شىنى كەرەك, بولاشاقتى بولجايتىن, باقىتتى بولاشاققا سەنەتٸن مەملەكەتتٸڭ بٸرٸ مىنا بٸز ەدٸك. بۇل دا جٶن شىعار بٸر جاعىنان. بٸراق, بٷگٸنگٸ كٷنمەن دە ٶمٸر سٷرۋ كەرەكتٸگٸن ۇمىتىپ كەتٸپپٸز. بٷگٸنٸمٸز ەمەس, بولاشاعىمىز ماڭىزدى بولعاندىقتان بٷگٸن-ەرتەڭ الدىمىزدان كەسە-كٶلدەنەڭ كەزدەسۋٸ مٷمكٸن مەسەلەلەردٸ كٶرمەگەن ەكەنبٸز. ەيتپەسە, كەلٸمبەتوۆتە نە كٸنە بار?
Думан БЫҚАЙ
ول دا بٸز سيياقتى ادام بالاسى. باقىتتى بولاشاققا سەنٸپ جٷردٸ. «قازاقستان ورتا ازييانىڭ سينگاپۋرى» دەگەن دە وسى قايرات بولاتىن. يە, دەل سولاي ايتقان. «ورتا ازييانىڭ سينگاپۋرى اتانۋعا تىرىسىپ, تىرمىسىپ جٷرمٸز» دەسە, باسقاشا ەستٸلەر مە ەدٸ, تٷسٸنەر مە ەدٸك, بەلكٸم.
مەسەلە سينگاپۋردا ەمەس.
تەڭگەدەن قۇن كەتكەلٸ ەكونوميكانىڭ تٸلٸن تٷسٸنەتٸندەر دە, تٷسٸنبەيتٸندەر دە كەلٸمبەتوۆتٸ سٶگەتٸندٸ شىعاردى. كەلٸمبەتوۆتٸڭ نە ٷشٸن كەتۋٸ كەرەكتٸگٸن بٸلٸپ ايتقاندار دا, بٸلمەي ايتقاندار دا بٸر جاعدايدا قاتەلەسكەن جوق: ول جۇرتتىڭ سەنٸمٸنەن شىقتى. سٶزٸمەن, ٸسٸمەن, ەرەكەتٸمەن, ورىنسىز كٷلكٸسٸمەن, ٶتٸرٸك ۋەدەسٸمەن...
ٶتكەن جولى ٷكٸمەتباسى مەسٸموۆتٸ قابىلداعان پرەزيدەنت نازارباەۆ حالٸمٸزدٸڭ ٶتە ناشار ەكەنٸن ايتقان. مۇنداي جاعدايدا حالىقتىڭ سەنٸمٸنەن شىققان جامان. جوق, بۇل دەل تەڭەۋ ەمەس, قاۋٸپتٸ دەگەن دۇرىس شىعار. جەنە بۇل جالعىز كەلٸمبەتوۆكە عانا قاتىستى ەمەس...
سەنٸمنەن شىعۋ. بۇل بيلٸكتەگٸ ادامنىڭ يميدجٸنە ٷلكەن نۇقسان.
جىل اياعىنا جاقىن ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولادى دەگەن سىبىس بار. اۋىس-تٷيٸستەر...سول اۋىس-تٷيٸستٸڭ اراسىندا كەلٸمبەتوۆتٸڭ اتىن ايتىپ جٷر ساراپشىلار.
بٸراق, كەلٸمبەتوۆ كەتكەنمەن نە ٶزگەرەدٸ? تٸپتٸ كەتكەننٸڭ ٶزٸندە ونىڭ ورنىنا لايىقتى ادام بار ما قازاقستاندا?
«بار» دەيدٸ ساراپشىلاردىڭ بٸر توبى. ەندەشە ولار كٸم?
جەمٸشەۆ, جاندوسوۆ جەنە... قۇدايبەرگەنوۆ. قايسىسى لايىقتى?
ۇلتتىق بانكتٸڭ قاتەلٸكتەرٸن جٸلٸكتەپ كٶرسەتٸپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ەردايىم بٶلٸسٸپ وتىراتىن بٸر ادام بولسا, ول وسى تٸزٸمنٸڭ سوڭىندا تۇرعان ەكونوميست – ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ ەكەن.
