بٷگٸن قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق دەڭگەيدەگٸ مەسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ II رەسپۋبليكالىق فورۋمىندا قاتىسىپ, ماڭىزدى وي-پٸكٸرلەرٸمەن بٶلٸستٸ. ٶز سٶزٸندە ول مەسليحاتتىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸڭ نەگٸزگٸ ەرٸ ماڭىزدى تارماقتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
– مەسليحاتتار – جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ نەگٸزگٸ ينستيتۋت. سوندىقتان ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸ دەپۋتاتتاردىڭ كەسٸبيلٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. بٸلٸمٸنە بٸلٸگٸ ساي دەپۋتاتتار كورپۋسىن جاساقتاۋعا, ەڭ الدىمەن, ولاردى ۇسىنعان پارتييالار مٷددەلٸ بولۋى كەرەك. بٷگٸن مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتىلدى.
مەسليحات دەپۋتاتتارى قىزمەتٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن بۇل باعىتقا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. بۇعان مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىن تارتۋ كەرەك. پارتييالار ٶز دەپۋتاتتارىنىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جەتٸلدٸرۋ ماقساتىندا اكادەمييامەن ىنتىماقتاستىق ورناتقان جٶن دەپ سانايمىن. ەرينە, بۇل جۇمىستى ايماقتىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ كەسٸبي جەنە قوعامدىق-ساياسي تەجٸريبەسٸن ەسكەرە وتىرىپ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن بٸرگە دەپۋتاتتار حالىقپەن تٸكەلەي بايلانىس جاساي بٸلۋگە جەنە ٶز جۇمىسى تۋرالى قوعامدى جان-جاقتى حاباردار ەتۋگە تيٸس. مويىنداۋىمىز كەرەك, بۇل ٸستە كٶزگە كٶرٸنٸپ تۇرعان كەمشٸلٸكتەر بار, – دەدٸ پرەزيدەنت.
الماتى قالاسىنىڭ قوعامدىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ بەكنۇر كيسيكوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن سايلاۋلاردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ونىڭ ايتۋىنشا, ەڭ ماڭىزدىسى – بۇل ورىنعا ەلٸنە, جەرٸنە جەنە حالقىنا شىنايى قامقورلىقپەن قارايتىن ادامداردىڭ سايلانۋى.
– مەن مەسليحاتتاردىڭ ناقتى كەز كەلگەن قالانى باسقارۋدا نەگٸزگٸ ورگان ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ, مىسالى, الماتى نەمەسە باسقا دا قالالار, اۋدان ورتالىقتارى. بۇل مەسليحاتتار بەرٸن باسقارادى, سوندىقتان بٷگٸنگٸ كٷنٸ مەسليحات ٶتە ماڭىزدى ورگان بولىپ تابىلادى. سوندىقتان مەن پرەزيدەنتتٸڭ قالالاردى باسقارۋدا مەسليحاتتارعا كٶبٸرەك مٷمكٸندٸك بەرۋ تۋرالى ايتقان سٶزدەرٸن قولدايمىن. وسى ورايدا مەن مەسليحاتتا سايلاۋلاردىڭ دا اشىقتىعىن ارتتىرۋدى ۇسىنار ەدٸم. سەبەبٸ, نەگٸزٸنەن, مەسليحاتتا ٷنسٸز, ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرمەيتٸن ادامدار وتىر, ولاردىڭ داۋسى مٷلدەم ەستٸلمەيدٸ, ياعني مەن قالاعا نەمقۇرايلى قارامايتىن, ٶز پوزيتسيياسى بار, شىن جٷرەكتەن قالا ٷشٸن الاڭدايتىن جەنە ناقتى ٸس-ەرەكەت جاسايتىن ادامداردىڭ مەسليحاتقا سايلانۋىن قالايمىن.
