نارىقتىق قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن ەربٸر ادام قولىنداعى اقشاسىن تيٸمدٸ جاراتىپ, بٸر تەڭگەسٸن ەكٸ تەڭگە جاساۋعا بەيٸمدەلۋٸ قاجەت. بۇل – نارىقتىق قوعامنىڭ باستى تالابى. سوندىقتان قازٸرگٸ قازاق جاستارى كەسٸپكەرلٸك سالانىڭ بٷگە-شٸگەسٸن مەكتەپ جاسىنان باستاپ كٶكەيٸنە توقىسا, ارتىقتىق ەتپەيدٸ. بٸزدەر كٶپ ٷلگٸ تۇتاتىن باتىس ەلدەرٸندە «وتباسىلىق بيزنەس» دەگەن ۇعىم بار. وسى «وتباسىلىق بيزنەس» قازٸر دامىعان ەلدەردٸڭ ارقا سٷيەر تٸرەگٸنە اينالىپ وتىر. بولاشاقتا بٸزدەردە سوڭىمىزدان ەرگەن ۇرپاعىمىزعا ميراس قىلىپ قالدىراتىن كەسٸپتٸ مەڭگەرۋ كەرەك. سول سەبەپتٸ Dalanews.kz اقپارات اگەنتتٸگٸنٸڭ دٶڭگەلەك ٷستەلٸنە ەلٸمٸزدەگٸ جاستاردى كەسٸپكەرلٸككە باۋلۋ مەسەلەسٸن ارقاۋ ەتٸپ وتىرمىز. وسى تاقىرىپتا كەسٸپتٸك بٸلٸم جەنە بيزنەس سالاسىندا تابىستى ەڭبەك ەتٸپ جٷرگەن مامانداردىڭ وي-پٸكٸرٸن توپتاستىرىپ, سايتىمىزدىڭ وقىرماندارىنا ۇسىنۋدى جٶن سانادىق. وسى تاقىرىپتاعى ويىن ورتاعا سالۋعا بٸلٸكتٸ ەكونوميست تيمۋر نازحانوۆ, قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ەكونوميكا پەنٸنٸڭ وقىتۋشىسى رايحان بەكايداروۆا جەنە كەسٸپكەر نۇرجان قاليەۆ ىقىلاس تانىتتى. ەندٸ تەجٸريبەلٸ مامانداردىڭ وي-پٸكٸرٸنە قۇلاق اسساق.
Dalanews.kz اقپارات اگەنتتٸگٸ:
– قازٸر جاستاردى كەسٸپكەرلٸككە باۋلۋدىڭ مەنٸ زور ەكەنٸن بەرٸمٸز تٷسٸنەمٸز. سٸزدەردٸڭ ويلارىڭىزشا, ەلٸمٸزدە جاستارعا ارنالعان كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸ قالىپتاستى ما? جالپى, جاستارعا شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ قىرى مەن سىرىن ٷيرەتۋ ٷشٸن نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك?
رايحان بەكايداروۆا, وقىتۋشى:
قازٸرگٸ تاڭدا جاستاردى بىلاي قويىپ, جالپى حالىق اراسىندا كەسٸپكەرلٸكتٸ ناسيحاتتاۋ ٸسٸ كەمشٸن تٷسٸپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. سول سەبەپتٸ قازاقستاندا كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸ قالىپتاستى دەپ ايتا المايمىن.
مەنٸڭشە, جاستار كەسٸپكەرلٸكتٸڭ قىرى مەن سىرىن ٷيرەنۋگە باسا مەن بەرۋٸ تيٸس. سوڭعى ۋاقىتتا وسى مەسەلە جايىندا كٶپ ويلانىپ جٷرگەن جايىم بار. وسىدان بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن «دامۋ» كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ قورىنىڭ ۇيىمداستىرعان ونلاين-سەمينارىنا قاتىسىپ, كٶكەيدە جٷرگەن سۇراعىما جاۋاپ الۋعا تىرىستىم.
