قر پرەمەر-مينيسترٸ كەرٸم مەسٸموۆ 2007 جىلى ٷكٸمەتتٸ باسقارعانعا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸ ٸرٸ قىزمەتتەر اتقارعانىنا قاراماستان بەيمەلٸم بولىپ كەلدٸ. بٸرنەشە مينيسترلٸكتٸ باسقارىپ, پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنباسارى بولعانىنا قاراماستان, ونى قاراپايىم جۇرتشىلىق جىعا تانىمايتىن. ول ٸرٸ قىزمەتكە وتىرعاندا جۇرتشىلىق, ەسٸرەسە قاراپايىم حالىق پەن زييالى ورتا جەنە جۋرناليستەر بۇل جاڭالىققا توسىرقاي قارادى. ونىڭ ٶمٸربايانىن ٸزدەگەندەر, تەگٸن سۇراعاندار, سونداي-اق قاي ەتنوستىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸنە قىزىققاندار كٶپ بولدى.
«ول – قازاق»
ونى ۇيعىر ۇلتىنىڭ ٶكٸلٸ دەگەن قاۋەسەت جەلدەي ەسٸپ, قوعامدا تٷرلٸ ەڭگٸمەنٸڭ پايدا بولعان تۇسى وسى كەز. ايلار بويى ونى سىناۋشىلار, جاتسىنۋشىلار, تٸپتٸ بٸزگە مۇنداي ادام قاجەت ەمەس دەپ اشىق پٸكٸر بٸلدٸرۋشٸلەر كٶبەيدٸ.
پرەزيدەنت نازارباەۆ سول جىلدارى مەسٸموۆتٸڭ تٷرٸنە قاراپ بولجام جاساۋ قاتەلٸك ەكەنٸن تەلەارنالاردىڭ بٸرٸنە بەرگەن كەزەكتٸ سۇحباتىندا ايتىپ, «ونىڭ ۇلتى – قازاق» دەگەن بولاتىن. ەيتكەنمەن, كٶپتٸڭ كٶڭٸلٸندەگٸ كٷدٸك سول كٷيٸ سەيٸلگەن جوق. بۇعان قىتاي ۇيعىرلارىنىڭ ٶز سايتتارىندا «ەلەمدەگٸ ەڭ بيٸك لاۋازىمعا جەتكەن تۋىسقانىمىز» دەپ جار سالۋى دا تٷرتكٸ بولدى. ونىڭ ٷستٸنە ناقتى ٶمٸربايانىندا قىتاي استاناسى پەكيندەگٸ تٸل ينستيتۋتىن (1988) جەنە ۋحان زاڭ ۋنيۆەرسيتەتٸن (1991) وقۋى, سودان كەيٸن ٷرٸمجٸ, گونكونگ سەكٸلدٸ قالالاردا جۇمىس ٸستەۋٸ ونىڭ تەگٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن تٸپتەن بۇلىڭعىرلاتىپ جٸبەردٸ.
«داعدارىس ٷكٸمەتٸ»
ول ٷكٸمەت باسقارعان سوڭ كٶپ ٶتپەي ەلەمدٸك ەكونوميكالىق داعدارىس باستالىپ, قازاق ەكونوميكاسى ەدەۋٸر قۇلدىرادى. بٸراق ول داعدارىستا مۇناي مەن گاز باعاسى بٷگٸنگٸدەي ارزانداماعان ەدٸ. ساراپشىلار مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸنٸڭ تيٸمدٸ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸنەن ەمەس, مۇناي مەن گازدىڭ ارقاسىندا ەكونوميكامىز تەز وڭالعانىن سول كەزدە ايتىپ جاتتى. تٸپتٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ونى وتستاۆكاعا جٸبەرۋ كەرەك دەپ ۇسىنىس جاساعاندار از بولعان جوق. مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ ەكونوميكانى مودەرنيزاتسييالاۋعا دەرمەنسٸز ەكەندٸگٸن ناقتى دەلەلدەرمەن كٶرسەتكەن ەكونوميستەردٸڭ پٸكٸرٸنە بيلٸك ونشا كٶڭٸل بٶلمەدٸ. بٸراق باقانداي 6 جىل بويى تاپجىلماي بٸر ورىندا وتىرعان ول 2012 جىلدىڭ كٷزٸندە ورنىن بوساتقان ەدٸ. وندا دا جاي كەتكەن جوق, اسلان مۋسيننٸڭ ورنىنا پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ جەتەكشٸسٸ قىزمەتٸنە تاعايىندالدى. سول كەزدە ونىڭ بۇرىنعىدان دا بەدەلدٸ بولا تٷسكەنٸن, بۇل لاۋازىمعا جەتۋ پرەمەرلٸكتەن ەلدەقايدا قيىندىعىن ايتىپ, وپىنعاندار دا, مەسٸموۆتٸڭ ەڭ بيٸك شىڭى وسى دەپ بولجاعاندار دا ونى قايتا ٷكٸمەتكە كەلەدٸ دەپ ەش ويلاماعان.