مەن بٸلەمٸن, كەيبٸر مەسليحات دەپۋتاتتارى شىن مەنٸندە حالىقپەن كەزدەسٸپ, تۇرعىنداردىڭ سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرٸپ, بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەيدٸ, ال باسقا دەپۋتاتتاردى مٷلدەم ەستٸمەيمٸن, ولار قايدا, نە ٸستەيدٸ? مەسليحاتتاردىڭ قوعامدىق كەڭەس سيياقتى تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەگەنٸ ماڭىزدى. دەپۋتاتتار سايلاۋشىلار الدىندا ەسەپ بەرٸپ, جيٸ كەزدەسٸپ, ولاردىڭ مەسەلەلەرٸن شەشۋٸ كەرەك, سايلاۋدان كەيٸن ٸز-تٷسسٸز جوعالىپ كەتپەي, بيۋدجەتتٸ تالقىلاۋ جيىندارىندا فورمالدى تٷردە عانا قاتىسپاۋى تيٸس.
مەن, مىسالى, بٸر دەپۋتاتتىڭ كٶمەكشٸسٸ بولعانىمدا, ونىڭ سايلاۋشىلارمەن ٷنەمٸ جۇمىس ٸستەپ, كەزدەسٸپ جٷرگەنٸن كٶردٸم. مەنٸڭ ويىمشا, مەسليحاتتار پرەزيدەنت ايتقانداي, ٶڭٸرلٸك ەكونوميكاعا ەسەر ەتەتٸن, جوعارى دەڭگەيلٸ بولۋى تيٸس. الدىمەن, ساياسي ويلاۋ قابٸلەتٸ بولۋى كەرەك. اكيماتتار جەرگٸلٸكتٸ جەردە تەك چينوۆنيكتەردٸ عانا ەمەس, قالاعا جاناشىر ازاماتتىق بەلسەندٸلەردٸ دە تاڭداي بٸلۋٸ كەرەك.
مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, مەسليحات – ساياسي ورگان, بٸراق ماجيليستەن ايىرماشىلىعى, مەسليحاتتىڭ شارۋاشىلىققا باعىتتالعان بولۋى ماڭىزدى. ياعني, كوممۋنالدىق سالادا جاقسى تٷسٸنٸگٸ بار ماماندار, زاڭگەرلەر جەنە قالاداعى بارلىق پروبلەمالاردى بٸلەتٸن ازاماتتىق بەلسەندٸلەر بولۋى كەرەك. ەڭ باستىسى – تەۋەلسٸز ويلاۋ جەنە ٶز پٸكٸرٸن ەركٸن بٸلدٸرۋ, تەك قانا باس يزەپ, بٸر جاقتى داۋىس بەرمەي, – دەيدٸ بەكنۇر كيسيكوۆ.
ال ساياساتتانۋشى پەردەحان شەميەۆ دەپۋتاتتىق قىزمەتتٸ اتاق-ابىروي ەمەس, ەڭ الدىمەن جاۋاپكەرشٸلٸك دەپ باعالايدى.
– بيلٸك 2022 جىلدان بەرٸ قارقىندى تٷردە ساياسي رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋدا. سول رەفورمانىڭ اياسىندا بىلتىر مەجٸلٸس جاڭاردى. ونىڭ قۇرامى ٶزگەرٸپ, ٶزگە شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىنا قاراعاندا بارىنشا اشىق, قوعامدا كٶتەرٸلٸپ جاتقان مەسەلەلەرگە جىلدام جاۋاپ بەرۋدە. حالىقتىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸن ەسكەرٸپ ەرتٷرلٸ زاڭدارعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋدە. مٷلدەم جاڭا زاڭدار دا قابىلدانىپ جاتىر. بۇل پروتسەسستەن جەرگٸلٸكتٸ مەسليحاتتار دا تىس قالماۋى تيٸس.