بٸراق سەمينار بارىسىندا «دامۋ» قورىنىڭ ماماندارى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ قازانىندا قايناپ جٷرگەن, كەنٸگٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ اراسىندا سەمينار ٶتكٸزەدٸ ەكەن. مۇنىڭ جاستار ٷشٸن تيٸمسٸز ەكەنٸن تٷسٸندٸم. قازٸر ەلٸمٸزدەگٸ كەسٸپكەرلٸك سالانى دامىتۋ ٸسٸنٸڭ نەگٸزگٸ باعىتتارى «دامۋ» قورىنا جٷكتەلٸپ وتىر. سوندىقتان قور قىزمەتكەرلەرٸ كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸن قالىپتاستىرۋعا بەلسەنە اتسالىسىپ, جالپى حالىققا ارناپ قازاق تٸلٸندە وقۋلىق دايىنداۋى كەرەك. بۇعان «دامۋ» قورىنىڭ تولىق مٷمكٸنشٸلٸگٸ بار.
وقۋلىق جازۋ ٸسٸنە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ تٷرلٸ سالالارىندا جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن كەسٸپكەرلەر مەن زاڭگەرلەردٸ جەنە جوعارى وقۋ ورىندارىندا كەسٸپكەرلٸك بويىنشا تەلٸم بەرٸپ جٷرگەن مامانداردى تارتقان جٶن دەپ ەسەپتەيمٸن.
تيمۋر نازحانوۆ, ەكونوميست-ساراپشى:
رايحان حانىم مۇنداي وقۋلىق جازۋ ٸسٸن «دامۋ» قورىنا تاپسىرۋ كەرەك» دەپ ٶزٸنٸڭ ويىن ايتتى. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ بيزنەس قاۋىمداستىقتار شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ مٷددەسٸن قورعاۋ جايىندا سٶز قوزعاعاندا «دامۋ» قورىنىڭ ماماندارىمەن تٷرلٸ پٸكٸر قايشىلىعىنا باراتىنى بەلگٸلٸ. سوندىقتان قازٸر «دامۋ» قورىنىڭ باسىندا وتىرعان شەنەۋنٸكتەر جاستارعا كەسٸپكەرلٸك قاتىناستاردى ٷيرەتەتٸن وقۋلىق جازىپ بەرەدٸ دەگەنگە ٶز باسىم سەنبەيمٸن.
وسى رەتتە بٸزدەر مىنا بٸر جايتتى تٷسٸنٸپ الۋىمىز كەرەك سيياقتى. ەگەر بٸزدەر ورتا مەكتەپتٸڭ جوعارى سىنىبىندا تەلٸم الىپ جٷرگەن جاستار ٷشٸن كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸن قالىپتاستىرۋدى شىنداپ قولعا الساق, وندا تەك شاعىن كەسٸپكەرلٸككە قاتىستى سٶز قوزعاۋىمىز كەرەك. وقۋلىق شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ اشۋدا قانداي قۇجاتتار جاساۋ قاجەت, وعان سالىناتىن سالىقتاردىڭ كٶلەمٸ قانداي جەنە نەسيەنٸ قالاي الۋعا بولادى دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس.
تاعى دا مەملەكەت بيزنەسپەن اينالىسۋعا تالپىنعان ازاماتتارعا قانداي قولداۋ كٶرسەتەتٸنٸ جايىندا تولىق مەلٸمەت بەرۋدٸڭ ماڭىزى زور دەپ ويلايمىن.
