ٸس-شارا قاتىسۋشىلارى ەل دامۋىنداعى كونستيتۋتسييانىڭ رٶلٸ مەن جاڭا قازاقستاندى قۇرۋداعى كونستيتۋتسييالىق رەفورمانىڭ ماڭىزدىلىعىن تالقىلادى. الداعى رەفەرەندۋمنىڭ ٶتكٸزٸلۋٸ – تالقىلاۋدىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى بولدى. اتاپ ايتقاندا, سپيكەرلەر ٶز پٸكٸرلەرٸمەن بٶلٸسٸپ, رەفەرەندۋمدى ٶتكٸزۋدٸ بٸراۋىزدان قولدادى.
وتىرىسقا تٷركٸستان قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى, قازاقستاننىڭ قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىلارى, مەملەكەت جەنە قوعام قايراتكەرلەرٸ, ساياساتتانۋشىلار, قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قىزمەتكەرلەرٸ, سونداي-اق Zoom پلاتفورماسى ارقىلى ونلاين فورماتتا دەۋلەت سەرٸكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸ قاتىستى.
ٸس-شارا «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەسەم قايداروۆانىڭ مودەراتورلىعىمەن ٶتتٸ.
ەسەم قايداروۆا ٶز سٶزٸندە اتا زاڭىمىزدىڭ 30-دان استام بابىنا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر مەن 20-دان استام قابىلداناتىن زاڭدار ەلٸمٸزدٸڭ اۋقىمدى ساياسي ترانسفورماتسيياسىنا باعىتتالعاندىعىن, سونداي-اق ساياسي جٷيەمٸزدٸ تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتەتٸندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ:
«ەندٸ جاڭا پاراديگماعا سەيكەس پرەزيدەنتتٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ قىسقارىپ, پارلامەنت پەن مەسليحاتتاردىڭ رٶلٸ ايتارلىقتاي كٷشەيٸپ, بەلسەندٸ ازاماتتارعا ساياسي ارەنادا جول اشىلىپ, قۇقىق قورعاۋ سالاسى جٷيەلٸ تٷردە نىعايماق. ايتىلعان ٶزگەرٸستەردٸ تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن كونستيتۋتسييالىق رەفورما قاجەت. الداعى رەفەرەندۋم مەملەكەت باسشىسى ايقىنداپ بەرگەن «ەكٸنشٸ رەسپۋبليكانىڭ» – بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭا, تيٸمدٸ جەنە تەڭگەرٸمدٸ مودەلٸنٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸ. بۇل ٶتە ورىندى جەنە بٸز جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان مەملەكەتتٸك مودەلدٸڭ جاڭارۋىن تولىقتاي قولدايمىز», - دەدٸ.
وتىرىستى تٷركٸستان قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى ەرلان كۋزەمباەۆ اشتى.
«اعىمداعى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا رەفەرەندۋمنىڭ ٶتۋٸ جوسپارلانۋدا. وسىعان وراي قوعامدىق شتابتار قۇرىلىپ, حالىقتى كەڭٸنەن حاباردار ەتۋ ماقساتىندا بارلىق جەرلەردە كەزدەسۋلەر ٶتۋدە. بۇل رەفەرەندۋم زاڭناما تٷرٸندە ەلٸمٸزدٸڭ الداعى دامۋىنا باعىت-باعدار بەرەتٸن ٶزگەرٸستەرگە ەكەلەدٸ. سوندىقتان رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ەر ادامنىڭ ازاماتتىق بورىشى دەپ ەسەپتەيمٸن».
تٷركٸستان وبلىسى «اقپاراتتىق تالداۋ ورتالىعى» كمم باسشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت سەيدۋللا ايكوزوۆ ەل قولداعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل باستاماسىن «جاڭا قازاقستاندى» قۇرۋدىڭ تيٸمدٸ بٸر تەتٸگٸ دەپ تٷسٸنۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى:
«جالپى, قاي ەل بولماسىن, ول ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسيياسىنان قۋات الىپ, بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىن ساقتاپ وتىرادى. دەموكراتييا دەگەن ۇعىمنىڭ قۇنىن اتا زاڭى ارقىلى ارتتىرادى. ال, ول قۇندى قۇجاتقا يە بولۋ سول مەملەكەتتەگٸ ەربٸر ازاماتتىڭ مٸندەتٸ. سوندىقتان بۇل رەفەرەندۋم قازاقستان حالقىنىڭ بەس ساۋساقتاي بٸرٸگٸپ, تەڭقۇقىقتى قوعامعا نەگٸزدەلگەن ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸ قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادامى بولعالى تۇر. ال, ٶز وتانىن سٷيەتٸن ەر ازامات ەل تاريحىندا ەلەلۋلٸ ورىن الاتىن بۇل ناۋقاننان تىس قالمايدى دەپ ويلايمىن».
ەلەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق ورتالىعىنىڭ ستراتەگييالىق تالداۋ توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ليازات نۇرقاتوۆانىڭ پٸكٸرٸنشە, كونستيتۋتسيياعا ەنگٸزٸلگەن جاڭا تٷزەتۋلەر ساياسي جٷيەنٸڭ مەنٸن ٶزگەرتەدٸ جەنە بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تەڭگەرٸمٸن وڭتايلاندىرادى:
«بۇل بيلٸكتٸڭ بٶلٸنۋٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرتەدٸ. مىسالى, ەندٸ پرەزيدەنت وبلىس ەكٸمدەرٸنٸڭ شەشٸمٸنٸڭ كٷشٸن جويا المايدى. بٸراق بۇل پرەزيدەنتتٸڭ ەلسٸرەۋٸن بٸلدٸرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە ەكٸمدەردٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ارتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. پارلامەنتتٸڭ دە رٶلٸ دە ارتادى. سەنات ٶكٸلدٸك قىزمەتٸن كٷشەيتەدٸ, ال مەجٸلٸس زاڭ شىعارۋ ٷدەرٸسٸنە تولىق جاۋاپ بەرەدٸ. كونستيتۋتسيياعا ۇسىنىلىپ وتىرعان تٷزەتۋلەر ساراپشىلار قاۋىمداستىعى – زاڭگەرلەر, ساياساتتانۋشىلار, ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ ۇسىنىستارى مەن ۇسىنىمدارىن قامتيدى. قازاقستاندا رەفەرەندۋمعا قاتىسۋ ەرٸكتٸ بولعانىمەن, مۇنداي سيرەك ورىن الاتىن ساياسي وقيعاعا قاتىسپاۋعا نەگٸز جوق. ەشكٸمنٸڭ ەشكٸمدٸ مەجبٷرلەۋگە دە قۇقىعى جوق. رەفەرەندۋمنىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارىن – ونىڭ جالپىعا بٸردەي سيپاتىن, جاسىرىن داۋىس بەرۋگە قاتىسۋدىڭ تەڭ جەنە تٸكەلەي قۇقىعىن جەنە جارييالىلىعىن ساقتاۋى ماڭىزدى».
ساياساتتانۋشى ايان ساكوشەۆ مەسليحات كٷتەتٸن ٶزگەرٸستەر تۋرالى تٷسٸنٸك بەردٸ:
«ەلدٸڭ باستى قۇجاتىنا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار بيلٸكتٸ ورتالىقسىزداندىرۋ جەنە ٶڭٸرلەردٸڭ دەربەستٸگٸن كٷشەيتۋ ٷشٸن قۇقىقتىق نەگٸز جاسايدى. رەفورمالاردىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – ٶكٸلدٸ ورگانداردىڭ جۇمىسىن قايتا فورماتتاۋ. بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتار جۇمىس فورماتىن قايتا قۇرۋى كەرەك, دەپۋتاتتىق كورپۋس ارقىلى حالىقتىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلٸپ, شەشٸلۋٸ تيٸس. جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ ناقتىلىعىنا قوعامدىق باقىلاۋدى كٷشەيتۋ, بيۋدجەت قاراجاتىن پايدالانۋ جٶنٸندەگٸ تۇراقتى ەسەپتەر, مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتٸ نىسانالى پايدالانباۋعا جول بەرمەۋ – بۇل ٶڭٸرلەردە كٷشەيتٸلۋٸ قاجەت نەگٸزگٸ باعىتتار. مەملەكەت جۇرتشىلىقپەن بٸرلەسٸپ, ٶڭٸردٸ, قالانى, اۋداندى دامىتۋدىڭ تيٸمدٸ مودەلٸن ەزٸرلەۋٸ تيٸس. جەنە نەتيجەگە قول جەتكٸزبەگەن جاعدايدا دەپۋتاتتار بٸرٸنشٸ كەزەكتە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگانداردىڭ الدىنا سۇراقتار قويۋى قاجەت. بٸرقاتار كونستيتۋتسييالىق تٷزەتۋلەر مەن تٷرلٸ نقا-گە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر ٶكٸلدٸ ورگاندارعا ولاردىڭ جۇمىسى ٷشٸن جاڭا مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ».
