ەسكٸ دە, جاڭا ەل تۋرالى قيسىنسىز ميفتەر

تٶمەندە ۇسىنىلىپ وتىرعان ماقالا ويدا جٷرگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدىڭ تەزيستەرٸ نەگٸزٸندە جازىلدى. ەدەتتە ەلەۋمەتتٸڭ مٷددەسٸن كٷيتتەگەن دەپساۋال مەملەكەتتٸك ورگاندارعا باعىتتالادى, ال بۇل ماقالاعا ارقاۋ بولعان مەسەلەلەر كەرٸسٸنشە, سالاۋاتتى قوعامنىڭ تٷيسٸگٸ مەن تالقىسىنا ارنالادى.

باسقا ەلدەردەگٸ سيياقتى, قازاقستاننىڭ اقپارات الاڭىندا دٷركٸن-دٷركٸن ايتىلىپ جٷرگەن, ٶزەگٸ جالعاندىققا جالعاسقان زاماناۋي ميفتەر بارشىلىق. كٶبٸسٸ – قازٸرگٸ رەفورمالاردىڭ مەن-ماڭىزىنا, ەكونوميكالىق ساياسات پەن بيلٸك قۇرىلىمىنا قاتىستى ويدان شىعارىلعان نەمەسە قارسىلىق تۋدىرۋعا ارنالعان قاۋەسەت. جاڭساقتىعى تايعا تاڭبا باسقانداي بٸلٸنٸپ تۇرسا دا, ساياسي ساۋاتى كەمشٸن جۇرت اراسىنا تەز تارايدى.

ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇنداي اڭىزدار اقيقاتتى بۇرمالاپ قانا قويماي, ەلدە قادام-قادام جٷرٸپ جاتقان وڭ ٶزگەرٸستەرگە دەگەن كٷدٸك-كٷمەندٸ قالىڭداتىپ, حالىق سەنٸمٸن كٷيرەتۋگە جەتەلەيدٸ. وسىلايشا ەل بولماق جاقسى نيەتتٸ لايلاپ, مەملەكەتتٸڭ دامۋ قابٸلەتٸن كەمٸتەدٸ.

سول سەبەپتٸ كەي «بٸلگٸشتەر» تاراتىپ جاتقان جاڭساق پٸكٸرلەردٸ ناقتى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, قيسىنمەن تالداۋدى جٶن كٶردٸك.

• جاعىلىپ جٷرگەن كٷيە, تاعىلىپ جاتقان ايىپتاردىڭ بٸرنەشەۋٸنە توقتالايىق.

بەزبٸرەۋلەر «جاڭا قازاقستان دەگەن قۇر اتاۋ عانا, ونىڭ ەسكٸ قازاقستاننان ەشبٸر ايىرماشىلىعى جوق» دەيدٸ. بٸرٸنشٸدەن, مەملەكەتتٸ, تۇتاس قوعامدى «ەسكٸ», «جاڭا» دەپ بٶلۋگە بولمايدى. ەلٸمٸز ٶز ورنىندا, جۇرتىمىز دا, شٷكٸر, ەشقايدا كٶشٸپ كەتكەن جوق. مەنٸڭ لەكسيكونىمداعى «ەسكٸ قازاقستان» – ساياسي دەۋٸرلەر شەكاراسىن ايقىنداۋدىڭ عانا بەلگٸسٸ. ەسكٸرگەن پرينتسيپتەر, بۇعان دەيٸن قالىپتاسقان «تەرتٸپ», ياعني ەلدٸك مٷددەدەن جەكە باستىڭ قامىن جوعارى قوياتىن ويلاۋ ماشىعى. بۇل جٷيەنٸ ٸشتەن بٸلەتٸن پرەزيدەنت توقاەۆ سانا سٸلكٸنٸسٸ بولمايىنشا, ۇلت ساپاسى ٶسپەيتٸنٸن, جاڭا دەۋٸر تالابى وسى ەكەنٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ.