2014 جىلى پرەمەر-مينيستر بولىپ قايتا ورالعان كەزدە باق بٸتكەن «مەسٸموۆ مەڭگٸلٸك پرەمەر مە?» دەگەن سىڭايداعى ەڭگٸمەلەر قوزعاپ, ەسكٸ ەڭگٸمەلەر قايتا ايتىلا باستادى.
ساياساتتانۋشىلار مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸنٸڭ داعدارىستان كٶز اشپاۋ سەبەبٸن ٷكٸمەت ٸشٸلٸك قۇرىلىمداردا تيٸمدٸ جۇمىس تەسٸلٸنٸڭ جوقتىعىمەن, ەسٸرەسە مينيسترلٸكتەر مەن اگەنتتٸكتەر, كوميتەتتەر, وبلىستىق ەكٸمدٸكتەر ناقتى نەتيجە ٷشٸن ەمەس, تەك ەسەپ بەرۋ, وتچەت ٶتكٸزۋمەن اينالىساتىنىن, مۇنداي «وڭتايلى تەسٸل» قازاقستاندىق اتقارۋشى بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ بارلىق تەتٸكتەرٸنە دەندەي ەنگەن كٶزبوياۋشىلىق سيندرومى بولىپ بارا جاتقانىن جيٸ جازادى.
مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ ەكٸ احمەتوۆ ٷكٸمەتٸندەگٸ كٶرسەتكٸشتەرگە جەتە الماعانىن ناقتى ستاتيستيكالارمەن كٶرسەتۋگە بولادى. دانيال احمەتوۆ پرەمەر-مينيستر بولعان (2004-2007) از ۋاقىت ٸشٸندە ٸشكٸ جالپى ٶنٸم 7-8 پايىزدان كەم بولماسا, سەرٸك احمەتوۆ ٷكٸمەت باسقارعان (2012-2014) ەكٸ جىلعا جەتەر-جەتپەس مەزەتتە دە جالپى ٸشكٸ ٶنٸم 6 پايىز مٶلشەرٸندە ساقتالدى, سودان بەرٸ بۇل مەجەگە جەتە الماي كەلەمٸز. نەگٸزگٸ جوسپار بويىنشا 2016 جىلى جان باسىنا شاققانداعى كٸرٸس 15 مىڭ اقش دوللارى بولۋى كەرەك بولاتىن. پرەزيدەنت نازارباەۆ بٸر كەزدەرٸ ٷكٸمەتكە وسىلاي تاپسىرما بەرگەن ەدٸ. سول كەزدەرٸ مينيسترلەر تٸپتٸ بۇدان دا جوعارى كٶرسەتكٸشكە جەتەمٸز دەپ وپتيميستٸك كٶزقاراس بٸلدٸرگەنٸمەن, سوڭعى ۋاقىتتا ونداي ەڭگٸمەلەردٸ ايتپايتىن بولدى. كەرٸسٸنشە, «قازٸرگٸ داعدارىس جاعدايىندا بٷگٸنگٸ جەتٸستٸككە تەۋبە ايتۋ» كەرەكتٸگٸ جيٸ سٶز بولىپ جٷر. كەيبٸر ساراپشىلار ەندٸ بٸرنەشە جىل بويى بٸزدٸڭ ەكونوميكادا ٶسٸمنەن گٶرٸ, جەتٸسپەۋشٸلٸك بايقالادى دەپ تە كەسٸم جاسايدى. «قازاقستان ەكونوميكاسى دەفولتتىڭ الدىندا تۇر» دەپ دابىل قاعۋشىلار دا جوق ەمەس.
