ستاتيستيكا اگەنتتٸگٸنٸڭ تٶراعاسى, ەكونوميكا جەنە ساۋدا مينيسترٸ (1999 – 2002), بٸلٸم جەنەعىلىم مينيسترٸ (2003 – 2004), ەلٸمٸزدەگٸ ەكٸ ٸرٸ ۇلتتىق كومپانييانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ جەنەپرەزيدەنتٸ... مانساپ جولىمەن جوعارىلاۋ ٷستٸنە جوعارىلاي تٷسكەن. بٸراق 2008 جىلى ول 100 مىڭ دوللار پارا الدى دەپ ايىپتالدى. ال سوت قىزمەت بابىن اسىرا پايدالانعانىن عانا دەلەلدەپ, ٷش جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىردى. بٸر جىلدان كەيٸن شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساپ شىقتى. جاقسىبەك قۇلەكەەۆ سودان جەتٸ جىل ٶتكەننەن كەيٸن «كاراۆان» تٸلشٸسٸنە ەكسكليۋزيۆتٸ سۇحبات بەرۋگە كەلٸستٸ. بۇل ونىڭ تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا ٶتكەن كٷندەرٸ تۋرالى بٷكپەسٸز ەڭگٸمە بولدى.
«كٶلٸگٸمنەن اقشانىڭ تابىلۋى كٸنەلٸ ەكەنٸمە دەلەل بولا المايدى»
– جاقسىبەك ەبدٸراحمەتۇلى, سٸز تۇتقىندالعان كەزدە قوعام دٷرلٸگٸپ كەتتٸ. اقپارات قۇرالدارىندا ەرتٷرلٸ ەڭگٸمە ايتىلىپ جاتتى. بٸرەۋلەر بۇل سٸزگە قارسى ەدەيٸ ٸستەلگەن دەسە, ەندٸ بٸرەۋلەر ناعىز پاراقور ەكەنٸڭٸزگە شەك كەلتٸرمەدٸ. ال ٶزٸڭٸز بۇعان قاتىستى نە ايتاسىز?
- ەڭ الدىمەن بۇل مەسەلەنٸ قوزعاۋعا كٶڭٸلٸمنٸڭ حوشى جوق ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ...
ال شىندىعىنا كەلسەك, مەنٸ پارا الدى دەپ ايىپتاپ, تەرگەۋ قاپاسىنا توعىتۋعا ەش نەگٸز جوق ەدٸ. سوت بارىسىندا ماعان تاعىلعان ايىپتىڭ جٶنسٸز ەكەنٸنە بۇلتارتپاس دەلەل كەلتٸرٸلدٸ. مۇنىڭ ەدەيٸ جاسالعانى ۇستالعان كەزٸمنەن-اق مەلٸم بولدى. قوعامعا سونشالىقتى قاۋٸپ تٶندٸرەتٸندەي ەرەكەت جاساعان جوق ەدٸم. تەورييا بويىنشا, قىلمىستىڭ جان-جاقتى جەنە بٸرجاقتى بەلگٸلەرٸ بولادى. ەكەۋٸنٸڭ بٸرٸ بولماي شىقسا, ادامدى قىلمىس جاسادى دەپ ايىپتاۋعا ەش نەگٸز جوق. مۇنداي قىلمىسقا بارۋ ٷشٸن ەكٸ تاراپ الدىمەن ٶزارا كەلٸسٸپ الۋى كەرەك قوي. ال مەنٸ تەك ەكٸ ادامنىڭ ايتۋىمەن ايىپتادى. ونىڭ بٸرٸ تەندەر العىسى كەلٸپتٸ-مٸس. ەكٸنشٸسٸ «ارى جٸبەرمەي», قارجى پوليتسيياسىنا ارىز جازعان. رۋسلان مەستوەۆتىڭ سول ارىزىندا ايتۋىنشا, ول 2008 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا ماعان كەلٸپتٸ, سوندا مەن وعان ەلدەبٸر «بەكەت است» فيرماسىنا تەندەر الىپ بەرۋ ٷشٸن 100 مىڭ دوللار ەكەل دەپپٸن. بٸراق مەن تەندەر مەسەلەسٸمەن ەشقاشان اينالىسقان ەمەسپٸن. بۇل, نەگٸزٸ, ناق سول مەستوەۆتىڭ ٶزٸنٸڭ مٸندەتٸ بولاتىن. ٶيتكەنٸ ول مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ جٶنٸندەگٸ باسقارۋشى ديرەكتور ەدٸ عوي. بٸراق مۇنى ٶزٸنٸڭ ارى بٸلسٸن. ەڭ الدىمەن ايتايىن دەگەنٸم وسى.
