1. بٷگٸن بٸز اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىنداعى جەردٸ كٸمگە بولسا دا (زاڭدى تۇلعا, جەكە تۇلعا بارلىعىنا) جەكە مەنشٸككە ساتۋدى توقتاتۋىمىز كەرەك!
مەن جەردٸڭ ناقتى جاعدايىمەن, تٷرلٸ كەزدەسۋلەردەگٸ جٷزدەگەن ادامداردىڭ پٸكٸرٸمەن تانىسقان سوڭ, وسىنداي شەشٸمگە كەلدٸم. مەن جەكە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى (يجس), باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى (لپح), باقشا, ساياجاي قاجەتتٸلٸگٸ (10, 20, 30 سوتىق), زاۋىت, ٶندٸرٸس بازالارى (1-5 گەكتار) ٷشٸن جەرگە جەكە مەنشٸك بەرۋدٸ جوققا شىعارمايمىن. بٸراق, اۋىلشارۋاشىلىعى ماسشتابىندا (مىڭداعان گەكتار) جەردٸ جەكە مەنشٸككە بەرۋگە قۇقىعىمىز جوق. نەگە?
وسى داۋ باستالعاندا مەن ازاماتتىق تۋرالى, نەكە تۋرالى زاڭداردى, ازاماتتىق كودەكستٸ , جشس تۋرالى زاڭداردى كٷشەيتٸپ, لاتيفۋنديستەرگە, شەتەلدٸك زاڭدى, جەكە تۇلعالارعا زاڭدى توسقاۋىل قويعان جاعدايدا بٸزدٸڭ شارۋالارعا جەردٸ جەكە مەنشٸككە بەرۋ كەرەك دەپ ويلادىم. وندا ولار نەسيە الادى, جەردٸڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرادى, ٶزٸن ۋاقىتشا پايدالانۋشى ەمەس, سول جەردٸڭ قوجايىنى سانايدى, شەنەۋنٸكتەردٸڭ تەلكەگٸنەن ساقتانادى دەپ ويلادىم.
بٸراق, قازٸر مەنٸڭ كٶزٸم جەتتٸ. ول تىم يدەاليستٸك تٷسٸنٸك ەكەن. بٸز قازٸر بۇل پروتسەستە ەدٸلدٸك پەن ادالدىق قامتاماسىز ەتە المايمىز. قازٸر كٶپ مەسەلە جابىق ەسٸك جاعدايىندا, جەمقورلىق سحەمالار بويىنشا شەشٸلەتٸنٸن بارلىقتارىڭىز بٸلەسٸزدەر. سوندىقتان, قازٸر بٸز جەر ساتىپ الۋعا مول مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بولساق, وندا بارلىعى سول بۇرىنعى «دەستٷر» بويىنشا جابىق جاعدايدا, جەمقورلىقپەن, ەدٸلەتسٸز تٷردە جٷزەگە اسادى. حالىق بۇعان دەيٸن مۇنايسىز, گازسىز, ۋرانسىز قالعانى سيياقتى جەرسٸز قالادى.
جەردٸ ساتۋدى جاقتايتىنداردىڭ نەگٸزٸنەن ٸرٸ جەر پايدالانۋشىلار ەكەنٸن بايقادىم. سولاردى ەكٸمدٸك بٸر ستولعا جيناپ, سٶز بەرٸپ وتىر (بۇل ەسٸرەسە الماتى وبلىسىنداعى جيىندا قاتتى سەزٸلدٸ). بٸراق ماعان ولاردىڭ ٷلكەن جەرلەردٸ قالاي العانىن تەپتٸشتەپ تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ. مەن 1990 جىلدارى پاي بەرۋ ناۋقانى قالاي ٶتكەنٸن, 2000 جىلدارى كەڭشار, ۇجىمشار ديرەكتورلارىنىڭ قالايشا جەر يەسٸ بولىپ شىققانىن جاقسى تٷسٸندٸم.
