋٸمنەن, بالالارىمنان كەيٸن كٸرمەۋٸم كەرەك.
– بٸراق, قىزمەتٸڭٸز بار عوي...
– يە, قىزمەتٸم دە بار. بٸراق مانساپ قۋعان ەمەسپٸن ەشقاشاندا. دەگەنمەن تٷبٸندە تابىستى ەيەل اتانۋعا دەگەن ماقسات-مۇرات بار.
ەيەل نەگە تابىستى بولعىسى كەلگٸسٸ كەلەدٸ? ەڭ الدىمەن بالالارىنىڭ بولاشاعىن ويلاعاندىقتان. كٷيەۋٸ ٷشٸن, قوعام ٷشٸن تابىستى بولۋدى كٶزدەمەيدٸ ەشبٸر ەيەل.
– سۇرايىق دەگەنٸمٸز سٸز بايان تۋرالى سيرەك ايتاسىز وسى. نەگە?
– ادامنىڭ سىرتىنان سٶيلەۋگە بولمايدى عوي. ٸس-ەرەكەتٸنٸڭ دۇرىس-بۇرىستىعىن ونىڭ ٶزٸنە عانا ايتقان جٶن شىعار. ونىڭ ٷستٸنە بٸر مەدياكەڭٸستٸكتە جۇمىس جاسايمىز. سىيلاستىق ساقتالۋى كەرەك قوي.
باياندى ەيەل رەتٸندە سىيلايمىن. باياننىڭ باسىنان ٶتكەندٸ ەشكٸمنٸڭ باسىنا سالماسىن.
جەمە-جەمگە كەلگەندە قىز ٶسٸرٸپ وتىرمىز, قارىنداسىمىز بار, ەپكەمٸز بار. جەزدەمٸز ەپكەمٸزدٸ ۇرسا جانىمىز شىعا جازدايدى. سولاي ەمەس پە?
– اجىراسقالى بەرٸ الاگٶزوۆا دا ەيەل تەڭدٸگٸ, ەيەل ەركٸندٸگٸ دەگەن مەسەلەلەردٸ ۇرانداتىپ جٷر. قازاق قوعامىنا بايان كٶتەرگەن مەسەلەلەر تۇرپايى ەستٸلەتٸن سيياقتى. قالاي ويلايسىز, باياننىڭ ۇستانىمى قازاقتٸلدٸ قوعامنىڭ تٷسٸنٸگٸمەن ٷيلەسە مە?
– يە, قازاقتٸلدٸ اۋديتورييانىڭ باياننىڭ كٶزقاراسىن قۇپتاي بەرمەيتٸنٸن بٸلەم. بۇل الشاقتىقتى قولدان جاساپ العاندايمىز.
مەسەلە باياندا ەمەس, جالپى ٶزگە تٸلدە سٶيلەيتٸن قازاقتاردىڭ وي-پايىمى قازاقتٸلدٸ ورتادا قابىلدانا بەرمەيدٸ. بۇل دا قاتەلٸك.
بايان دۇرىس دٷنيە ايتۋى مٷمكٸن, بٸراق بٸز بۇرىس قىلىپ كٶرسەتەمٸز.
باياندى جۇرتقا جەككٶرٸنٸشتٸ ەتكەن كٶپ جاعدايدا قازاقتٸلدٸ باسىلىمدار.
بايان تابيعاتىندا تٸكمٸنەز. سەلەمٸمٸز تٷزۋ. كٶپ كٶرٸسكەن دە ەمەسپٸز, نەگٸزٸندە.
– «ەيەل باقىتى» باعدارلاماسى جابىلدى. بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قازاق قوعامى ٷشٸن تابۋ تاقىرىپتارعا باردىڭىز. ەفيرگە قىزتەكە دە, جەزٶكشە دە شىقتى.
دەسە دە, قوعام مۇنداي مەسەلەلەردٸ اشىق تالقىلاۋعا دايىن ەمەس سيياقتى. سىنعا قالعانىڭىز دا سودان بولار...
– بٸلەمٸن. مەنٸ سىنايتىنداردى دا, سىرتىمنان سٶيلەيتٸندەردٸ بٸلەمٸن. «وڭباعان لەيلە ەفيرگە جەزٶكشەنٸ شىعاردى, قىزتەكەنٸ شىعاردى جارنامالاپ... ۇياتى قايدا?!» دەگەندەردٸ دە ەستٸدٸم.