سول قۇدايبەرگەنوۆ ٶزٸنٸڭ «فەيسبۋكتەگٸ» پاراقشاسىندا «كەلٸمبەتوۆ وتستاۆكاعا كەتسە, ەكونوميكالىق قاتەلٸكتەرٸ ٷشٸن عانا كەتپەيدٸ, مۇنىڭ ساياسي سەبەپتەرٸ دە بار» دەگەن بولاتىن.
ولجاس قۇدايبەرگەنوۆ, ماكروەكونوميست:
«2015 جىلدىڭ باسىنان باستاپ دەۆالۆاتسييا بولادى» دەگەن اقپاراتتىق شابۋىلدار كٷشەيدٸ. يە, قازاقستاننىڭ ول كەزدەگٸ جاعدايى دا مەز ەمەس-تٸن, الايدا حالىقتىڭ كٶكەيٸندەگٸ كٷدٸكتٸ سەيٸلتۋ, نە بولماسا الىپ-قاشپا اقپاراتتارعا كەشەندٸ جاۋاپ بەرۋ جۇمىسى جٷرگٸزٸلگەن جوق.
كەرٸسٸنشە, كٷرت دەۆالۆاتسييا جاسالدى, مٸنە, جاعدايدى ۋشىقتىرىپ جٸبەرگەن وسى جايت جەنە بۇدان ۇلتتىق بانك ۇتىلدى, شىعىنى كٶبەيە تٷسپەسە, ازايعان جوق.
كٷرت دەۆالۆاتسييا پايدا ەكەلەرٸن بٸلگەن توپتاردىڭ كٷشٸ كەلٸمبەتوۆتەن اسىپ تٷستٸ. اقىر اياعى بەرٸنە كٸنەلٸ تاعى دا سول – ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى بولارى بەلگٸلٸ ەدٸ: ەشكٸم ورىن العان جاعداي ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸك الماسى انىق قوي.
«كەلٸمبەتوۆ قىركٷيەك ايىندا وتستاۆكاعا كەتەدٸ» دەگەن سىبىس ەلٸ سايابىرلاعان جوق. كەلٸمبەتوۆ كەتسە, بٸرەۋلەر ٷشٸن بيلٸككە مانيپۋلياتسييا جاساۋدىڭ جاڭا امالى تابىلادى: سايىپ كەلگەندە «دەۆالۆاتسييا بولادى» دەگەن اقپاراتتىق شابۋىل كەلٸمبەتوۆتٸڭ ورنىنا وتىرعان كەز كەلگەن ادامدى ۇزاق ايالداتپايدى.
سونىمەن...
«كەلٸمبەتوۆ قىركٷيەكتە كەتەدٸ» دەگەن سىبىس بار-تىن. قىركٷيەك ٶتٸپ كەتتٸ. كەلٸمبەتوۆ ەلٸ وتىر. قازان اياقتالىپ قالدى. حالىققا ونىڭ وتستاۆكاعا كەتكەنٸ ٶز الدىنا, ورنىنا كٸم كەلەرٸ قىزىقتى. جاڭا تٶراعا ۇلتتىق بانكتٸڭ ٶڭٸن قانشالىقتى ٶزگەرتەدٸ, اقشا-نەسيەلٸك ساياسات جٷرگٸزۋدە قانشالىقتى تەۋەلسٸز بولادى? جەنە ەڭ باستى ساۋال – بانككە دەگەن حالىقتىڭ سەنٸمٸن قالاي جەنە قايتٸپ قايتارادى?
تاعى دا سول قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, كەتسە جالعىز كەلٸمبەتوۆ ەمەس, مۇنىڭ بەرٸنە تٸكەلەي جەنە جاناما قاتىسى بار باسقالارى دا ورنىن بوساتقانى جٶن. ەڭ الدىمەن ٶزدەرٸ ٷشٸن, ٶزدەرٸنٸڭ يميدجدەرٸ ٷشٸن...
سونىمەن كەلٸمبەتوۆتٸڭ ورنىنا كٸم لايىق? بۇعان بٸز ەمەس, بٸز سٶزگە تارتقان ساراپشىلار جاۋاپ بەرسٸن.
