«…جايلى باسپانا, جۇمىس جەنە لايىقتى ەڭبەكاقى ادامعا
وتباسىنىڭ بەرٸكتٸگٸ مەن بەرەكەلٸ تٸرشٸلٸك ٷشٸن قاجەت…»
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.ە.نازارباەۆ
بٷگٸندە قازاقستاننىڭ تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن جاڭعىرتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسى ەلٸمٸزدٸڭ ەر وبلىسىندا تابىستى تٷردە جٷزەگە اسىپ كەلەدٸ. كەيبٸر ساراپشى ماماندار ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە قاتەر تٶندٸرەتٸن مەسەلە رەتٸندە تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ توزۋىن دا اتاعان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا تەۋەلسٸز قازاقستان تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن بارىنشا دامىتىپ, قاراپايىم حالىقتىڭ جايلى ٶمٸر سٷرۋٸنە بارىنشا جاعداي جاساپ كەلە جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. ەلٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك ايماعى سانالاتىن شىعىس قازاقستان وبلىسىندا تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىن ارتتىرۋ باعىتىندا قولعا الىنعان جۇمىستار كٶڭٸل قۋانتادى. سوڭعى ۋاقىتتارى وبلىس ورتالىعى ٶسكەمەندٸ ايتپاعان كٷندە ايماقتاعى ٸرٸ قالالار مەن اۋدان ورتالىقتارىندا جاڭا تۇرعىن ٷيلەر بوي كٶتەرٸپ, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعىنىڭ ٶزەگٸ سانالاتىن كەرٸز جٷيەسٸ, سۋ جەنە جىلۋ قۇبىرلارى جاڭارتىلعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى.
بٷگٸندە شىعىس قازاقستان وبلىسى ەكٸمدٸگٸ ايماقتاعى تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى دامىتۋدا ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدٸ. ەلٸمٸزدە سالىنعان تۇرعىن ٷيلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ سوناۋ كەڭەس زامانىندا سالىنعانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان مۇنداي تۇرعىن جايلار كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن قاجەتسٸنەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. وسى رەتتە رەسپۋبليكا كٶلٸمٸندە تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى قولعا الىنىپ, ماڭىزدى جۇمىستار جٷرٸپ جاتىر. سوڭعى ۋاقىتتاردا بۇل باعىتتا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي جۇمىستار ٸسكە اسقانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋى ٷشٸن ناقتى ستاتيستيكالىق دەرەك كٶزدەرٸنە كەزەك بەرسەك. جوعارىدا اتاپ ٶتكەن 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى اياسىندا ٶڭٸردە 2,3 ملرد. تەڭگەگە 267 تۇرعىن ٷي جٶندەلگەن. ال 2015 جىلى ايماقتاردى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا 291,4 ملن. تەڭگەگە 21 كٶپپەتەرلٸ تۇرعىن ٷيگە كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ, قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىققانىن ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. ونىڭ ٸشٸندە 190,7 ملن. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 8 ٷي ترانسفەرتتەر قارجىسىنا جەنە 100,7 ملن. تەڭگەنٸڭ 13 ٷيٸ قايتارمالى قارجى بويىنشا سالىندى.