سوتتا ونىڭ سٶزٸنٸڭ جالعان ەكەنٸن, ول كەزدە ەرٸپتەستەرٸممەن بٸرگە ٸسساپاردا جٷرگەندٸكتەن ارامىزدا ەلگٸندەي ەڭگٸمە بولماعانىن دەلەلدەپ بەردٸم.
ەندٸ «بەكەت است» فيرماسى ٶكٸلٸنٸڭ ايتقاندارىنا توقتالايىق. ارىز جازىلعان كەزدە ونداي كومپانييا بولماعان. ٶيتكەنٸ ول 2007 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا جابىلىپ قالىپتى. ال مەنٸڭ 2008 جىلدىڭ 1 سەۋٸرٸندە تۇتقىندالعانىمدى بٸلەسٸز. سوت بارىسىندا بۇل كومپانييانىڭ قاعاز جٷزٸندە عانا بار ەكەنٸ, ەشقاشان دا تەندەرگە قاتىسىپ كٶرمەگەنٸ انىقتالدى. ونىڭ قۇرىلتايشىسى ماماندىعى بۋحگالتەر, جالعىزباستى انا ەكەن. ول سوتتا بۇل
فيرمانى كەيٸن بٸر بيزنەسپەن اينالىسارمىن دەگەن ويمەن اشقانىن ايتتى. فيرمانىڭ وفيسٸ بولماعانىن, ەسەپ شوتى ارقىلى ەشقانداي وپەراتسييا جٷرگٸزٸلمەگەنٸن راستايتىن قۇجاتتاردى كٶرسەتتٸ. سوندىقتان ول سالىق قىزمەتٸنە كەستەسٸ عانا بار بوس قاعازدى ٶتكٸزٸپ كەلگەن. سٶيتٸپ, كومپانييا يەسٸ بالالارىمەن بٸرگە پەتەر جاعالاپ جٷرگەن. ال فيرماسىنا وفيس جالداۋعا تٸپتٸ مٷمكٸندٸگٸ بولماعان. بٸراق جالعان كۋەگەر تابىلا كەتتٸ. ول سوتتا ەلگٸ ٶزٸ جوق فيرمانىڭ استاناداعى فيليالىنىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن ايتتى. سۋديانىڭ «وسىنداي كومپانييادا 100 مىڭ دوللار قايدان پايدا بولدى?» دەگەن سۇراعىنا جالعان كۋەگەر «بۇل اقشا شارۋاشىلىق قاجەتتٸلٸكتەرٸ ٷشٸن جينالعان» دەپ جاۋاپ بەردٸ. بٸراق مەن تۋرا سونداي كٶلەمدە پارا تالاپ ەتكەندٸكتەن, سول اقشانى مەستوەۆتىڭ ماعان بەرۋٸنە تۋرا كەلٸپتٸ-مٸس. الايدا «بەكەت است-نىڭ» يەسٸ ونىڭ سٶزٸن تەرٸسكە شىعارىپ, «ونداي قارجى قولىمدا بولسا, ەڭ الدىمەن باسپانا مەسەلەسٸن شەشٸپ الار ەدٸم عوي» دەدٸ.
بايقاپ تۇرعانىڭىزداي, ماعان تاعىلعان ايىپ وسىلايشا جالا بولىپ شىقتى. مەندە قانداي دا بٸر ارام پيعىلدىڭ بولعانى انىقتالمادى. سونىقتان دا قىلمىستىق ٸس قوزعاۋعا نەگٸز جوق ەدٸ. بٸراق ٸستٸ قوزعادى دا, مەنٸ سوتتاپ جٸبەردٸ.
- الايدا سٸزدٸ ۇستاعان كەزدە كٶلٸگٸڭٸزدەن اقشا تابىلدى عوي. بۇعان نە دەيسٸز?