«جۇمباق جان»
مەسٸموۆتٸ بٸلەتٸندەر, ونىڭ جۇمىس ٸستەۋ ەدٸسٸ ٶتە جۇمباق, قۇپييا جاعدايدا جٷرەتٸنٸن, ٶز پٸكٸرٸن اشىق ايتپايتىن, ەل كٶپ جەردە شەشٸلە سٶيلەمەيتٸن, قولاستىنداعى قىزمەتكەرلەرمەن دە, مينيسترلەرمەن دە جەكە تاپسىرما بەرۋ كەزٸندە عانا اشىق ەڭگٸمەلەسپەسە, باسقا كەزدە ەموتسيياسىز كٷيٸندە قالا بەرەتٸن ساياق جٷرٸستٸ جان دەپ سۋرەتتەيدٸ. ول وتاندىق باق-تارعا كٶپ سۇحبات بەرگەن ەمەس (قازاقتٸلدٸ بٸردە-بٸر اقپارات قۇرالىنا سۇحبات بەرٸپ, ولارمەن جەكە كەزدەسكەنٸن ەستٸگەن دە, كٶرگەن دە ەمەسپٸز). بايقاساڭىزدار, بيلٸكتەگٸ كٶپتەگەن داۋ-جانجالداردا مەسٸموۆ ەل كٶزٸنە كٶرٸنٸپ, ٶزٸ باسۋ ايتىپ, مەلٸمدەمە جاسامايدى. وعان قاراعاندا ٶزگە پرەمەرلەر توسىن جايتتار كەزٸندە حالىق الدىنا شىعىپ, ٶز ويلارىن جەتكٸزۋگە تىرىساتىن. مەسٸموۆ ٷكٸمەت باسىنا كەلگەلٸ قوعامدا بولعان كەز كەلگەن ساياسي-ەكونوميكالىق جاعدايلار تۋرالى ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸن بٸردە-بٸر رەت اشىپ ايتقان ەمەس. مۇنداي قىسىلتاياڭ شاقتاردا پرەزيدەنت نازارباەۆ قانا ەلدٸ سابىرعا شاقىرىپ, ٶزٸ تٷسٸنٸك بەرۋ داعدىعا اينالدى. اسىلى, كٶپ تٷيتكٸلدەرگە ٷكٸمەتباسى بولعان ادامنىڭ ٶزٸ جاۋاپ بەرۋٸ كەرەك. سوندا عانا ٷكٸمەت پەن حالىق اراسىندا تٷسٸنٸستٸك ورنايدى دەيدٸ ساياساتتانۋشى ەزٸمباي عالي.
[caption id="attachment_15601" align="alignleft" width="329"]
جۋىردا ٶتكەن جينالىستىڭ بٸرٸندە پرەزيدەنت جۋرناليستەرگە تٷسٸنٸك بەرۋدەن قاشىپ جٷرەتٸن مينيسترلەر مەن مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەردٸ سىنعا الىپ, اشىق پٸكٸر بٸلدٸرٸپ جٷرۋگە شاقىرعان ەدٸ. جۋرناليستەردەن بويىن اۋلاق ۇستايتىنداردىڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ مەسٸموۆ بولسا كەرەك...
ايتپاقشى, وعان قاراعاندا اقپارات قۇرالدارى ٷلكەن مەسٸموۆ تۋرالى جيٸ جازادى. كەرٸم مەسٸموۆتىڭ ەكەسٸ قاجىمقان مەسٸموۆ وسىعان دەيٸن بٸرنەشە رەت سوتقا ارىزدانىپ, ٶزٸ دە تٷرلٸ سەبەپتەرمەن سوتقا شاقىرىلدى. ونىڭ بيزنەس ەرٸپتەستەرٸن الداپ كەتكەنٸن, بالاباقشالاردى جەكەمەنشٸككە زاڭسىز اينالدىرىپ العانىن, كەزٸندە العان قارىزىن قايتارماعانىن ايتۋشىلار, اقپاراتتا جازۋشىلار ەلٸ دە كٶپ. بۇل تۋرالى وتاندىق اقپارات قۇرالدارى تالاي جىلدان بەرٸ ەرتٷرلٸ مەسەلەلەر بويىنشا توقتاۋسىز جازىپ كەلەدٸ.
[caption id="attachment_15600" align="alignright" width="708"]
مەسٸموۆ كٸمنٸڭ ادامى?
مەسٸموۆتٸ رەسەيدٸڭ ادامى دەسەتٸندەر دە بارشىلىق. ەندٸ بٸر توپ ونى قىتاي مەن رەسەيدٸڭ مٷددەسٸن توقايلاستىرىپ وتىرعان بٸردەن-بٸر «قۇپييا مەنەدجەر» دەپ تە جاتادى.