نۇرجان قاليەۆ, كەسٸپكەر:
ٶز باسىم ولاردىڭ بۇل ەرەكەتٸ ٷلكەن كەسٸپكەرلٸكتٸڭ باسى دەپ ەسەپتەيمٸن. مۇنداي تالاپتى جاستارعا مەملەكەت قولداۋ كٶرسەتۋٸ كەرەك. ولار الدارىنا سالىپ ايداپ جٷرگەن ون قويى 200-گە جەتكەندە تٷرلٸ قيىنشىلىقتارمەن بەتپە-بەت كەلەتٸنٸ جاسىرىن ەمەس. 200 قويعا جەپشٶپ دايىنداۋ, قويدىڭ ەتٸن تيٸمدٸ باعاعا ٶتكٸزۋ ٷلكەن مەسەلە.
مال بولعان سوڭ ولار تٷرلٸ اۋرۋلارعا ۇشىرايتىنى بەلگٸلٸ. وسىنىڭ بەرٸن الدىن الىپ, كەسٸپتٸ مەندٸ ەتۋ ٷشٸن بٸلٸم كەرەك. ياعني مىڭعىرتىپ مال ايداعىڭ كەلسە, مٸندەتتٸ تٷردە مال دەرٸگەرٸ ماماندىعىن مەڭگەرۋٸڭ كەرەك. ال جەرمەن اينالىسقان ادام اگرونومدىق ماماندىقتى يگەرگەنٸ جٶن.
بٷگٸندە وقۋدان قالىپ مال ٶسٸرٸپ, جەر تىرمالاپ تابىس تاۋىپ جٷرگەن جاستار مال دەرٸگەرٸ, اگرونوم ماماندىعىن مەڭگەرۋٸ ٷشٸن بەرٸن تاستاپ, ٸرٸ قالالارعا وقۋ وقۋعا كەتٸپ قالمايتىنى بەلگٸلٸ. تٶرت-بەس جىل بويى وقىساڭ, كەسٸبٸڭدٸ تاستاۋعا تۋرا كەلەدٸ. مۇنداي كەزدە قايتپەك كەرەك?
مەنٸڭشە, بۇل سۇراق ٷلكەن مەسەلە بولىپ تۇرعانداي. بٸراق سىرتتاي بٸلٸم العانداردىڭ جايى بەلگٸلٸ. اۋزىڭ قايسى دەسەڭ, مۇرنىن كٶرسەتەدٸ. كەسٸبٸن ارى قاراي دامىتۋ ٷشٸن بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋدٸ ماقسات تۇتقان جاستار ٷشٸن سىرتتاي وقۋ تىعىرىقتان شىعار جول ەمەس. پاندەمييا كەزٸندە ونلاين وقۋدىڭ دەۋرەنٸ جٷردٸ. مەنٸڭشە, اۋىلدا شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ جٷرگەن جاستار ٷشٸن ونلاين-وقۋلار ۇيىمداستىرۋدىڭ ماڭىزى زور دەپ ەسەپتەيمٸن.
ەڭگٸمە اراسىندا تيمۋر مىرزا كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸن قالىپتاستىرۋدا سالىق پەن كەسٸپكەرلٸك زاڭدارىنا قاتىستى مەسەلەلەر مٸندەتتٸ تٷردە ەنۋٸ كەرەك دەپ ايتتى. بۇل ٶتە ورىندى ۇسىنىس. مەنٸڭشە, كەسٸپكەرلٸك ەلٸپپەسٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى جايتتاردى قامتىعان جٶن. قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدەگٸ بارلىق اۋدانداردا اۋىل شارۋاشىلىعى بٶلٸمدەرٸ جۇمىس ٸستەيدٸ. مال ٶسٸرٸپ, ەگٸن ەگٸپ, اۋىلدىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋگە اتسالىسىپ جٷرگەن جاستارعا اۋىل شارۋاشىلىعى بٶلٸمدەرٸندەگٸ مامانداردى جاۋاپتى قىلۋ كەرەك.
Dalanews.kz اقپارات اگەنتتٸگٸ:
– قازٸرگٸ تاڭدا ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ جارناماسىنا ەلٸگٸپ, نەسيە الىپ, تٶلەي الماي جٷرگەن جاستار كٶپ. جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن كٶتەرۋدٸڭ ماڭىزى قانشالىقتى?