قازٸرگٸ تاڭدا كٷردەلٸ جٶندەۋ مەن كوندومينيۋم نىساندارىن تيٸستٸ دەڭگەيدە ۇستاۋعا پەتەر يەلەرٸنٸڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ ەمەس. وسىنى ەسكەرگەن شىعىس قازاقستان وبلىسى ەنەرگەتيكا جەنە تۇرعىن ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنا سٷيەنٸپ, شەشٸپ كەلە جاتقانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. تۇرعىن جاي يەلەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تاراپىنان تۇرعىن ٷيدٸ باسقارۋداعى ەرەكەتسٸزدٸگٸ, ونىڭ سانيتارلىق جەنە تەحنيكالىق جاي-كٷيٸنە قوعامدىق باقىلاۋدىڭ جوقتىعى قالىپتاسقان جاعدايدى كٷردەلەندٸرە تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس. تۇتىنۋشى قىلىعى مەنشٸك يەسٸنٸڭ مٷلٸكتٸڭ ساقتالۋى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ تٶمەندەۋٸنە الىپ كەلەدٸ. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا پەتەر يەلەرٸنٸڭ بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولىپ تۇر. ولار جالپى جينالىستا جٶندەۋدٸڭ شىعىن سمەتالارىن, ەربٸر پەتەردٸڭ شىعىن كٶلەمٸن, اي سايىنعى جيناقتالعان قاراجات كٶلەمٸن, مەردٸگەرلٸك مەكەمەنٸ تاڭداۋدى مٸندەتتٸ تٷردە بەكٸتەدٸ. بۇرىنعى كەزدە مۇنداي شەشٸمدەردٸ تەك قانا پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆٸنٸڭ تٶراعاسى ٶزٸ قابىلدايتىن. مٷلٸكتٸڭ ساقتالۋى مەن قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى مەنشٸك يەسٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋ ماقساتىندا زاڭنامالىق تۇرعىدا پەتەر يەلەرٸ كووپەراتيۆٸنٸڭ جيناق ەسەپ شوتى مٸندەتتٸ تٷردە بولۋ كەرەكتٸگٸ جەنە ازاماتتاردىڭ كەلەشەكتەگٸ جٶندەۋگە ارنالعان اي سايىنعى اۋدارىمدار بولۋى قاراستىرىلعان.
بيىل شىعىس قازاقستان وبلىسى جىلىتۋ ماۋسىمىنا تىڭعىلىقتى دايىندالعانى بەلگٸلٸ. ٶڭٸردەگٸ كٶمٸردٸڭ قورىن كٶبەيتۋ ماقساتىندا ٷكٸمەتتەن قوسىمشا 1 ميلليارد 300 ملن تەڭگە قاراجات بٶلٸنگەنٸن اتاپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸك «نۇرلى جول» باعدارلاماسىنىڭ قولداۋىمەن جىلۋ جٷيەسٸنٸڭ قۇبىرلارىن اۋىستىرۋعا باعىتتالعان 12 جوبا ٸسكە اسقانىن دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
جالپى وبلىستا ٸرٸ جىلۋ ورتالىقتارىندا كٶمٸر قورى جەتكٸلٸكتٸ بولعانمەن, كٸشٸگٸرٸم قازاندىقتاردا ازداۋ. سوندىقتان بۇل ماقساتقا ٷكٸمەت تاراپىنان بٶلٸنگەن 1 ميلليارد 200 مىڭ تەڭگە قاراجات بٶلٸنٸپ, ونىڭ 129 ميلليون تەڭگەسٸ كۋرچاتوۆ قالاسىنا بەرٸلسە, قالعانى سەمەي شاھارىنا باعىتتالعان. ٶز كەزەگٸندە ايتقازى شەرۋباەۆ:
بيىل 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان «اقبۇلاق» باعدارلاماسى بويىنشا 2,7 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 12 جوبا ٸسكە قوسىلدى. ونىڭ ٸشٸندە سۋمەن قامتۋ (1 844,3 ملن. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 9 جوبا) جەنە سۋ تارتۋ (916,7 ملن. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 3 جوبا) نىساندارى بار. اعىمداعى جىلى 8 نىسان ٸسكە قوسىلىپ, 4 نىسان 2016 جىلى ٶز جالعاسىن تابادى.
ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 4 ملرد. تەڭگە سوماعا جىلۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن جاڭعىرتۋدىڭ 12 جوباسى ٸسكە اسىرىلۋدا.