ولاردىڭ بارلىعى بٸردەي ەدٸلەتسٸزدٸككە باردى دەۋگە بولمايدى, جاقسى مىسالدار دا بار. بٸراق, كٶپشٸلٸگٸ ادال جولمەن جەرگە يەلٸك ەتكەن جوق. بٸراق, بۇل ٷلكەن سۇراق. قازٸرگٸ ەڭگٸمە باسقادا.
قازٸر وسى ٸرٸ جەر پايدالانۋشىلار جەردٸڭ جاپپاي ساتىلۋىنا مٷددەلٸ. ولاردىڭ ايتاتىنى – ينۆەستيتسييا, تەحنولوگييا تارتۋ كەرەك, شەتەلدٸك تەجٸريبەنٸ ٷيرەنۋ كەرەك. بٸراق, مەن بۇلاردى ايتارلىقتاي دەلەلدٸ سەبەپ دەي المايمىن. ٶيتكەنٸ, ولار وسىنى ايتىپ وتىرعاندا ەلدٸڭ كٷلكٸسٸن كەلتٸرەدٸ. ول كەسٸپورىندار قازٸردٸڭ ٶزٸندە سۋپەر زاماناۋي, تەحنولوگييالارى جاڭا, شەتەلدٸكتەر كەلٸپ تەجٸريبەلەرٸن ٷيرەتٸپ جاتىر دەپ ماقتانادى. وندا جەردٸ شەتەلگە بەرۋدٸڭ قاجەتٸ قانشا? جاۋابى تٷسٸنٸكتٸ بولار.
بٸراق, بٸر نەرسە انىق – جەردٸ جەكە مەنشٸككە بەرمەي-اق, 49 جىل مەرزٸمگە جالعا بەرۋ ارقىلى اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەبدەن بولادى.
زامان تٷزەلٸپ, قوعامدا جەمقورلىق جويىلعاندا, سٶز بوستاندىعى مەن دەموكراتييا, ەدٸلدٸك ٷستەمدٸك قۇرعاندا, جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەر ەدٸل سايلاۋ ارقىلى سايلاناتىن بولعاندا, كٶرشٸلەرٸمٸز دە دەموكراتييالانىپ, اگرەسسييادان ارىلعاندا جەرگە جەكە مەنشٸك ەنگٸزۋ مەسەلەسٸنە قايتا ورالۋ مٷمكٸندٸگٸن جوققا شىعارمايمىن. بٸراق, قازٸر جەردٸ جەكە مەنشٸككە بەرۋ – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزگە ٷلكەن قاتەر تٶندٸرۋ.
جوعارىدا ايتىلعان سەبەپتەر بويىنشا بٸز جەردٸ ساتۋعا موراتوريي جارييالاۋ كەرەكپٸز. بٸراق, وسىعان دەيٸن ساتىلعان (بارلىعى 0,6 پايىز) جەرلەر ەگەر يەلەرٸ تٶمەندە ايتالىتان لاتيفۋنديياعا قارسى تالاپتاردى بۇزباعان بولسا يەلەرٸندە قالۋى تيٸس. كەرٸ الىنعان جاعدايدا ول جەردٸ مەملەكەت ەكٸ جاقتىڭ دا كەلٸسٸمٸمەن ساتىپ الۋى تيٸس.
2. بٸز لاتيفۋندييا مەن نەوفەوداليزمگە شەكتەۋ قوياتىن ناقتى زاڭدار قابىلداۋىمىز كەرەك
مەن لاتيفۋندييا مەن نەوفەوداليزمدٸ قالاي تٷسٸنەمٸن? بۇل ەدٸلەتسٸز كەسٸپكەرلٸك فورماسى, مۇندا ادام اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى الىپ اۋماقتاردى الىپ الادى دا, ٶزٸ ەشتەڭە ٸستەمەي, ەرٸ كەتسە ول جەردٸ سۋبارەنداعا بەرٸپ قويىپ, پايدا تاۋىپ جاتادى. الايدا, ول جەردٸڭ جاعدايىنا الاڭدامايدى, سونىڭ سالدارىنان بونيتەت بالى تٶمەندەپ, ەروزييا ارتادى.