مەسكەۋدە بٸلٸم العان ونى رەسەي پرەمەر-مينيسترٸ مەدۆەدەۆپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا ەكەنٸن جازادى.سونداي-اق, ونىڭ قىتايمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ دا ٶتە تىعىز ەكەنٸن جاسىرۋ مٷمكٸن ەمەس دەيدٸ. مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸ كەزٸندە قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىس نىعايىپ, يندۋسترييالاندىرۋ كارتاسىنا قىتايلىق ينۆەستيتسييانىڭ تارتىلۋى ارتقانىن, ەلدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىق جەرلەردٸڭ سويا ەگۋگە قىتايعا جالعا بەرٸلگەنٸن, مۇنىڭ اقىرى بيىلعى «جەر كودەكسٸ» باپتارىنا بايلانىستى تولقۋعا ۇلاسقانىن اقپاراتتاردان بايقاۋ قيىن ەمەس.
مۇنان سىرت, بەيرەسمي دەرەكتەر قىتاي ۇيعىرلارىنىڭ قازاقستانعا كٶشٸپ كەلۋٸ, ازاماتتىق, قوسازاماتتىق (ىقتييار حات) الۋ مٷمكٸندٸگٸ بارلىعىن دا جوققا شىعارمايدى. كەيبٸر ناقتىلانباعان دەرەك كٶزدەرٸ ىقتييار حات العان ۇيعىر مەن قىتاي سانىنىڭ دا ارتىپ وتىرعانىن بٸرنەشە مەرتە جارييا ەتكەن.
(https://tengrinews.kz/events/pogranichniki-izyyali-blanki-pasportov-kazahstana-grajdan-252064/)
مىنا سٸلتەمەدە قازاقستان پاسپورتىن الىپ گونكونگكا كەتپەكشٸ بولعان قىتايلىق ۇستالعانى حابارلانعان ەدٸ. بۇل قىلمىستىق ٸستٸڭ سوڭى نەمەن اياقتالعانى ەلٸ بەلگٸسٸز... مۇنداي وقيعالار بٸرنەشە رەت قايتالانعانىمەن, جازاعا تارتىلعانى تۋرالى اقپارات جوق.
كەرٸم مەسٸموۆ نازارباەۆ سەنٸمٸنە قالاي كٸردٸ? ساراپشىلار ونىڭ نازارباەۆقا ادال بەرٸلگەنٸن جەنە پرەزيدەنتتٸك تاققا كٶز قىزارتپايتىنىن ايتادى. سول ٷشٸن دە پرەزيدەنت نازارباەۆ ونى ٶزٸنە جاقىن ۇستايدى دەپ بولجايدى.
ەندٸ بٸرەۋلەر ونى نازارباەۆتىڭ كٷيەۋبالاسى تيمۋر قۇلىباەۆتىڭ ەڭ سەنٸمدٸ ادامى, بيلٸكتەگٸ كلانارالىق قاقتىعىستارعا ونشا ارالاسپاعانىمەن, قۇلىباەۆ ىقپالىنىڭ كٷشەيۋٸنە ەسەر ەتۋشٸ تۇلعا دەپ تە قارايدى.
«قازاق تٸلٸن ٷيرەنەمٸن»
مەسٸموۆ پرەزيدەنتكە تالاي ۋەدە بەرگەن شىعار, بٸراق حالىققا ۋەدە بەرگەن ەمەس. قاتەلەسٸپ تۇرمىز, ەڭ العاش ٷكٸمەتكە باسشى بولىپ كەلگەن كەزٸندە «قازاق تٸلٸن ٷيرەنەمٸن» دەپ مەلٸمدەگەنٸ جادىمىزدا. «قازاقستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تٸلٸندە» دەپ ۇرانداتىپ جٷرگەن جىلداردىڭ بٸرٸ بولسا كەرەك. سول مەسٸموۆ ەلٸ قازاق تٸلٸن ٷيرەنگەن جوق. ەگەر ٷيرەنسە, قازاقشا سايراپ كەتەر ەدٸ. ودان بەرٸ باقانداي 9 جىل ٶتتٸ... قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸن بٸلمەيتٸن مەسٸموۆ ورىس, اعىلشىن, اراب, قىتاي تٸلدەرٸن بٸلەدٸ.