زامانا لەبٸمەن ٸرگەلٸ ٶزگەرٸستەرگە جول باستاعان بيلٸك بۇعان دەيٸن قالىپتاسقان جٷيەنٸڭ بىلىعىن ەشكەرەلەپ, ەدٸلەتتٸ قوعام ورناتۋعا بار كٷشٸن سالىپ جاتىر. مۇنى مويىنداۋ كەرەك.

«جاڭا قازاقستاننىڭ» استارىندا نە بار? بۇل – جاماندى-جاقسىلى ٶز فۋنكتسيياسىن ورىنداپ جٷرگەن مەملەكەتتٸك اپپاراتتى بٸر كٷندە تولىقتاي اۋىستىرىپ, ەل ٸشٸن الاتايداي بٷلدٸرۋ ەمەس. ونىڭ مەنٸسٸ – كونستيتۋتسييالىق نەگٸزدە ينستيتۋتسيونالدى ٶزگەرٸستەر ورناتۋ. قوعامدىق تەرتٸپتٸ, بۇعان دەيٸن قالىپتاسقان «ويىن ەرەجەسٸن» ٶزگەرتۋ.

اشىعىن ايتقاندا, قاسىم-جومارت توقاەۆ جارييالاعان «جاڭا قازاقستاننىڭ» جٷزەگە اسار مەجەلٸ فورماسى – ەدٸلەتتٸ قازاقستان. باسى اشىق نەرسە – پرەزيدەنت بارشامىزدى بۇرىنعى جٷيەنٸڭ قاتەلٸگٸنەن ساباق الىپ, جاڭاشا ويلاۋعا, جاڭاشا ەرەكەت ەتۋگە ٷندەدٸ. ياعني, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋ ەربٸرٸمٸزگە بايلانىستى.

وسىنداي ٸزگٸ يدەيانى ارزانداتىپ, ونى ەلدٸ, مەملەكەتتٸ, قوعامدى ەكٸگە بٶلۋ ٷشٸن بۇرمالاۋ كٸمگە تيٸمدٸ بولدى ەكەن?

ال «ەدٸلەتتٸ قازاقستان» دەگەن نە? ونىڭ العىشارتى نە? جەمٸسٸ قانداي?

ەدٸلەتتٸ مەملەكەت ۇعىمى حالقىمىزعا اسان قايعى زامانىنان تانىس. ونىڭ مازمۇن-فورماسىن ەل-فارابي سيپاتتاپ كەتكەن. «جەتٸ جارعىنى» قولدانىسقا ەنگٸزگەن ەز تەۋكە بايىرعى قازاق ۇعىمىنداعى ەدٸلەتتٸ قوعامدى قۇرعان. كەشەگٸ الاش قايراتكەرلەرٸ دە ەدٸلەتتٸ مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸن قالاماققا ەرەكەت ەتكەن.

عاسىرلار بويى حالىقتىق دٷنيەتانىمىمىزعا, ەلدٸك مۇراتىمىزعا سٸڭٸستٸ بولعاندىقتان دا, بٸز قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇسىنعان ەدٸلەتتٸ قازاقستان كونتسەپتٸن ەل بولىپ, قوعام بولىپ, جاتىرقاماي قۇپ الدىق. ەندٸ وسى باعىتتا مەملەكەت قولعا العان بٸرشاما ٶزگەرٸستەر بار. ونىڭ بٸرٸ – ەسكٸ جٷيەنٸڭ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتارىنىڭ قايتا قارالىپ, باسقارۋ جٷيەسٸنٸڭ رەفورماعا ۇشىراعانى.

وتىز جىلدان اسا مەرزٸمدە بيلٸك پەن بايلىق بٸر قولعا شوعىرلانۋى قالىپتى نەرسە سيياقتى قابىلداندى. مۇنداي «تەرتٸپكە» قارسى شىققاندار قۋدالاندى. حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجى نازاردان تىس قالدى.

