بٸزدەر ەكونوميكانى دامىتۋ تۋراسىندا قىزىل كەڭٸردەك بولىپ جيٸ ايتىسامىز. ەكونوميكانى دامىتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? ينۆەستيتسييا قاجەت. وعان داۋىمىز جوق. مٶلدٸرلٸك قاجەت. بۇل دا دۇرىس. ارنايى دامۋ باعدارلامالارىنىڭ بولۋى تيٸس. قۇدايعا شٷكٸر, ايماقتىق, رەسپۋبليكالىق, سالالىق دامۋ باعدارلامالارىنان كەندە ەمەسپٸز. يننوۆاتسيياعا يەك ارتقان ەكونوميكانى قۇرۋعا ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە بٸلٸكتٸ مامان قاجەت. ماماندى بٸزگە ەشكٸم سىرتتان ەكەلٸپ بەرمەيدٸ. بٸلٸكتٸ مامان قازاق توپىراعىندا پايدا بولۋى كەرەك. قازٸرگٸ تاڭدا «كەسٸپقور» حولدينگٸ كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق مامانداردى دايىنداۋعا دەن قويىپ وتىر. حولدينگ ايماقتاردا ورتا دەڭگەيلٸ ماماندار دايارلايتىن كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرەتٸن ورتا بۋىندى وقۋ ورىندارىن قۇرىپ جاتىر. تاياۋدا «كەسٸپقور» حولدينگٸنە قاراستى اتىراۋداعى «ارەس Petrotechnic جوعارى تەحنيكالىق مەكتەبٸنٸڭ ديرەكتورى ەرمەك كٷزەنباەۆ مىرزامەن تٸلدەسٸپ, كەسٸپقوي مامانداردى قالاي دايارلاپ جاتقاندارىن جٸلٸكتەپ ايتىپ بەردٸ.
– ەرمەك مىرزا, ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كٷشٸ – كەسٸپتٸك ماماندار ەكەنٸنە سوڭعى كەزدەرٸ كٶزٸمٸز جەتە تٷسكەندەي... قالاي ويلايسىز, قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارى ٶزٸنٸڭ ورنىن ايقىنداي الدى ما?
– ەكونوميكاسى قارقىندى دامىعان كەز كەلگەن كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنە جەتە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ كەسٸپتٸك بٸلٸم العان ماماندار ەرتەڭگٸ كٷننٸڭ ەكونوميكاعا قىزمەت ەتٸپ, ەلدٸڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرادى. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستان كەسٸپتٸك بٸلٸمنٸڭ ەل ەكونوميكاسىندا الاتىن ورنىن تٷسٸنٸپ, بۇل باعىتتا جۇمىستار قولعا الىنۋدا. بٸراق كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ سالاسىن ٶركەندەتۋ ٷشٸن ەلٸ تالاي جولدى جٷرٸپ ٶتۋٸمٸز كەرەك. سٸز «كەسٸپتٸك بٸلٸم قوعامداعى ورنىن ايقىندادى ما?» دەپ سۇراق قويىپ وتىرسىز. سۇراعىڭىز ٶتە ورىندى. مەنٸڭشە, قازٸر جاستاردىڭ بەرٸ كەسٸپتٸك بٸلٸمنەن گٶرٸ جوعارى بٸلٸم العاندى جٶن سانايدى. ولار كەسٸپتٸك بٸلٸم الىپ, ەرتەڭگٸ كٷنٸ جۇمىسقا تۇرىپ كەتەتٸنٸنە سەنبەيدٸ. ەرينە, جاستاردىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋى ورىندى. مەنٸڭشە, جاستاردىڭ اراسىنداعى وسىنداي ستەرەوتيپتٸ بۇزۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ بەدەلٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك. بۇل باعىتتا «كەسٸپقور» حولدينگٸ كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارۋدا. قاجىرلى جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قازٸر حولدينگتٸڭ كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىنا تٷسۋگە ىقىلاسى اۋعان جاستاردىڭ قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ.