- يە, اقشانىڭ بولعانى راس. ونى مەنٸڭ كٶلٸك جٷرگٸزۋشٸمە مەستوەۆ بەرگەن. بٸراق كٶلٸگٸمنەن اقشانىڭ تابىلۋى كٸنەلٸ ەكەنٸمە دەلەل بولا المايدى. ادامدى قىلمىستىق ەرەكەتٸ ٷشٸن جازالايدى. جوعارىدا ايتقانىمداي, مەنٸڭ ەرەكەتٸمدە قىلمىس بەلگٸلەرٸ بولماعان. سوندىقتان سوت بارىسىندا ايىپتاۋشىلار پارا العانىمدى دەلەلدەي المادى. قۇقىقتىق مەملەكەتتە مۇنداي ەرەكەت باسقاشا تٷسٸندٸرٸلەدٸ. سوندىقتان بۇل جاعىن ەرٸ قاراي ايتا بەرگٸم كەلمەيدٸ.
«تٷرمەنٸڭ اتى – تٷرمە»
–تۇتقىندالعان كەزدە بيلٸكتەگٸ دوستارىڭىزدان نەمەسە تانىستارىڭىزدا كٶمەك سۇرادىڭىز با?
- سۇراعان جوقپىن, ەرينە. بٸرٸنشٸدەن, ونداي مٷمكٸندٸگٸم بولعان جوق. ەكٸنشٸدەن, ەرقاشان دا جاعدايعا سابىرلىلىقپەن قاراۋعا تىرىسامىن. ياعني بۇل بەلەدەن قۇتىلۋعا ەشقانداي مٷمكٸندٸگٸم بولمادى.
- تەرگەۋ قاپاسىندا سٸزگە قىسىم كٶرسەتٸلدٸ مە?
- تەرگەۋشٸلەر كەرەك جاۋابىن الۋ ٷشٸن تٷرلٸ ەدٸس-تەسٸلدٸ قولدانادى عوي. بەرٸ دە بولدى. بٸراق تەرگەۋشٸلەر مەن تەرگەۋ قاپاسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸنە قاتىستى ەشقانداي شاعىم ايتا المايمىن.
- بٸرگە وتىرعان ادامدار سٸزگە قالاي قارادى?
- بۇل جاعىنان جولىم بولدى دەي الامىن. العاشقىدا جالعىز ٶزٸم وتىردىم. بٸراق ول كامەرا جالعىز ادامعا ارنالماعان. مۇنىڭ جاقسى جاعى دا, جامان جاعى دا بار. جاقسى بولاتىنى, جانىمدا ەشكٸم بولماعاندىقتان, ٶز ٸسٸممەن الاڭسىز شۇعىلداندىم. بٸراق ادام دەگەن بٸرەۋلەرمەن ەڭگٸمەلەسكٸسٸ كەلەدٸ عوي. مٷلدەم وقشاۋلانىپ قالعان قيىن ەكەن. سٶيتٸپ, جالعىز ٶزٸم 20 كٷندەي وتىردىم. مۇنىڭ سەبەبٸن كەيٸن بٸلدٸم. مەنٸ سىرتىمنان قارجى
پوليتسيياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ كٷزەتٸپ وتىرىپتى. سىرتقا سٶز شىعىپ كەتە مە دەپ نەمەسە باسقا بٸر نەرسەدەن قورىققان سيياقتى.
...كەيٸن ناعىز ناشاقورلارمەن بٸر كامەرادا وتىردىم. دەلٸقۇلى ادامدارمەن بٸر بٶلمەدە وتىرۋ قورقىنىشتى ەدٸ. وعان دەيٸن ٶمٸرٸمدە ناشاقور كٶرمەگەنمٸن عوي. سول كٶرٸنٸستٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇمىتا الار ەمەسپٸن. ولار تٷنٸ بويى ۇيىقتاماي, كٷندٸز عانا دەمالاتىن. ال مەنٸكٸ كەرٸسٸنشە. قانشا قيىن بولسا دا, تٷندە ۇيىقتيتىنمىن...