بيزنەستٸڭ مۇنداي تٷرٸ – ارەندا مەن سۋبارەندا قالالىق جەرلەردە جٷزەگە اسسا بولادى. جىلجىمايتىن مٷلٸك سالىپ, ونى قانشا جالعا بەرسەڭ دە بەرە بەر. ارەنداعا كٶلٸكتٸ, جيھاز, باسقا دا مەنشٸكتٸ بەرۋگە بولادى. بٸراق, جەر ەدەتتەگٸ جىلجىمايتىن مٷلٸك ەمەس, ول حالىققا بٸر رەت جەنە بٸرجولا بەرٸلگەن. ول ٶندٸرٸستٸڭ نەگٸزگٸ قۇرالى, ەكونوميكا مەن مەملەكەتتٸڭ نەگٸزٸ. جەر – حالىق قازىناسى, بٸزگە بابالارىمىزدان قان مەن تەر تٶگە وتىرىپ قالعان ٶتە شەكتەۋلٸ رەسۋرس. وعان سول جەردە ناقتى ەڭبەك ەتەتٸن, ٶمٸر سٷرەتٸن, قامقورلىقپەن قارايتىن ادام عانا يەلٸك ەتۋٸ كەرەك.
ياعني, جەر شەكتەۋلٸ رەسۋرس بولعاندىقتان ەلدە لاتيفۋنديستەر قانشا كٶپ بولسا, ناقتى شارۋالار سانى دا سونشالىقتى كەم بولادى. اۋىلداردا كەدەيشٸلٸك, جۇمىسسىزدىق, قالالاردا ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸس ورىن الادى. بۇدان بٶلەك ادامدار ٶزدەرٸنٸڭ مالىن جاياتىن جەر تاپپاي قالادى. بۇل ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە.
سونىمەن, ەلدە لاتيفۋنديستەرگە قارسى تۇرۋدىڭ قانداي جولدارىن كٶرٸپ وتىرمىن?
2.1. جايىلىم جەرلەر ەشكٸمنٸڭ مەنشٸگٸندە دە, ارەنداسىندا دا بولماۋى كەرەك. اۋىل تۇرعىنى ٶز مالىن جاياتىن جەرگە شارتسىز قۇقىق يەلەنۋٸ تيٸس.
2.2. بۇل ٷشٸن ەربٸر اۋىلدا حالىق سانىن ارتىعىمەن ەسكەرە وتىرىپ, بەلگٸلٸ-بٸر راديۋس بەلگٸلەنۋٸ تيٸس. وسى راديۋس ٸشٸندەگٸ جەرلەر ەشكٸمنٸڭ مەنشٸگٸندە بولماۋى, ەشكٸمگە جالعا بەرٸلمەۋٸ تيٸس.
2.3. اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرٸنٸڭ سۋبارەنداسىنا زاڭمەن تىيىم سالۋ. بۇل شارا بۇرىننان تالقىلانىپ كەلە جاتسا دا, ەلٸ قولدانىلمادى. سونىمەن بٸرگە, ەگەر اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتتاعى جەر 2 جىل ٸشٸندە ٶز ماقساتىندا يگەرٸلمەسە مەملەكەتكە قايتارىلۋى قاجەت. مۇنداي نورما زاڭدا بار, بٸراق, جەر يەلەرٸنٸڭ «ابىرويىنا» بايلانىستى قولدانىلمايدى.
2.4. اسا ٸرٸ, مونوپولييالىق كٶلەمدەگٸ اۋىلشارۋاشىلىعى جەر ٷلەستەرٸمەن كٷرەسۋدٸڭ ەكٸ جولى بار – ەكٸمشٸلٸك جەنە ەكونوميكالىق. بٸرٸنشٸ نۇسقاسى بٸر قولدا قانشا جەر تيەسٸلٸ بولۋى كەرەكتٸگٸن زاڭدىق نورمامەن بەكٸتۋدٸ ۇسىنادى. بۇل نورمالار ەر ٶڭٸردە حالىق تىعىزدىعىنا, جەردە ٶسەتٸن داقىلدار تٷرٸنە قاراي ەر تٷرلٸ بولۋى كەرەك. مەن بۇل نورمانىڭ جاقتاۋشىسى بولدىم. بٸراق, ونى قولدانۋ بويىنشا جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكتەردٸڭ قورقا سوعۋى, مٷددەلٸلٸك تانىتپاۋىنا بايلانىستى اتالعان نورمالاردى بەكٸتۋ مەن باقىلاۋدا قيىندىقتار كەزدەسەتٸن بولادى.