جارايدى, مەن-اق جامان بولايىن.
مەنەن كەيٸن قوعامداعى سوراقى كٶرٸنٸستەردٸڭ بەرٸ ٸزٸم-عايىم جوعالىپ جاتسا كەنەكي?! جوق, جوعالمايدى.
مەن ايتپادى ەكەن دەپ, گەي جٸگٸتتەر ازايىپ جاتىر ما? مەن ايتپادى ەكەن دەپ, جەزٶكشەلەر جوعالىپ جاتىر ما?
سوسىن بۇل جارناما ەمەس. مۇنىڭ بەرٸ بار. بولعان. بولا دا بەرەدٸ.
بٸلە بٸلسەڭٸز, ۆكونتاكتٸدەگٸ گەيلەر ٶزارا قازاق تٸلٸندە سٶيلەسەدٸ.
بۇعان كٸم توسقاۋىل قويادى? مۇنى كٸم زەرتتەپ جاتىر?
اۋىلدان كەلگەن بالالارعا قالاي قىزتەكە بولۋدى ٷيرەتەتٸن سايتتار بەلۋاردان كەلەدٸ.
ۆكونتاكتٸدەگٸ پورنو توپتاردىڭ اياق الىپ جٷرە المايسىز. مٸنە, وسى توپتارعا قازاقتىڭ 10-12 جاسار بالالار كٸرەدٸ. ەكە-شەشەسٸ قولدارىنا سمارتفون ۇستاتىپ قويعان. بالالارىنىڭ نە تىندىرىپ جٷرگەنٸن بٸلمەيدٸ دە...
ال مۇنى كٸم باقىلايدى? كٸم جولىن كەسەدٸ? قازٸر مۇنى مەن ايتايىنشى, جەككٶرٸنٸشتٸ بولامىن. جاماناتقا قالامىن.
اقىرى كٷيەۋٸمنەن سٶز ەستٸدٸم. «اينالايىن, تىنىش جٷرشٸ. اۋلاق جٷرشٸ. پاراقشاڭنان پايدا تاپ ودان دا. بۇعان بولا نەگە سونشا كٷيٸنەسٸڭ?» دەدٸ ول.
جارايدى, ٷندەمەي-اق قويدىم. بەس جىل, ون جىل ٶتەر. قازٸرگٸدەن دە سوراقى جايتتارعا كۋە بولامىز.
سەبەبٸ, ايتقىمىز كەلمەيدٸ. كٶرمەگەندەي, بٸلمەگەندەي بولامىز.
– ەيەل تەڭدٸگٸ دەيمٸز, ەيەل ساياساتقا ارالاسۋ كەرەك دەيمٸز. ەيەل تەڭدٸگٸ دەپ جاتادى. مەسەلە قازاق ەيەلٸنٸڭ ٶزٸ مۇنى قالاي ما مۇنى, ۇمتىلا ما بۇعان?
– ەيەلدٸڭ مىقتى بولعانىنان نە پايدا? بٸرٸنشٸدەن, بٸز نامىسشىل ەر-ازاماتتاردىڭ قىتىعىنا تيەمٸز. شەكارانى بٸلۋ كەرەك, شەكارادان اتتاماۋ كەرەك.
ەيەل بولۋ باقىت. ەيەل بولۋ سور. ونىڭ باقىتى قاناعاتىندا. ال سورى سابىرسىزدىعىندا.
– سوعان قاراماي «قازاقستانداعى ەيەلدەر قۇقىعى: مٷمكٸندٸكتەر مەن كەدەرگٸلەر» اتتى كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسىپ جاتىرسىز. مۇنداي شارالار بٸزگە نە بەرەدٸ?
– اۋىلداعى اپالارىمىزعا, قىز-كەلٸنشەكتەرگە مۇنداي شارانىڭ كەرەگٸ جوق. ولاردىڭ ٶز ٶمٸرٸ ٶزٸندە.
بۇل شارانىڭ باستى ماقساتى گەندەرلٸك تەڭدٸك دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن ۇعىندىرۋ. ونىڭ تٷپكٸ ماقساتى نە? كٶپشٸلٸك مۇنى ەلٸ كٷنگە تٷسٸنبەيدٸ. تەرٸس ۇعىنادى. ماعىناسىن بۇرمالاپ جٸبەرەدٸ.