دەيتۇرعانمەن, ونىڭ ٶزٸ قازاق تٸلٸن دامىتۋ ٷشٸن بٸراز جوبالارعا باستاماشى بولعانىن ايتاتىندار بار. وعان «ەلەكتروندى ٷكٸمەت» پەن «ۋيكيپەدييا» جوباسىن العا تارتادى. IT ماماندار «ەلەكتروندى ٷكٸمەت» نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندە قىزمەت كٶرسەتەتٸ دەپ تە سىناۋعا ٷيٸر. ال «ۋيكيپەدييا» جاقسى باستالعان جوبا بولعانىمەن, قازٸر بۇرىنعىداي قارقىندى, ناقتى جۇمىس اتقارمايدى. «ۋيكيپەديياعا» قازاق تٸلٸندە 100 مىڭ ماقالا ەنگەنٸ شٷيٸنشٸلەنگەن ەدٸ. ٷكٸمەت ارى قاراي قارجىلاندىرىپ, بۇل ٷردٸستٸ توقتاتپاۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار ايتىلعانىمەن, قازٸر بۇل سالاعا ارنايى قارجى بٶلٸنٸپ جاتقانىن ەستٸمەدٸك.
كەيبٸر بەيرەسمي دەرەك كٶزدەرٸ تٸكەلەي مەسٸموۆكە قارايتىن اقپارات قۇرالدارى, سايتتار مەن راديو-تەلەارنا بار ەكەنٸن ايتقانىمەن, ناقتى دەلەل كەلتٸرمەيدٸ.
مەسٸموۆ كەتە مە?
مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸن تاراتۋ كەرەك!
«جەر كودەكسٸنە» بايلانىستى داۋ مەن «ٷش تۇعىرلى تٸلدٸ» مەكتەپتەرگە ەنگٸزۋ ۇسىنىستارى قوعامدىق ورتاعا دٷبٸر سالعالى مەسٸموۆتٸ سىناۋشىلار, ونىڭ وتستاۆكاعا كەتۋٸن تٸلەپ, اشىق حات جازۋشى توپتار قايتا كٶبەيٸپ كەتتٸ. سوڭعى بٸر اي بويى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە زەر سالساڭىز, نەگٸزگٸ تاقىرىپ جەر داۋىمەن بٸرگە وسى مەسٸموۆتٸڭ اينالاسىندا ٶربٸپ جاتىر. جەردٸ ساتقىزباۋعا, جالعا بەرمەۋگە باستان-اياق قارسى بولىپ, ٶز ويلارىن اشىق ايتىپ جٷرگەن قوعامدىق بەلسەندٸلەر قۇرعان «الاش جولى» قوزعالىسى بيلٸككە 5 تالاپ قويعان ەدٸ. سونىڭ بٸرٸ – مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸن تاراتىپ, داعدارىسقا قاۋقارلى جاڭا ٷكٸمەت قۇرۋ. ەلدەگٸ ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ بەرٸنە مەسٸموۆ ٷكٸمەتٸنٸڭ تيٸمسٸز جۇمىسى سەبەپكەر دەپ ويلايتىن ساراپشىلار ونىڭ ٷكٸمەتٸن تاراتپاي, ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتان شىعا المايمىز دەگەن پٸكٸرلەرٸن ايتقاندارىنا باقانداي 9 جىل ٶتتٸ. ول پرەمەرلٸككە تاعايىندالا سالعاندا-اق وسى سٶز ايتىلىپ ەدٸ.
اقىن اۋىت مۇقيبەكۇلى قىتايدان ەلگە ورالاتىن قانداستارىمىزعا سوتتىلىق تۋرالى انىقتامانى دەرەۋ ٷكٸمەت شەشٸمٸمەن الىپ تاستاماسا, مەسٸموۆتٸ سوتقا بەرەتٸنٸن مەلٸمدەدٸ...
قوعامدىق پٸكٸرمەن پرەزيدەنت تە ساناسۋى كەرەك. مۇنداي پٸكٸرلەر مەن سىنداردىڭ بٸر ۇشى پرەزيدەنتكە باعىتتالاتىنىن ەسكەرسەك, مەسٸموۆ جۋىردا ورنىن بوساتۋعا تيٸس. ساراپشىلار دا ونىڭ ورنىن بوساتار كەزٸ كەلگەنٸن ايتادى.
ت. ٶسكەنباي