«راس, زايىرلى, قۇقىقتىق مەملەكەتتە بارلىق مەسەلە زاڭ اياسىندا شەشٸلەدٸ. كٷندەلٸكتٸ كەزدەسەتٸن ۇساق-تٷيەك مەسەلەلەردەن باستاپ, كٷرمەۋٸ قيىن كٷردەلٸ پروبلەمالارعا دەيٸن كونستيتۋتسييانى نەگٸزگە الا وتىرىپ تٷيٸنٸن تارقاتۋعا بولادى. ەگەر اتا زاڭدا ايبار بولماسا, ول بەرٸنەن الدا جٷرمەسە, بيٸك تۇرماسا, وندا ەل ٸشٸندە تەرتٸپسٸزدٸك كٶبەيٸپ, كەلەڭسٸز جاعدايلار كٶبەيٸپ كەتەدٸ. سول ٷشٸن قابىلداناتىن زاڭ ٶتە بايسالدى, جان-جاقتى زەرتتەلگەن, بارىنشا قامتىلعان بولعانى جٶن. ونى جاسايتىن دا ٶزٸمٸز. ياعني, رەفەرەندۋم ارقىلى ەركٸم ٶز پٸكٸرٸن ايتۋعا, وي-ۇسىنىسىن بٸلدٸرۋگە قۇقىلى. وسى مٷمكٸندٸكتٸ تيٸمدٸ پايدالانىپ, بارىنشا بەلسەندٸ بولايىق», - دەدٸ ٶز سٶزٸندە ق. ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تٷرٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ زاڭ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اسقات ەسەناليەۆ.
«قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق ساراپشىسى جاقسىبەك جيەناليەۆ بٷگٸنگٸ تاڭدا ەربٸر ازامات ٷشٸن رەفەرەندۋم جالپى قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸرٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸ تۋرالى مەسەلە ٶزەكتٸ بولىپ قالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
«الداعى ۋاقىتتا اتا زاڭىمىزدىڭ 33 بابىنا 56 ٶزگەرتۋلەر ەنگٸزٸلەتٸن بولدى. بارلىق ٶزگەرٸستەر بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى بايلانىستىڭ جاڭا, تيٸمدٸ مودەلٸنٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزٸن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جالپى رەفەرەندۋمعا قاتىستى قوعامنىڭ ەرتٷرلٸ توپتارىنان, تٷرلٸ سالادا جۇمىس ٸستەيتٸن ازاماتتاردان كٶپتەگەن سۇراقتار قويىلىپ جاتىر. ونىڭ ٶزٸنٸڭ سەبەبٸ دە بار, وسى ۋاقىتقا دەيٸن «سايلاۋ», «داۋىس بەرۋ» ۇعىمدارى پرەزيدەنتتٸ سايلاۋ نەمەسە مەسليحات, مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىن سايلاۋمەن بايلانىستى بولدى. ال اتا زاڭىمىزعا قاتىستى رەفەرەندۋم وسىدان 27 جىل بۇرىن ٶتتٸ, وسى جەردە وتىرعان ازاماتتارىمىزىدىڭ باسىم بٶلٸگٸ بٸرٸنشٸ رەت رەفەرەندۋمعا قاتىسايىن دەپ وتىر. سوندىقتان الداعى ساياسي رەفورمانىڭ سالماعى باسىم, مەملەكەت جٷيەسٸندە قالىپتاسقان ەلەمەنتتەردٸ قايتا جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان».
تٷركٸستان كٶپسالالى جوعارى مەديتسينا كوللەدجٸنٸڭ جاستار ٸسٸ مامانى باقداۋلەت سەيتجانوۆ تا وتىرىس بارىسىندا ٶز ويىن ورتاعا سالدى:
«دەپۋتات جەنە ەكٸمدەردٸ حالىق سايلاۋى, ول سول ٶڭٸردٸڭ دامۋىن جەدەلدەتەدٸ. جەلتوقسان وقيعاسىندا كولۆيندٸ بولدىرماي جەرگٸلٸكتٸ ەل ادامى قازاق باسشى تالاپ ەتكەن بولاتىن. نەتيجەسٸندە تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الدىق. پارتييالاردا حالىق سانىن 5 000 ەتٸپ, حالىق پەن بيلٸك اراسىنا كٶپٸر ورناتىلدى. پرەزيدەنت پارتييا قۇرامىندا بولماۋى ول دەموكراتييانىڭ ورناۋى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سەبەبٸ بٷكٸل پارتييا تەڭ دەرەجەدە جۇمىس اتقارا الاتىن بولادى. جەنە حالىق ٶزٸ قالاعان پارتييادا ٶز ويىن كٶرسەتەتٸن مٷمكٸندٸك الادى. پارتييالار قانشالىقتى كٶبەيسە ولاردىڭ جۇمىس جاساۋداعى بەسەكەلەستٸگٸ دە ارتىپ ەلدٸ دامىتاتىنى سٶزسٸز».
«قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاقباسپاسٶز قىزمەتٸ