كەسٸپتٸك بٸلٸمنٸڭ قوعامداعى ورنىنا قاتىستى سۇراعىڭىزعا تاعى دا مىنا بٸر مەسەلەنٸ ايتا كەتۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. بٷگٸندە ەكونوميكانى ٶركەندەتۋ ٷشٸن قابىلدانعان يندۋستريالدى-يننوۆاتسييالىق باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن جٷزدەگەن, مىڭداعان كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق ماماندار قاجەت. وسى بٸر جايتتان-اق قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸز ٷشٸن ورتا بۋىندى كەسٸپتٸك مامانداردىڭ قانشالىقتى قاجەت ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى.
– ورتا بۋىندى بٸلٸكتٸ مامان قوعامدىق ٶمٸرٸمٸزدە قانشالىقتى ماڭىزعا يە ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. مۇنداي مامانداردى كٶپتەپ دايارلاۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
– بۇل ٷشٸن كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق بٸلٸم بەرەتٸن وقۋ ورىندارىنىڭ دەڭگەيٸن كٶتەرٸپ, حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس جۇمىس ٸستەۋٸن قاداعالاعان جٶن. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلٸمٸزگە شەتەلدەن كٶپتەگەن ينۆەستورلار كەلٸپ, قارجى قۇيىپ, جۇمىس ٸستەدٸ. ولار ەلٸ دە تابىستى جۇمىس ٸستەۋدە. ينۆەستورلار ەلٸمٸزگە تەك قانا اقشا ەكەلگەن جوق. سونىمەن قاتار ولار ٶزدەرٸمەن بٸرگە زاماناۋي تەحنولوگييالاردى دا ەكەلدٸ. ەندٸ بٸزدەر ينۆەستورلار ەكەلگەن تەحنولوگييالاردىڭ تٸلٸن بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ ماماندار دايارلاۋعا كٷش سالۋىمىز كەرەك. ٶكٸنٸشكە وراي, توقىراۋ جىلدارى تٷرلٸ قيىنشىلىقتار ەتەكتەن تارتىپ, كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ زامان تالابىنا ساي جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ. قازٸر توقىراۋ جىلدارى كەتكەن كەمشٸلٸكتەر شەتٸنەن جويىلىپ كەلەدٸ. كەز كەلگەن وقۋ ورنى جۇمىس بەرۋشٸمەن تٸزە قوسا وتىرىپ, مامان دايىنداۋعا باسا مەن بەرٸپ وتىر. بٸلٸكتٸ مامانداردى كٶپتەپ دايارلاۋ ٷشٸن وقۋ ورىندارىمىز زامان كٶشٸنەن قالماي جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸن. سول كەزدە بارلىق مەسەلە ٶزدٸگٸنەن شەشٸمٸن تابادى.
– بٷگٸندە «ارەس Petrotechnic» جوعارى مەكتەبٸ مۇناي-گاز سالاسىنا قاجەتتٸ ماماندار دايارلايتىن ەلٸمٸزدەگٸ جەتەكشٸ وقۋ ورنىنا اينالىپ وتىر. قازٸر قانشا ماماندىق بويىنشا جاستاردى مامانداندىرىپ جاتىرسىزدار?
– بٸزدٸڭ مەكتەپ مۇناي-گاز سالاسىنا قاجەت ٷش ماماندىقتى دايىنداۋدا. ماماندىقتار – كەن ورىندارىن پايدالانۋ, باقىلاۋ, ٶلشەۋ قۇرىلعىلارى جەنە اۆتوماتيكا, مۇناي-گاز ٶندٸرۋ تەحنولوگيياسى دەپ اتالادى. بۇل ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي-گاز ٶندٸرٸسٸ ٷشٸن اسا قاجەت ماماندىقتار. ستۋدەنتتەر تٷسكە دەيٸن مەكتەپتە العان بٸلٸمٸن تٷستەن كەيٸن ٶندٸرٸستە قالاي ٸسكە اساتىنىن ناقتى ٸس جٷزٸندە سىناقتان ٶتكٸزە الادى. تٷلەكتەرٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەدەن مۇناي كومپانييالارى مەن ٶزٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك ٸس-تەجٸريبەلٸك بازادا ٶتۋٸنە بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان.