سول ٷشٸن دە مەملەكەت باسشىسى مەسليحاتتاردىڭ جۇمىسىنىڭ كەي تۇستارىن سىنادى. تەك سىناپ قانا قويماي كەسٸبي, بٸلٸكتٸ دەپۋتاتتاردى كەزەڭ-كەزەڭٸمەن قالىپتاستىرۋ جولدارىن ۇسىندى. مەنٸڭشە دەپۋتاتتاردىڭ باستى كەمشٸلٸگٸ جارييا ساياساتكەر ەمەستٸگٸندە. بۇل تۋرالى پرەزيدەنت تە اتاپ ٶتتٸ. دەپۋتات بولدىڭبا, دەمەك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىڭا الدىڭ دەگەن سٶز. سوندىقتان سەنٸڭ ەلەكتوراتىڭمەن عانا ەمەس, جالپى حالىقپەن سٶيلەسە الۋى تيٸس. ەيتپەسە ساياساتقا بارۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بۇل پرەزيدەنتتٸڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ تالابى. پرەزيدەنت سونداي-اق, مىناداي ماڭىزدى مەسەلەنٸ كٶتەردٸ. قاي پارتييانىڭ مٷشەسٸ بولماسىن جالپىۇلتتىق مٷددەگە كەلگەندە پارتيياٸشٸلٸك مٷددەنٸ ەكٸنشٸ ورىنعا قويۋ كەرەك. ييا, ساياسي پارتييانىڭ باستى ماقساتى بيلٸككە جەتۋ. سول ٷشٸن ٶزگە پارتييالارمەن بەسەكەگە تٷسەدٸ. بٸراق ساياسي بەسەكەنٸڭ ارتىنان قۋىپ ۇلتتىق مٷددەنٸ ۇمىتپاۋ كەرەك, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
شارا بارىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتٸ بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن ٶتەتٸن جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمنىڭ مەنٸن اتاپ ٶتٸپ, ونى «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىنىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە باعالادى.
– اەس قۇرىلىسىنا قاتىستى ٶز ۇستانىمىمدى بۇعان دەيٸن بٸرنەشە رەت ايتتىم. ەلەمدەگٸ پروگرەستەن شەت قالماۋ ٷشٸن بٸز بەسەكەلەستٸكتە ٶز ارتىقشىلىقتارىمىزدى پايدالانۋىمىز كەرەك. ازاماتتار قولداپ داۋىس بەرسە, بۇل تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بٷكٸل تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ جوباعا اينالادى. اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ – ۇزاقمەرزٸمدٸ جوبا. بٸراق بۇل باستاما ەلٸمٸزدٸڭ ورنىقتى دامۋىن ونجىلدىقتارعا ٸلگەرٸلەتەدٸ, سونداي-اق ينجەنەرلەر شوعىرى مەن ەرتٷرلٸ بەيٸندەگٸ ماماندار لەگٸن دايارلاۋعا جاعداي جاسايدى. دەمەك ونىڭ پايداسىن قازٸرگٸ جاستارىمىز بەن بولاشاق ۇرپاق كٶرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
ساياساتتانۋشى پەردەحان شەمشيەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان حالقى الداعى رەفەرەندۋمعا دايىندىقتى ەدەۋٸر كٷشەيتكەن. رەسمي استانا بۇل مەسەلەنٸ كٶپ جىلدان بەرٸ تالقىلاپ, حالىقتى اقپاراتتاندىرىپ كەلەدٸ, سوندىقتان جۇرتشىلىقتىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتقانى بايقالادى.
– رەفەرەندۋمنىڭ ٶزٸ ٷلكەن بٸر ساياسي ناۋقان. ونداي مٷمكٸندٸك بەرگەنٸنٸڭ ٶزٸ بيلٸكتٸڭ, مىسالى, توقاەۆتىڭ مٷمكٸندٸك بەرگەنٸ — بۇل ٷلكەن قادام دەپ ويلايمىن. ياعني, بۇل بٸر تٸكەلەي دەموكراتييانىڭ كٶرٸنٸسٸ عوي. سوندىقتان ول دۇرىس قادام دەپ ەسەپتەيمٸن. ياعني, حالىقتىڭ ٶزٸنە شەشٸم قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرۋ. ياعني, ەندٸ بٸز مىسال رەتٸندە الاتىن بولساق, قازٸر ٶزبەكستاندا دا وسىنداي مەسەلە كٶتەرٸلٸپ جاتىر, بٸراق وندا ەشقانداي رەفەرەندۋم بولعان جوق. پرەزيدەنت نەمەسە ٷكٸمەت ايتتى, سولاي شەشٸلٸپ جاتىر. وندا ەشقانداي رەفەرەندۋم بولعان جوق, تالقىلاۋ دا بولعان جوق. ال بٸزدە كەرٸسٸنشە, بٸر جىل بۇرىن رەفەرەندۋم بولاتىنى تۋرالى ايتىلدى. بيلٸكتٸڭ حالىققا تٷسٸندٸرۋگە ۋاقىتى بولدى. حالىقتىڭ ٶزٸ اقپارات جيناۋعا مٷمكٸندٸك الدى. مەنٸڭ ويىمشا, بٸر جىل — ٷلكەن, كٶپ ۋاقىت, – دەپ ساناينى پەردەحان شەمشيەۆ.