جاندوسوۆ لايىقتى
– بٸزدٸڭ بيلٸكتە كەلٸمبەتوۆ سيياقتىلار ٶتە كٶپ. سوندىقتان ەرتەڭ كەلٸمبەتوۆ كەتسە, «ۇلتتىق بانكتٸڭ ۇياتى ويانىپ, حالىقتىڭ جاعدايىن ويلاۋعا كٶشەدٸ» دەگەن سٶز اقىماقشىلىق. بىلايشا ايتقاندا, بٸر كەلٸمبەتوۆ كەتسە, ونىڭ ورنىنا دەل سول سيياقتى ەكٸنشٸسٸ كەلەدٸ. سٸز بۇدان «جاعداي تٷزەلەدٸ, ٶمٸر جاقسارادى» دەپ ويلايسىز با? جوق.
يە, ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى ورنىن بوساتىپ جاتسا, ول زاڭدى بولار ەدٸ. سەبەبٸ, كەلٸمبەتوۆ ەڭ الدىمەن ازامات رەتٸندە كٷرەسە المادى. ۇستانىمى, پٸكٸرٸ تۇراقسىز بولدى... ەندٸگٸ جەردە بۇل دا ماڭىزدى ەمەس, بٸراق. ٶتتٸ, كەتتٸ. ايتىلدى, جازىلدى.
كەلٸمبەتوۆتٸڭ ورنىنا كٸم لايىق? ەنشەيٸن بوساعان ورىنعا قونجييا سالمايتىن, بٸلەگٸن تٷرە سالا ٸسكە كٸرٸسەتٸن ازامات كەرەك. بۇل دا ايتىلىپ جٷرگەن وي.
بٸراق ول كٸم بولادى? كەيبٸر ساراپشىلار ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتٸ نازارعا الىپتى. شىنى كەرەك, بٸلٸكتٸ مامان بولعانىمەن مۇنداي قىزمەت ٷشٸن تەجٸريبەسٸ ەلٸ دە از دەپ ويلايمىن. جاستاۋ... سوسىن مۇنداي قىزمەتكە وتىرۋ ٷشٸن ەنشەيٸن بٸلٸكتٸ ەكونوميست بولۋ ازدىق ەتەدٸ. ۇلتتىق بانكتٸڭ ورىنتاعىنا ٷكٸمەتتٸڭ ٶزٸنە, دەپۋتاتتاردىڭ سٶزٸنە قارسى شىعاتىن (ەرينە, دەيەكتٸ جەنە ورىندى تٷردە), مٸنەزدٸ, تەجٸريبەسٸ بار, ورىسشا ايتقاندا «موششنايا پوليتيچەسكايا فيگۋرا – تياجەلوۆەس» قاجەت.
جوق, ٷمٸتتەنبەڭٸز. قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ اراسىندا مۇنداي ادام جوق, بار بولسا دا كەسٸبٸ كەلمەيدٸ. سىرتتان ٸزدەۋ كەرەك. ول كٸم? ول – وراز جاندوسوۆ. جاقىن ارالاسقانبىز, تابانىنىڭ بٷرٸ بار. مەنٸڭشە وراز ولجاس سيياقتى جاس تا بولسا تالاپتى مامانداردى جانىنا توپتاستىرار ەدٸ.
جوق, قۇدايبەرگەنوۆ لايىقتى
– ۇلتتىق بانك تٶراعاسى قايرات كەلٸمبەتوۆتٸڭ شەشٸم قابىلداۋعا كەلگەندەگٸ قۇزىرى بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە شەكتەۋلٸ ەكەنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. ياعني, بارلىعىن كەلٸمبەتوۆتٸڭ قولى نەمەسە كەلٸمبەتوۆتٸڭ سٶزٸ شەشپەيدٸ. سوعان قاراماي, بٸز ونى جيٸ سىنعا الامىز.
بٸرٸنشٸ كەزەكتە ول جٷرگٸزٸپ وتىرعان نەسيەلٸك-قارجىلىق ساياساتقا كٶڭٸلٸمٸز تولمايدى. بٸراق, تەرەڭٸنە ٷڭٸلۋ كەرەك. بٷگٸنگٸ حاوسقا ەستە كەلٸمبەتوۆ ەمەس, مەملەكەت ٶز قولىمەن جٷرگٸزٸپ وتىرعان ەكونوميكالىق ساياسات كٸنەلٸ.
بٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ٶزەگٸ – قولمەن باسقارۋ. مەملەكەت ادامدارعا نەنٸڭ جاقسى, نەنٸڭ جامان بولارىن بٸلەمٸن جەنە ٶزٸم جول كٶرسەتەمٸن دەيدٸ. بٸراق, بەرٸن ٶزٸ شەشەتٸندەي قازٸرگٸ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ قولىندا قاجەتتٸ قۇرال-جابدىق جوق. يە, بٸرەن-ساران ەسەرٸ بار دا شىعار. ول تەڭگەنٸڭ باعامىنا ەسەر ەتۋ (از دا بولسا), اقشانىڭ اعىمىن باقىلاۋ جەنە جەكە سالالارعا, ونىڭ ٸشٸندە كەيبٸر كەسٸپورىندارعا مەملەكەتتٸك كٶمەك كٶرسەتۋ. بولدى. ودان اسپايدى.
مۇنداي جاعدايدا ۇلتتىق بانك تٶراعاسىن اۋىستىرساق, ونىڭ ورنىنا باسقا بٸرەۋ كەلسە, «بەرٸ جاقسى بولادى» دەپ ويلاۋ اڭعالدىق. بٸزگە تۇتاس ەكونوميكالىق ساياساتتى ٶزگەرتۋ قاجەت. بۇل ۇزاق ەڭگٸمە جەنە ۇزاق جول.
يە, كەلٸمبەتوۆ كەتەدٸ. بٷگٸن بولماسا دا ەرتەڭ. اۋىس-تٷيٸستٸڭ بولارى انىق. ال ونىڭ ورنىنا كٸم لايىق? بٸرنەشە ادامنىڭ اتىن اتار ەدٸم, بٸراق ولجاس قۇدايبەرگەنوۆكە توقتايىن. جاقىن تانىسپىن. مٸنەزدٸ, كەرەك كەزدە «يە» نەمەسە «جوق» دەپ ايتا الاتىن ازامات. كەز كەلگەن مەسەلەدە ٶز كٶزقاراسى جەنە ٶز پوزيتسيياسى بار.
ولجاس ۇلتتىق بانكتٸڭ تٶراعاسى قىزمەتٸن اتقارىپ كەتە الار ەدٸ. الايدا...ونىڭ پرينتسيپشٸلدٸگٸ, مٸنەزدٸلٸگٸ ٶزٸنٸڭ تٷبٸنە جەتۋٸ مٷمكٸن. تەرٸس تٷسٸنٸپ قالماڭىزدار, ەگەر ول ۇلتتىق بانك تٶراعاسى قىزمەتٸنە تاعايىندالعان جاعدايدا تاڭداۋ جاساۋىنا تۋرا كەلەدٸ. ەگەر پرينتسيپتٸك پوزيتسيياسىنان تايماسا, بۇل قىزمەتتە ۇزاق ايالداي المايدى. ال ەگەر كومپروميسكە كەلسە, ەندەشە بٷگٸنگٸ جاعداي باياعى جارتاس كٷيٸندە قالا بەرەدٸ. دەمەك, «كەلٸمبەتوۆ قالدى نە, كەتتٸ نە ەشتەڭە ٶزگەرمەيدٸ» دەگەن سٶز.
ٶزەكتٸسٸ دە وسى. ٶزگەرٸس كەرەك. ۇلتتىق بانكتە نە بولىپ جاتىر, بٸلەسٸز بە? ولاردى, بىلايشا ايتقاندا قوقىس قاعازداردى ساتىپ الۋعا مەجبٷرلەۋدە. ۇلتتىق بانككە قۇدايبەرگەنوۆ كەلگەن جاعدايدا وعان وسى مەسەلەلەردٸ شەشۋگە تۋرا كەلەدٸ. ايتتىم عوي, ول ٶز دەگەنٸندە تۇراتىن ادام. بٸر-ەكٸ رەت باس تارتىپ, «جوق» دەپ ايتتى ەكەن, ورنىنان الىپ تاستايدى. ٶكٸنٸشتٸ, بٸراق بٸزدٸڭ جٷيە وسىنداي. مٸنەز تانىتقانداردى كٶتەرمەيدٸ...