– ٶندٸرٸستٸك ٸس-تەجٸريبەلٸك بازالارىڭىز زامان تالابىنا ساي جاراقتانعان با?
– ەرينە. ٶندٸرٸستٸك ٸس-تەجٸريبەلٸك بازامىزدا مۇناي-گاز ٶندٸرٸسٸنٸڭ سوڭعى ٷلگٸدەگٸ قۇرال-جابدىقتارى ورناتىلعان. بٸر سٶزبەن ايتقاندا شەبەرحانامىزدا بٸلٸگٸن شىڭداعان جاستار ناقتى ٶندٸرٸستە قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن كٶزبەن كٶرٸپ, كٶڭٸلگە تٷيٸپ شىعادى.
– مۇنايلى ٶلكە اتىراۋداعى مۇناي كومپانييالارىمەن بايلانىستارىڭىز جولعا قويىلعان با?
بٷگٸندە ٶندٸرٸستٸك تەحنولوگييالار جىل ٶتكەن سايىن دامىپ, ٶزگەرٸپ جاتاتىنىن ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر. زامان تالابىنا ساي مامان دايارلاۋ ٷشٸن ٶزٸمٸزدٸڭ مودۋلدىق باعدارلامالارىمىزدى وسى كەڭەستٸڭ تالقىسىنا سالىپ, سودان كەيٸن عانا قابىلدايمىز. يندۋستريالدىق كەڭەستٸڭ ٶكٸلدەرٸ مودۋلدىق وقۋ باعدارلاماسىمەن مۇقييات تانىسىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ۇسىنىستارىن ايتادى. بۇدان كەيٸن بٸزدەر ۇسىنىستاردى باسشىلىققا الىپ, مودۋلدىق باعدارلامالاردى قايتادان دايىنداپ, سول باعىتتا مامان دايارلاۋعا كٸرٸسەمٸز. بٸزدٸڭ مودۋلدىق وقۋ باعدارلامامىز قاتىپ قالعان ستاندارتتارمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ەگەر ٶندٸرٸستٸك تەحنولوگييادا قاندايدا بٸر ٶزگەرٸستەر ورىن السا, يدۋستريالدىق كەڭەستٸڭ مٷشەلەرٸمەن كەڭەسٸپ, تيٸستٸ ٶزگەرٸستٸ ەنگٸزەمٸز. وسىلايشا مودۋلدىق باعدارلامالارىمىزدى ٶزگەرتٸپ, ٶزٸمٸزدٸڭ بٸلٸم بەرۋ ٸسٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن ۇدايى ساقتاپ وتىرامىز.
بۇدان باسقا سكرينينگتٸك جٷيە بويىنشا ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸ مۇناي كومپانييالارىندا تەستٸلەۋ مەن ەڭگٸمەلەسۋدەن ٶتكٸزەمٸز. بۇل ٶز كەزەگٸندە ستۋدەنتتەرٸمٸزدٸڭ بولاشاقتا جۇمىس بەرۋشٸلەرٸمەن قالاي سٶيلەسۋ كەرەكتٸگٸن ٷيرەنٸپ, ونداعى جاعدايمەن كٷنٸبۇرىن تانىسۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزادى. سكرينينگتٸك جٷيە بويىنشا سىناق اياقتالعاننان كەيٸن جۇمىس بەرۋشٸلەر ستۋدەنتتەردٸڭ بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸ جايىندا ٶزٸنٸڭ قورىتىندىلارىن جولدايدى. بٸز ٷشٸن بۇل قورىتىندىلاردىڭ ماڭىزى زور. ٶيتكەنٸ وسى سىناق ارقىلى زامان تالابىنا ساي قانشالىقتى مامان دايىنداپ جاتقانىمىزدى انىقتاي الامىز.