2.5. سوندىقتان لاتيفۋنديياعا قارسى اۆتوماتتى ەكونوميكالىق شارالار قودانۋ قولايلى. سٶيتٸپ, بٸر قولعا ٶتەتٸن جەر نورماسىن انىقتالعاننان سوڭ بٸز نورمادان تىس جەرلەرگە پروگرەسسيۆتٸ جەر سالىعىن ەنگٸزۋٸمٸز قاجەت. ەگەر ادام نەمەسە زاڭدى تۇلعا نورمادان 2 ەسە كٶپ جەر پايدالانىپ جاتسا جەر سالىعىن 2 كوەففيتسەنتتەن, 3 ەسە كٶپ جەر پايدالانسا جەر سالىعىن 3 كوەففيتسەنتتەن, ارى قاراي تٶلەيدٸ.
2.6. بۇل قارجىنى بٸز بيۋدجەتكە ەمەس, بارلىق قازاقستان ازاماتتارىنىڭ زەينەتاقى شوتتارىنا جسن (يين) بويىنشا تەڭدەي بٶلٸپ اۋدارۋ كەرەكپٸز. وسىلايشا بٸز ەر ازاماتتىڭ شارتسىز بازالىق جەر كٸرٸسٸ ارقىلى «جەر – حالىق قازىناسى» دەگەن ۇراندى ناقتى ەكونوميكالىق تۇرعىدا قولدانىسقا ەنگٸزەمٸز. بۇل جٷيە جارييا بولاتىندىقتان ەر ازامات مىسالى كۋلاگيننٸڭ جەرٸنەن قانشا اقشا تٷسكەنٸن بٸلٸپ وتىراتىن بولادى. ال, كۋلاگيننٸڭ ٶزٸنە وسىنشا كٶپ جەر الۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمسٸز بولادى دا ول جەردەن قۇتىلۋعا اسىعادى. بۇل بارلىق حالىق باقىلاپ وتىراتىن ەكونوميكالىق ەدٸستەردٸ قولدانۋ ارقىلى نەوفەوداليزممەن كٷرەس دەپ اتالادى.
2.7. بۇل شارالاردىڭ ىقپالى بولۋى ٷشٸن قازاقستاننىڭ بارلىق جەرٸنٸڭ ەلەكتروندى كاداسترى كەرەك. «قاي جەردٸ كٸم ارەنداعا العان, نە ٸستەپ جاتىر, نە ەگٸلگەن, قوجايىنى كٸم?» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپتار بولۋ كەرەك سول كاداستردا. جەر سەرٸگٸ, گۋگل, ت.ب. زامانعا ساي قۇرالدار ارقىلى ونى ٸستەۋگە بولادى.
بٸز لاتيفۋنديستەر مەن نەوفەودالداردىڭ سانىن قىسقارتۋ ارقىلى اۋىلدى جانداندىرۋعا, اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا نەگٸز بولاتىن جول اشاتىنىمىزدى تولىق تٷسٸنۋٸمٸز قاجەت. بۇل - جەر رەفورماسى مەن قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىقتىڭ نەگٸزگٸ شارتتارىنىڭ بٸرٸ.
3. قورىتىندى
كەز-كەلگەن رەفورما بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنۋدەن جەنە ونى ٶزگەرتۋگە, جاقسارتۋعا دەگەن نيەتتەن باستالادى. ەگەر تەك الداپ, مەسەلەنٸ بۇرمالاپ جٸبەرۋ نيەتٸ عانا بولسا, ول جاقسىلىقپەن اياقتالمايدى.