ماعان عانا تەلەديدار كٶرۋگە تىيىم سالدى. باسقالارعا رۇقسات ەتٸلگەن. بٸراق مەن دە فۋتبولدان ەلەم چەمپيوناتىن كٶرگٸم كەلەتٸن. دەگەنمەن, سونىڭ ورنىن كٸتاپ وقۋمەن تولىقتىرۋعا تىرىستىم. بۇعان, ەرينە, شەكتەۋ قويعان جوق. دوستارىم ەكونوميكا تاقىرىبىنداعى كٸتاپتاردى, گازەتتەر مەن عىلىمي جۋرنالداردى ەكەپ بەرٸپ تۇردى. قاسىمدا وتىرعان ادامدار مەنٸڭ نە ٸستەگەنٸمدٸ, قانداي كٸتاپ وقىپ, نە تۋرالى ايتقانىمدى كٷن سايىن باسشىلىققا جەتكٸزٸپ تۇراتىن. كونسپەكتٸلەرٸمنٸڭ كٶشٸرمەسٸن دە تٷرمە باسشىلارىنا بەرەتٸن.
- كەيبٸر اقپارات قۇرالدارى سٸزدٸ سۋيتسيد جاساماق بولدى دەپ ايتتى عوي...
- بۇل ٶتٸرٸك. وندايدى ويلاعان دا ەمەسپٸن.
- تۋىستارىڭىز سٸزدٸ كامەرادا ٶلتٸرمەك بولدى دەپ مەلٸمدەدٸ. تٸپتٸ باس پروكۋراتۋراعا اشىق حات تا جازدى. سولاي بولدى ما?
- مەنٸ ٶلتٸرۋگە ارنايى ادامداردىڭ جٸبەرٸلگەنٸ – دەلەلدەنگەن نەرسە. سول ٷشٸن تەرگەۋ قاپاسى باسشىلارىنىڭ بٸرٸ سوتتالدى. ٷلكەن جانجال بولدى. ول تۋرالى كەزٸندە اقپارات قۇرالدارى جازدى. مۇنى ەسٸمە العىم كەلمەيدٸ. ەرينە, تٷرمەنٸڭ اتى – تٷرمە. مەنٸ ٷش جىلعا سوتتادى. تەمٸر توردىڭ ار جاعىندا 515 كٷن وتىردىم. قالاي بولعاندا دا, بۇل مەنٸڭ تاعدىرىم. جازمىش قوي. مەن ٷشٸن بۇل سىناق بولدى. ٶز ويىمشا, سول سىناقتان جاقسى ٶتتٸم. ادام بولىپ قالدىم. باسقا جاندارعا دەگەن سەنٸمٸمدٸ جوعالتقان جوقپىن. 2009 جىلى شارتتى تٷردە مەرزٸمٸنەن بۇرىن بوساتىلدىم. 2010 جىلدىڭ باسىندا ەڭبەككە قايتا ارالاسىپ, سودان بەرٸ ٶزٸمنٸڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸم – عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسىپ جٷرمٸن.
- جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەر اراسىنداعى بۇرىنعى ەرٸپتەستەرٸڭٸز تٷرمەگە بارىپ تۇردى ما?
- وتباسىم قيىندىققا تاپ بولعاندا دوستارىمنىڭ ەشقايسىسى تەرٸس اينالماعانىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن. ەلٸ كٷنگە دەيٸن ادال دوس رەتٸندە توننىڭ ٸشكٸ باۋىنداي ارالاسىپ تۇرامىز. مەنٸڭ قارسى بولعانىما قاراماستان, تٷرمەگە كٶبٸ باردى. قارسى بولعان سەبەبٸم, ولارعا كەسٸرٸم تيە مە دەپ قورىقتىم. باسىما كٷن تٷسكەندە دوسىمنىڭ كٶبٸ مەنٸ جەنە وتباسىمدى مورالدىق جاعىنان دا, ماتەريالدىق جاعىنان دا قولداپ وتىردى. ول ٷشٸن العىسىم شەكسٸز.
- بوستاندىققا شىققاننان كەيٸن ٶزٸڭٸزگە جالا جاپقانداردان كەك العىڭىز كەلمەدٸ مە?
- ول كەزدە دە ونداي ويىم بولعان ەمەس, قازٸر دە جوق. بٸرەۋگە كەك ساقتاپ ٶمٸر سٷرە المايمىن. كەك الۋ دەگەنٸڭ قىلمىس قوي. مەن وندايعا باراتىن ادام ەمەسپٸن.