ٶز كەزەگٸندە ساياساتتانۋشى نۇربولات نىشانباي الدا بولاتىن رەفەرەندۋمعا حالىق بەلسەندٸ قاتىسادى دەپ سانايدى, سەبەبٸ بۇل حالىق ٷشٸن ماڭىزدى سۇراق.
– ەندٸ بۇل جولعى رەفەرەندۋمنىڭ ماڭىزى, مەنٸڭ ويىمشا, حالىقتىڭ بەلسەندٸلٸگٸ. حالىق بەلسەندٸ قاتىسادى دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ قازٸر حالىق ٷشٸن بۇل سۇراق ماڭىزدى. حالىقتىڭ اراسىندا كٶپتەگەن سۇراقتار بار, جەنە بۇل جەردە ناقتى سۇراق قويىلىپ تۇر: يە نەمەسە جوق دەگەن. سونىمەن قاتار, سايلاۋ مەن رەفەرەندۋمداردا بٸز بايقاعانىمىز, بۇرىنعىداي حالىق قازٸر «مەن بارماسام, مەنٸڭ ورنىما باسقا بٸرەۋلەر داۋىس بەرۋٸ مٷمكٸن بە, نەمەسە مەن بارىپ ٶز ويىمدى ايتۋىم كەرەك» دەگەن وسىنداي ازاماتتىق پوزيتسيياسى قالىپتاسىپ جاتىر. سەبەبٸ ولار سايلاۋدىڭ قالاي ٶتەتٸنٸن بٸلەدٸ, ول جەردە تەك قانا قازاقستاندىق باقىلاۋشىلار ەمەس, حالىقارالىق ۇيىمداردان دا كٶپتەپ ادامدار كەلەدٸ, بۇل جەردە ەڭ ماڭىزدى مەسەلە — وسى ساياسي بەلسەندٸلٸكتٸ ۇستاپ قالۋ ٷشٸن اشىقتىق قاجەت, جەنە جاستاردىڭ سەنٸمٸ, ولاردىڭ ەرتەڭ داۋىس بەرگەن كەزدە «يە, مەن داۋىس بەردٸم, مەنٸڭ داۋسىم شەشٸمگە ەسەر ەتەدٸ ەكەن عوي» دەگەن سەزٸمٸ الداعى ۋاقىتتا ولار اۋقىمدى بٸر ەرەسەكتەردٸڭ ەلەكتوراتىن قالىپتاستىرادى. سەبەبٸ بٸزدەگٸ سانالى شەشٸم قابىلدايتىن ازاماتتار 30-50 جاستاعى ادامدار, ولار ەرقاشان تەك قانا ٶزٸ داۋىس بەرمەيدٸ, ول اينالاسىنداعىلارعا دا ايتىپ جٷرەدٸ, وتباسىنا دا ايتىپ جٷرەدٸ, شەشٸم قابىلداعاندا. سوندىقتان اەس بويىنشا شەشٸم قابىلداعان كەزدە تەك قانا بيۋللەتەننٸڭ الدىنا بارىپ, رۋچكانى ۇستاعان كەزدە عانا «يە دەيمٸن بە, ەلدە جوق دەيمٸن بە» دەپ ەمەس, وعان دەيٸن كٶپتەگەن سارالاۋ كەرەك, – دەيدٸ ساياساتتانۋشى.