– ەستۋٸمٸزشە, تٷلەكتەرٸڭٸز اعىلشىن تٸلٸندە بٸلٸم الادى عوي.
– يە. ساباقتار اعىلشىن تٸلٸندە جٷرگٸزٸلەدٸ. بٷگٸندە ەلٸمٸزدە جۇمىس ٸستەپ جاتقان كومپانييالار جۇمىس بارىسىندا اعىلشىن تٸلٸن قولدانادى. جاستاردىڭ اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلۋٸ جۇمىسقا تەز تۇرىپ كەتۋٸنە جول اشادى. سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ مەكتەپتٸ تەمامداعان جاستارعا قازاقستاندىق ديپلوممەن قاتار, حالىقارالىق ٷلگٸدەگٸ ديپلومعا يە بولىپ, سىرت ەلدەردە جۇمىس ٸستەي الاتىن بٸلٸكتٸ مامان بولىپ شىعادى. العاشقى تٷلەكتەرٸمٸزدٸ الدىمىزداعى جىلى قاناتتاندىرماقشىمىز.
– تٷلەكتەرٸڭٸزگە اعىلشىن تٸلٸندە زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ تٸلٸن ٷيرەتۋگە تىرىسادى ەكەنسٸزدەر. بٸلٸكتٸ مامان دايارلايتىن وزىق ويلى ۇستازدار مەسەلەسٸ قالاي شەشٸلۋدە. ۇستازداردى سىرتتان شاقىراسىزدار ما?
– سۇراعىڭىز ورىندى. بٸزدەر بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا كانادانىڭ «سايت پوليتەحنيك» ينستيتۋتىمەن ەرٸپتەستٸك قارىم-قاتىناس ورناتقانبىز. بۇل وقۋ ورىن مۇناي-گاز سالاسىندا الپاۋىت سانالاتىن «ExxonMobil», «شەۆرون» سىندى ٸرٸ كومپانييالارعا مامان دايارلاپ, اتى ەلەمگە جايىلعان.
بٷگٸندە كانادادان كەلگەن 21 نۇسقاۋشى ساباق بەرۋدە. ولارعا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸ مۇعالٸمنەن بەكٸتٸلگەن. ٶزٸمٸزدٸڭ مۇعالٸمدەر ەزٸرگە تاعىلىمدامادان ٶتۋشٸلەر بولىپ سانالادى. ولار ٶزدەرٸنٸڭ ماماندىقتارى بويىنشا ٶزٸنٸڭ وقۋ جوسپارىن, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارىن جاسايدى. بۇعان قوسا, كاناداعا بارىپ بٸلٸكتٸلٸك كۋرستارىنان ٶتٸپ كەلدٸ. مۇندا كەلگەندە دە بٸلٸكتٸلٸك كۋرستارىنان ٶتٸپ وتىرادى. وسىلايشا تاعىلىمدامادان ٶتۋ باعدارلاماسىنان ٶتكەننەن كەيٸن بارىپ مۇعالٸم مەرتەبەسٸنە يە بولادى. بٷگٸندە جەرگٸلٸكتٸ 8 مۇعالٸم وسى مەرتەبەنٸ يەلەنٸپ, ٶز بەتتەرٸمەن شەتەلدٸك ينسترۋكتورلارسىز ساباق بەرٸپ جاتىر. جالپى, وسىلايشا ەكٸ-ٷش جىل كٶلەمٸندە شەتەلدٸك مۇعالٸمدەردٸ تولىق جەرگٸلٸكتٸ ماماندارمەن الماستىرامىز دەگەن جوسپارىمىز بار. شەتەلدٸك نۇسقاۋشىلار قاسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ەكٸ تاعىلىمدامادان ٶتۋشٸ ەرٸ كەتسە ٷش جىل كٶلەمٸندە بارلىق تاعىلىمدامادان ٶتٸپ, شەتەلدٸكتەردٸڭ دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋٸ تيٸس.
ەڭگٸمەلەسكەن نۇرلان جۇماحان