كەلٸسپەيمٸن, جەمٸشەۆ لايىقتى
– جاقىندا بٸر باسىلىمعا سۇحبات بەردٸم. جۋرناليست قىزىق ساۋال قويدى: «بٸزدٸڭ بيلٸكتٸڭ اراسىندا ارلى, ۇياتتى ازاماتتار بار ما?» دەيدٸ. بار. بولعان...سونىڭ بٸر مىسالى شەيمەردەنوۆ, تەشەنوۆ, ەۋەلبەكوۆ جەنە قوناەۆتار. بۇلاردىڭ ارتىنان جاقسى سٶز جەنە جاقسى ٸس قالدى. بۇلار ٶز ارتىنا ەشقانداي بايلىق (قازٸر «ماتەريالدى مۇرا» دەپ ايتۋ ترەندكە اينالىپتى), ەشقانداي زاۋىت نەمەسە پاروحود قالدىرعان جوق.
بٸراق, بۇلار بۇرىنعىنىڭ ادامدارى. قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ اراسىندا دەل وسىنداي ادامدار بار ما? ارلى, ۇياتتى... بار. ول – بولات جەمٸشەۆ. سىپايى, ادال (انىعى – تازا), ەڭبەكقور جەنە ەڭ باستىسى پاتريوت. جاقىن تانىسپىن. مەنٸڭشە, بۇل كٸسٸگە ۇلتتىق بانكتٸڭ تٸزگٸنٸن سەنٸپ تاپسىرۋعا بولار ەدٸ. جالپى ۇلتتىق بانك قانا ەمەس, ەلٸمٸزدە جۇمىسى اقساپ وتىرعان باسقا دا سالالارعا وسىنداي تازا ادامدار كٶپتەپ كەرەك. اسا قاجەت. بٸراق, ولاردى قايدان تابامىز?
بٸزدٸڭ بيلٸكتەگٸ تازا ادامداردىڭ سانىن ساۋساقپەن ساناپ الۋعا بولادى.
سىرت كٶز
كٸم كەلسە دە وڭاي سوقپايدى
بۇل قىزمەتكە كٸم كەلسە دە كەلٸمبەتوۆتەن مۇراعا قالعان اسا اۋىر مەسەلەلەردٸ شەشۋٸنە تۋرا كەلەدٸ. ول دا دەل كەلٸمبەتوۆ سيياقتى سىنعا قالادى. سەبەبٸ, ول قابىلدايتىن شەشٸم ۇلتتىق بانككە دە, ٷكٸمەتكە دە, تٸپتٸ پرەزيدەنتتٸڭ سٶزٸنە دە بايلانىستى ەمەس. بارلىعى سىرتقى ەكونوميكالىق فاكتوردىڭ قالاي قۇبىلارىنا تەۋەلدٸ.
ال كەلٸمبەتوۆتٸڭ ٶزٸنە مىناداي ساۋال قويعان جٶن سيياقتى: «سٸز ٶزٸڭٸز وسى قىزمەتتە قالا بەرۋگە قانشالىقتى ىنتالىسىز?». (سەتپاەۆتىڭ پٸكٸرٸ «كۋرسيۆ» گازەتٸنەن الىندى)
«قالا مەن دالا» انىقتاماسى:
ۇلتتىق بانك قۇرىلعالى 8 تٶراعا اۋىسقان ەكەن. ەكٸ مەرتە گريگوريي مارچەنكو تٶراعالىق ەتكەن, بۇل: 1999-2004 جىلداردىڭ ارالىعى جەنە قايتىپ ورالعان 2009-2013 جىلعى كەزەڭ. العاشقى تٶراعاسى عالىم باينازاروۆ بولاتىن. ال قازٸرگٸ تٶراعا كەلٸمبەتوۆ ٶز قىزمەتٸنە 2013 جىلى تاعايىندالعان. ەر جىلدارى ۇلتتىق بانكتٸ – وراز جاندوسوۆ, قادىرجان داميتوۆ, ەنۋار سەيدەنوۆ جەنە دەۋلەت سەمباەۆ باسقاردى.