ترانسفورماتسييانىڭ «بٸسمٸللەسٸندا» توقاەۆ ات تٶبەلٸندەي شوعىر وليگارحتاردى بٸر زالعا جيناپ الىپ, بەرٸنە بٸردەي «ەسكەرتۋ» جاسادى. بۇدان بىلاي ولار ٷشٸن «ٷرٸپ ٸشٸپ, شايقاپ تٶگەتٸن» دەۋٸر اياقتالعانىن ەستٸرتتٸ. وسىدان سوڭ عانا سەڭ قوزعالىپ, بٷكٸل ەلدٸڭ ىرىسىن ۋىسىندا ۇستاعان «كلانداردىڭ» ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستادى.

ٶزگەرٸستٸڭ بٷگٸنگٸ تاڭداعى ارالىق نەتيجەسٸ – مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ ەسەپ بەرۋ مەن اشىقتىققا, ەدٸل بەسەكەگە بەت بۇردى. جاڭا زاڭدار قابىلدانىپ, قوعامدىق قاتىناستار قايتا تٷزٸلە باستادى.

سٶزٸمٸز دەلەلدٸ بولۋ ٷشٸن, بٸرنەشە دەيەكتٸ العا تارتايىق. بۇل دەيەكتەر رەسمي-ەليتارلىق تٸلدە ەر جەردە ايتىلىپ جٷر. بٸراق وسى ماقالانىڭ ريتوريكاسىنا سەيكەس, ولاردى تاعى دا بٸر قايتالاپ قويعان ارتىق بولمايدى.

اتا زاڭىمىزعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلٸپ, سۋپەرپرەزيدەنتتٸك بيلٸك جٷيەسٸ شەكتەلدٸ. بيلٸكتٸڭ بٸرقاتار ٶكٸلەتٸ پرەزيدەنتتەن پارلامەنت پەن ٷكٸمەتكە ٶتتٸ, ياعني بيلٸكتٸ شامادان تىس ورتالىققا «تەۋەلدٸ بولۋدان» ارىلتىپ, حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتتٸ.

پارلامەنتتەگٸ پارتييالاردىڭ ٷكٸمەتتٸ جاساقتاۋعا ىقپالى ارتىپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ باقىلاۋ فۋنكتسييالارى كٷشەيتٸلدٸ. جوعارعى پالاتاداعى «پرەزيدەنتتٸك كۆوتا» سانى 15-تەن 10 دەپۋتاتتىق مانداتقا ازايتىلدى.

باستىسى – پرەزيدەنت ٶكٸلەتتٸلٸگٸ «super»-لٸك سيپاتتان ايىرىلدى. بۇدان كەيٸن كونستيتۋتسيياعا قايتا-قايتا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸپ, پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸلٸكتٸ سوزا بەرۋگە قۇقىقتىق نەگٸزدە توسقاۋىل قويىلدى. ەندٸگٸ جەردە توقاەۆتان باستاپ, قازاقستان پرەزيدەنتتەرٸ بٸر عانا مەرزٸمگە – جەتٸ جىلعا سايلانادى. بۇل – كٸمدە-كٸم ٷشٸن ارتىندا ٸزگٸ ٸستەرٸن مۇرا ەتٸپ, ەل تاريحىندا جاقسى اتىن قالدىرۋ ٷشٸن جەتكٸلٸكتٸ مەرزٸم. توقاەۆ تٷزگەن ساياسي ٶنەگەنٸڭ ەڭ ابزالى وسى, بەلكٸم.

جەكە ازاماتتاردىڭ مەملەكەت ٸستەرٸنە ارالاسۋ, ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋ مەحانيزمدەرٸ كٷشەيتٸلدٸ. كونستيتۋتسييالىق كەڭەستٸڭ ورنىنا كونستيتۋتسييالىق سوت قايتا ورنادى. ونىڭ نەتيجەسٸ – 2023 جىلدان بەرٸ 7 مىڭنان اسا قازاقستاندىق ٶز قۇقىعىن قورعاۋ ٷشٸن كونستيتۋتسييالىق سوتقا جٷگٸنگەن ەكەن.