كوميسسييانىڭ الماتى وبلىسىنداعى وتىرىسىن قويىلىمعا اينالدىرۋ ەرەكەتٸنە قاراپ (بەينەجازبادان كٶرە الاسىزدار, وتىرىستىڭ العاشقى بٸر, بٸر جارىم ساعاتى) استانالىق كەي ادامدار ميتينگ ٶتتٸ, بەلسەندٸلەر ۇستالدى, ەندٸ كوميسسييانى دا اقىرىنداپ ىسىرىپ تاستاۋ كەرەك دەپ وتىر ما دەگەن ويعا جەتەلەدٸ. مەنٸڭ قاتەلەسۋٸم دە مٷمكٸن, بەرٸن ۋاقىت كٶرسەتەدٸ.
بٸراق, ەگەر استانادا وسىنداي وي بولسا, وندا ولار قاتەلەسەدٸ.
مەسەلە بەلسەندٸلەردە ەمەس. حالىق قازٸر بٸزگە, بٸزدٸڭ جۇمىسىمىزعا قاراپ وتىر, قاراپ قانا قويماي قورىتىندى شىعارىپ وتىر. بٸزدٸڭ حالىق تالاپشىل. قازٸر جاز, كانيكۋلدار مەن دەمالىس ۋاقىتى. حالىق قورىتىندىنى كٷزدە شىعارادى.
سوندىقتان بٸزدە جاز بويى ينتەنسيۆتٸ تٷردە جۇمىس ٸستەپ, بارلىعىن دۇرىس شەشۋگە مٷمكٸندٸك تۋىپ تۇر. ەگەر بٸزدٸڭ كوميسسييا بوساڭسىپ كەتسە, وتىرىستاردى تەاترلىق قويلىمدارعا اينالدىرۋعا كٶشسە, وندا ونىڭ كٷزدەگٸ سالدارى ٶتە اۋىر بولۋى مٷمكٸن. ول ۋاقىتتا ەكونوميكالىق احۋال دا ودان ەرٸ كٷردەلەنە بەرەدٸ, جۇمىسسىزدىق ارتادى, جىلىتۋ ماۋسىمى باستالادى...
ٶز حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ۇلتتىق مٸنەزٸن بٸلگەندٸكتەن بٸز قازاقتار ٶز جەرٸن ەشكٸمگە جايدان جاي بەرە سالمايتىنىن ايتۋىمىز كەرەك. مۇنى, ەرينە, ٶز حالقىنىڭ تاريحى مەن مەنتاليتەتٸنەن الشاق, ورىستانعان شەنەۋنٸكتەر بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. قازاق ٷشٸن جەر – ٶتە ماڭىزدى مەسەلە, ونى وڭايلىقپەن جابا سالۋ مٷمكٸن ەمەس.
مەن ٶزٸم ەكونوميست جەنە كەسٸپكەر رەتٸندە وسى تاقىرىپتى زەرتتەي كەلە حالقىمنىڭ «جەر ساتىلماسىن, شەتەلدٸكتەرگە جالعا بەرٸلمەسٸن!» دەگەن فورمۋلا قۇراعانداعى دانالىعىنا, ۇستانىمىنىڭ دۇرىستىعىنا بارلىق جاعىنان كٶز جەتكٸزدٸم.
جەر رەفورماسىنا قاتىستى جۇمىستا دا بٸز وسىنى نەگٸزگە الۋ كەرەكپٸز. كەزەكتٸ سٸلكٸنۋلەر مەن تولقۋلار ەشكٸمگە كەرەك ەمەس, ونى بٸزدٸڭ «تاتۋ» كٶرشٸلەرٸمٸز پايدالانىپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ەلٸ دە بارلىعىن دۇرىس جەنە قالىپتى اياقتاۋعا بولادى. تەك نيەت بولسا جەتكٸلٸكتٸ. ەڭ باستى نيەت تازا بولسا, بەرٸن جاساۋعا بولادى. شىن نيەتپەن جۇمىس جاسايىق, باۋىرلار!
دەرەككٶز: abai.kz