تيمۋر نازحانوۆ, ەكونوميست-ساراپشى:
– بۇل ٶتە شەتٸن مەسەلە. قازٸرگٸ كٶپتەگەن جاستار پايىزدىق ٷستەمەسٸ جوعارى نەسيەلەرگە ۇرىنىپ, شاقشاداي باسى شاراداي بولىپ جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس. جاستاردى بىلاي قويىپ, ەرەسەكتەردٸڭ نەسيە الىپ, توي جاساعانىن كٶرگەندە جاستارعا بەلەن-تٷگەن دەپ اقىل ايتۋعا اۋزىڭ بارمايدى. قايتا پاندەمييا كەزٸندە توي-تومالاققا توسقاۋىل قويىلىپ, توي دەگەن بٸرازعا دەيٸن توقتاپ تۇردى.
جاستار ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ نەسيەسٸنە ەبدەن ەسكٸرگەن كٶلٸكتٸ ساتىپ الىپ, ۆوكزال مەن كافەلەردٸ تورۋىلداپ, تاكسيشٸلٸكتٸ كەسٸپ ەتەدٸ. قاراپايىم ەكونوميكالىق بٸلٸمٸ بولماعان سوڭ, جاستار وسىنداي كەلەڭسٸز جايتتارعا جيٸ ۇرىنادى.
بٸزدەر جاستارعا مەكتەپ جاسىنان باستاپ كوممەرتسييالىق بانكتەردەن نەسيەنٸ قالاي الۋعا بولاتىنىن, ولاردىڭ شارتتارىن جەتە تٷسٸندٸرۋٸمٸز كەرەك. پايىزدىق ٷستەمەسٸ جوعارى نەسيە العان جاستار قازٸر كٷندٸز-تٷنٸ جۇمىس ٸستەپ, بار تاپقان-تايانعانىن بانكتەرگە اپارىپ بەرٸپ جاتىر. وسىنىڭ كەسٸرٸنەن پايدالى ٸسپەن اينالىسا الماي, نە بولماسا وتباسىن قۇرا الماي جٷرگەنٸ جاسىرىن ەمەس.
نۇرجان قاليەۆ, كەسٸپكەر:
– جاستاردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن جەتٸلدٸرۋدٸڭ ماڭىزى زور. قازٸرگٸ تاڭدا ماقساتسىز نەسيە الىپ, كوممەرتسييالىق بانكتەردٸ بايىتىپ جاتقان ادامدار جٷز مىڭداپ سانالادى.
مەنٸڭشە, مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ, جاستارعا نەسيە جايىنداعى ۇعىم-تٷسٸنٸكتٸ سانالارىنا سٸڭٸرگەن جٶن. بۇل رەتتە سايت وقىرماندارى نەسيە دەگەن مٷلدە قاجەتسٸز دٷنيە ەكەن دەپ ويلاپ قالماسىن. بۇل جەردە ەڭگٸمە جاستاردىڭ نەسيەنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن پايىزدىق ٷستەمەسٸن دۇرىس ەسەپتەۋگە قاتىستى بولىپ تۇر.
كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان جاس ٶرەندەر نەسيە الۋ مەسەلەسٸنەن بٶلەك شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸڭ بٶلٸپ جاتقان قارجىلاي قولداۋلارى مەن سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەردٸ پايدالانۋ جاعىن دا جەتٸك بٸلۋٸ شارت.
ايتالىق, بٷگٸندە اۋىلدى جەردە سالىقتىق جەڭٸلدٸكتەر مەن سۋبسيدييالار ۇسىنىپ وتىرعانى بەلگٸلٸ. شارۋاشىلىعىن ٶرٸستەتۋگە دەن قويعان كەز كەلگەن جاس وسى جەڭٸلدٸكتٸ پايدالانۋى شارت.