15 شاقىرىم جىلۋ جٷيەلەرٸن قايتا قۇرۋ جەنە 4 جىلۋ كٶزدەرٸنە جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاراستىرىلعان. سونىڭ ارقاسىندا ٶسكەمەن قالاسى بويىنشا ينجەنەرلٸك جٷيەلەردٸڭ توزۋىن 1,4 پايىزعا, سەمەي قالاسىندا 2,3 پايىزعا تٶمەندەگەن. ال جىلۋ جٷيەسٸندەگٸ جٷيەلەردەگٸ نورماتيۆتٸ جوعالۋدىڭ كٶلەمٸ 17,2 پايىزعا جەتكەنٸن اتاپ ايتۋعا بولادى.
ٶسكەمەن جەنە سەمەي قالالارىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جەنە سۋ تارتۋ جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋ جوبالارى اياسىندا ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جەنە دامىتۋ بانكٸمەن كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. بٶلٸنگەن 3,2 ملرد. تەڭگە سوما قاراجاتقا ٶسكەمەن قالاسىندا №30, №31 كەرٸزدٸك سورعى ستانتسييالارىن قايتا قۇرۋ جەنە جاڭا ٶسكەمەندٸك سۋ بٶگەت سالۋ جوسپارلانعان.
ال سەمەي قالاسىندا 2,4 ملرد. تەڭگەگە 10 سورعى ستانتسيياسىن, 17 شاقىرىم سۋمەن جابدىقتاۋ جەنە 4,5 شاقىرىم سۋ تارتۋ جٷيەلەرٸنە (سونىڭ ٸشٸندە ەرتٸس ٶزەنٸ ارقىلى ٶتەتٸن كەرٸستٸك ديۋكەر) كٷردەلٸ جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ, 580 جالپىٷيلٸك جەنە دەربەس ەسەپ قۇرىلعىلارىن ورناتۋ, تەحنولوگييالىق ٷردٸستەردٸ باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان اقپاراتتىق جٷيەسٸن ەنگٸزۋ جوسپارلاندى.
2016 جىلى 8,2 ملرد. تەڭگە سوماعا سەمەي قالاسىنىڭ جىلۋ جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋدى باستاۋ جوسپارلاندى, ونىڭ ٸشٸندە 4,7 ملرد. تەڭگە قارىز قاراجاتى. سونىمەن قاتار سەمەي قالاسىندا جىلۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸن جاڭعىرتۋدىڭ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ جالعاسۋدا. اعىمداعى جىلى رك-1 ۇلعايتۋ جەنە قايتا قۇرۋ ٸسكە اسىرىلۋدا. ە-35 ماركالى 3 قازاندىق جەنە «Simens» فيرماسىنىڭ 12 مۆت تۋربيناسى ورناتىلدى.
بۇدان باسقا, حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتىنىڭ قاراجات ەسەبٸنەن ٶسكەمەن جەنە سەمەي قالالارى كٶشەلەرٸندەگٸ جارىقتاندىرۋدى ەنەرگييا ٷنەمدەۋشٸ جارىق نٷكتەلەرٸنە اۋىستىرۋ ارقىلى جاڭعىرتۋ جوسپاردا.
شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى جوعارى ۆولتتى جەلٸلەرمەن الماتى جەنە پاۆلودار وبلىستارىن بايلانىستىرا وتىرىپ, ەنەرگييا قۋاتىنىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. شقو تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايتقازى شەرۋباەۆ جۋرناليستەرمەن جٷزدەسۋٸندە:
– ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ تٶڭٸرەگٸندە ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا «ەكٸباستۇز – سەمەي – ٶسكەمەن» جەنە «سەمەي – اقتوعاي – تالدىقورعان – الماتى» باعىتتارىندا جوعارى ۆولتتى جەلٸلەر سالۋ قاجەتتٸگٸن ايتتى. مەنٸڭشە, بۇل ٸرٸ جوبا ٶڭٸرلەر ٷشٸن باعدارلى ەرٸ تيٸمدٸ. پاۆلوداردا ٸرٸ ەلەكتر قۋات كٶزٸ سانالاتىن گەس-1 جەنە گەس-2 شىعىس قازاقستاننىڭ سەمەي, زىريان قالالارىنداعى گەس-تەرمەن ەلەكتر جەلٸلەرٸ ارقىلى بايلانىستىرىلادى. ال بۇل ٶڭٸرلەردٸڭ ەنەرگييا قۋاتىنىڭ ٶزارا كەپٸلدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ, – دەگەنٸ ەدٸ.
باسشىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ زەرتتەۋ, ٸزدەستٸرۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالعان. قۇرىلىسقا قازاقستانداعى ٸرٸ KEGOC كومپانيياسى جۇمىلدىرىلادى. «ەلەكتر جەلٸلەرٸنٸڭ جۇمىسى بويىنشا شقو بٶلٸنگەن 6 ملرد. تەڭگە يگەرٸلدٸ. ايماق بويىنشا تۇرعىسىن گەس قۇرىلىسىن تەزٸرەك اياقتاپ, ەلەكتر جەلٸلەرٸنە قوسۋدى ماقسات ەتٸپ وتىرمىز», – دەپ تٷيدٸ ا. شەرۋباەۆ.
قىسى قىتىمىر شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جىلۋ جٷيەسٸن زامان تالابىنا ساي دامىتۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇل باعىتتا وبلىس ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆ باستاعان اتقامٸنەرلەر سىرت ەلدەن ينۆەستيتسييا تارتىپ, ٸرٸ ەنەرگوكەشەندەر تۇرعىزۋ ٸسٸنە دە باسا كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋعا بولادى. وسى رەتتە ەكٸمدٸك گەرمانييانىڭ «Global Invest Ltd» كومپانيياسى «North Trade Energy» ەنەرگييا قۇرىلىس كومپانيياسىمەن جەنە چەحييالىق «E3P Group» كومپانييالارىمەن بٸرلەسە وتىرىپ, ٶسكەمەن قالاسىندا جەو-2 قۇرىلىسى جوباسىن ينۆەستيتسييا سالۋعا ۋاعدالاستى. جاڭا جىلۋ ورتالىعىندا ەۋروپالىق زاماناۋي قۋات قۇرىلعىلارى ورناتىلىپ, ورتالىق بارلىق ەكولوگييالىق ستاندارتقا ساي بولادى. بۇل جايلى شقو ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆتٸڭ گەرمانييا جەنە چەحييا كومپانييالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋٸ بارىسىندا كەڭٸنەن ەڭگٸمەلەگەن بولاتىن. اتالعان جىلۋ ستانساسى ٶسكەمەن قالاسىن جەنە ماڭىنداعى اۋدانداردى تولىققاندى جىلۋمەن قامتۋعا قاۋقارلى. ونىڭ ٷستٸنە, قالادا جەو قۇرىلىسى 2020-2030 ارالىعىنداعى جىلۋمەن قامتۋ جوسپارىندا كٶرسەتٸلگەن.
«E3P Group» كومپانيياسىنىڭ ديرەكتورى وندرجەي شتەرباكانىڭ ايتۋىنشا, كومپانييا وسى ۋاقىتقا دەيٸن رەسەيدە, پەكٸستاندا, گەرمانييادا جەنە چەحييادا وسىنداي جوبالاردى جٷزەگە اسىرعان. اتالمىش كومپانييا جەو-نىڭ تەحنيكالىق ەكونوميكالىق قۇجاتتارىن ٶز قاراجاتىنا ەزٸرلەيدٸ. «E3P Group» ٶسكەمەندە ەكولوگييالىق ستاندارتقا ساي كەلەتٸن مۇرجاسىز جەو-2 قۇرىلىسىن 3,5 جىلدا سالىپ بٸتٸرەمٸز دەپ سەندٸرٸپ وتىر.
ەلٸبەك قاڭتارباي, شىعىس قازاقستان وبلىسى