گەندەرلٸك تەڭدٸك دەگەن ەيەلدەردٸڭ شالبار كييۋٸ, كٶلٸككە وتىرۋى نەمەسە شىلىم شەگۋٸ بولماسا ەر-ازاماتپەن سٶز تالاستىرۋى ەمەس. گەندەردٸك تەڭدٸك – ەيەل قۇقىعى تابانعا تاپتالعان كەزدە كٶمەككە كەلەتٸن, اراشا تٷسەتٸن پرينتسيپ.
«قازاقستانداعى ەيەلدەر قۇقىعى: مٷمكٸندٸكتەر مەن كەدەرگٸلەر» كونفەرەنتسيياسىندا وسى مەسەلەنٸڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ ايتتىق. ەيەل تاعدىرىنا, ەيەل مەسەلەسٸنە قاتىستى بۇدان ٶزگە دە ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ سٶز ەتتٸك.
ەيەل ٶزٸنٸڭ قۇقىعىن بٸلۋٸ تيٸس. ول قۇل ەمەس, ول كٷڭ ەمەس. بالاعا كٶزٸ اشىق, ساناسى وياۋ انا كەرەك. اناسى بٸلٸمسٸز بولسا, بالاسىز دا بٸلٸمسٸز بولىپ ٶسەدٸ. قالاي بولعاندا دا بالانى قارايتىن ەيەل. ەركەك تٷزدٸڭ ادامى.
– دٸندە ەيەلگە قاي كەزدە, قانداي جاعدايدا قول كٶتەرۋگە بولاتىنىن مەڭزەيتٸن اياتتار بار ەكەن. ەيەلدەرگە اقىل-كەڭەس بەرەردە دٸني قاعيدالاردى قانشالىقتى ەسكەرەسٸز وسى?
– بٸز زايىرلى مەملەكەتپٸز. ەلدٸڭ بەرٸ دٸندار بولۋى ماقسات ەمەس. بەرٸمٸز قىز ٶسٸرٸپ وتىرمىز.
مەپەلەپ ٶسٸرگەن قىزىڭىزدى بٸرەۋگە تٶرتٸنشٸ ەيەل ەتٸپ بەرەر مە ەدٸڭٸز? ادال جار, اياۋلى انا اتانىپ, بارعان جەرٸندە جەرٸندە باقىتتى بولعانىن قالايسىز عوي? سٶيتەمٸز دە ەيەلدٸ ۇرۋ كەرەك دەيمٸز. سٶزٸمٸز بەن ٸسٸمٸز سەيكەس كەلمەيدٸ.
ٶتكەندٸ بٸر دٸندار وسى تۋرالى ايتتى. ارتىنان كەشٸرٸم سۇرادى. سەبەبٸ, قوعام قابىلداعان جوق.
ەيەلدٸ ۇرۋ دەگەنگە قارسىمىن. ۇرماي سٶزبەن تٷسٸندٸرۋگە شاماسى جەتپەسە, بۇل ەر-ازاماتتىڭ ەلسٸزدٸگٸ. ەيەل ەدەيٸ ٸستەمەيدٸ. قاساقانا كٷيەۋٸنٸڭ شامىنا تيمەيدٸ. دەمەك, سەن ەۋەل باستان قاتەلٸك جٸبەردٸڭ.
– قازٸرگٸ قازاق ەيەلٸ كٸمنەن ٷلگٸ الۋى كەرەك? بەلگٸلٸ بٸر ەتالون بار ما? ٶزٸڭٸزدٸ سول ەتالونداردىڭ قاتارىنا قوساسىز با?
– جوق. ٶزگەلەردٸ دە ٷلگٸ قىلا المايمىن. ٷلگٸ دەگەندە اي دەسە اۋزى, كٷنٸ دەسە كٶزٸ بار, وتباسىنا دا, جۇمىسىنا سٷيكٸمدٸ, بەس-التى بالانىڭ اناسى, ەنەسٸنٸڭ كٷتٸمٸن, كٷيەۋٸنٸڭ قامىن جاساپ وتىرعان مٸنسٸز ەيەلدٸ ەلەستەتەمٸز كٶز الدىمىزعا. بٸراق ونداي ەيەلدەر بار ما? قويىڭىزشى...
بەلكٸم, بار دا شىعار. اۋىلدا. بٸراق, بٸز ولاردى بٸلە بەرمەيمٸز.
سۇحباتتاسقان, ارمان التايۇلى