«مەن زاڭعا باعىناتىن ازاماتپىن»
- سٸزدەن كەيٸن ٶزگە دە جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنٸكتەردٸ تۇتقىنداي باستادى. ولار – جاقسىلىق دوسقاليەۆ, سەرٸك بٷركٸتباەۆ جەنە باسقالار. ولارمەن ارالاسىپ تۇراسىز با?
- يە, ولاردىڭ بٸرازىمەن ارالاسامىن. مىسالى, دوسقاليۆپەن كٶرشٸمٸن. كەيدە جولىعىپ تۇرامىز. بٷركٸتباەۆ ەكەۋمٸز بٸر اۋداننانبىز. جوعارى وقۋ ورنىنا تٷسۋگە بٸرگە كەلگەن ەدٸك. ول ينتەللەكتۋال, عىلىمعا جان-تەنٸمەن بەرٸلگەن ادام. سوندىقتان ەلٸ دە دوسپىز. عىلىمي مٷددەلەرٸمٸز ورتاق. ىسقاقوۆپەن كەيدە مەيرام كەزٸندە حابارلاسىپ تۇرامىن. سٸز ايتىپ وتىرعان ادامدار ساياسي كٶزقاراسى ورنىققان ٶتە بٸلٸمدٸ ھەم ساۋاتتى ماماندار. ولار قازٸر جاس ەمەس. مەن ولاردى قىلمىس ەلەمٸنٸڭ دٶكەيلەرٸ دەپ سانامايمىن. ونداي بولمايدى دا. ولاردىڭ ەرقايسىسى ەلٸمٸزدٸڭ دامۋىنا شاماسى جەتكەنشە ٷلەس قوسىپ كەلەدٸ.
- مەملەكەتتٸك قىزمەتكە ورالاتىن ويىڭىز جوق پا? وعان شەكتەۋ قوياتىن مەرزٸم ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتتٸ عوي.
- زاڭ بويىنشا وارالا المايمىن. ٶيتكەنٸ ەڭبەك كودەكسٸندەگٸ سوڭعى ٶزگەرٸستەر بويىنشا وعان مٷمكٸندٸك جوق. سونى قالاپ تا تۇرعان جوقپىن. دەل قازٸر ٶزٸمنٸڭ سٷيٸكتٸ ٸسٸمنەن قولىم بوساماي جاتىر.
- ال ەرمەگيياەۆ ٸسٸ بويىنشا ايىپتالعان پٸرمەتوۆ مىرزا «استانا ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانيياسى توپ-مەنەدجمەنتٸنٸڭ قۇرامىندا ەلٸ كٷنگە دەيٸن بار. سونشاما داۋ-جانجال بولىپ جاتقانىنا قاراماستان, قىزمەتٸنەن كەتپەپتٸ...
- مەن ونى تانىمايمىن. سوندىقتان كٸنەلاي المايمىن. ەر ادامنىڭ ٶز امبيتسيياسى بار. مەن زاڭعا باعىناتىن ازاماتپىن. ساياساتقا قايتىپ ورالمايمىن دەپ سانالى تٷردە شەشٸم قابىلدادىم.
- بٸراق سٸز «اق جول» پارتيياسىنا كٸردٸڭٸز عوي. بۇعان نە سەبەپ بولدى?
- «اق جول» پارتيياسىنا كٸرگەندە تۇرعان ەشتەڭە جوق دەپ ويلايمىن. مەن بۇل پارتييانىڭ قاتارداعى مٷشەسٸمٸن. ەرتە مە, كەش پە, ساياسي ۇيىمدارعا قاتىستى قوزعالىس جاڭا قارقىن الادى دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ ساياسي بەسەكەسٸز دامۋ قيىن. كەز-كەلگەن قوعامنىڭ قارىشتاپ دامۋى ٷشٸن كەم دەگەندە ەكٸ مىقتى پارتييا بولۋى تيٸس. مەنٸڭشە, «اق جول» ەلٸمٸزدەگٸ كٶشباسشى ەكٸ پارتييانىڭ بٸرٸ بولا الادى. ال دەپۋتاتتىققا تالاسپايمىن. جوعارىدا ايتقان سەبەپتەرگە بايلانىستى وعان مٷمكٸندٸگٸم دە جوق.
سۇحباتتاسقان, ديليارام اركين
دەرەككٶز: كاراۆان