ادام قۇقىعى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ قۇزىرەتٸ كەڭەيتٸلٸپ, ەر ايماقتا ۋەكٸلدەر تاعايىندالدى.

كونستيتۋتسييادان ەلباسى مەن ونىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى ارتىقشىلىقتار الىنىپ تاستالدى.

سايلاۋ جٷيەسٸ دەموكراتييا قاعيدالارىنا ساي جاڭارتىلدى. بٸر مانداتتى سايلاۋ جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ, ونىڭ نەتيجەسٸندە سوڭعى سايلاۋدا مەجٸلٸستٸڭ ٷشتەن بٸرٸ, وبلىستىق مەسليحاتتاردىڭ تەڭ جارتىسى, ال اۋداندىق مەسليحاتتار تولىقتاي – بٸر مانداتتى وكرۋگتەردەن سايلانعان دەپۋتاتتاردان جاساقتالدى.

بۇعان قوسا, «سايلاۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن جوعالتتى» دەگەن نەگٸزدەمە بويىنشا بٸر مانداتتى وكرۋگتەن سايلانعان مەجٸلٸس جەنە مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ مانداتىن قايتارىپ الۋ پروتسەدۋراسى ەنگٸزٸلدٸ. بۇل دا – حالىق بيلٸگٸنٸڭ جٷزەگە اسۋ كٶرٸنٸسٸ.

سايلاۋ بيۋللەتەندەرٸنە «بەرٸنە قارسىمىن» دەگەن تاڭداۋ بەلگٸسٸ قايتا ەنگٸزٸلدٸ. ازاماتتارعا ٶزٸنٸڭ قارسىلىق ۇستانىمىن بٸلدٸرۋدٸڭ زاڭ اياسىنداعى تەتٸگٸ بەرٸلدٸ.

پارتييا قۇرۋدىڭ مەحناتى ازايدى, ونى تٸركەۋ ٷشٸن قاجەتتٸ مٷشەلەر سانىنا قويىلاتىن تالاپ شەگٸ 20 مىڭنان 5 مىڭ ادامعا تٶمەندەتٸلدٸ. ايماقتاردا پارتييا فيليالدارىن قۇرۋ ٷشٸن ەندٸ 600 ەمەس, 200 ادام جينالسا جەتكٸلٸكتٸ. بۇعان قوسا, پارتييا قۇرۋعا قاجەتتٸ باستاماشىل توپتاعى ادام سانى ەندٸ 1000 ەمەس, 700-دەن كەم بولماۋى تيٸس دەپ بەكٸتٸلدٸ.

بۇعان دەيٸن ەقىۇ سيياقتى حالىقارالىق ۇيىمدار كٶپ سىنايتىن شەكتەۋ – پارتييالار ٷشٸن پارلامەنتكە ٶتۋدٸڭ ەڭ تٶمەنگٸ كٶرسەتكٸشٸ 7 پايىزدان 5 پايىزعا تٶمەندەتٸلدٸ. نەتيجەسٸندە, قۇرىلعالى بەرٸ زاڭ شىعارۋشى ورگانعا بٸردە-بٸر دەپۋتاتىن سايلاي الماعان جەكەلەگەن پارتييالار قازٸر تٶمەنگٸ پالاتادا بٸر-بٸر فراكتسييا ۇستاپ وتىر.

التى بٸردەي پارلامەنتتٸك پارتييا فراكتسييالارىنا قوسا, مەجٸلٸستە حالىق اتىنان تٸكەلەي سايلانعان 29 دەپۋتات بار. ونىڭ بٸرٸ – وسى ماقالانىڭ اۆتورى.

بٷگٸندە تٶمەنگٸ پالاتانى ازاماتتىق قوعامنىڭ ايناسى دەۋگە بولار. ەيەلدەر, مٷگەدەك جاندار مەن جاستارعا بەرٸلگەن كۆوتانىڭ ارقاسىندا ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ مٷددەسٸ ۇدايى پارلامەنت نازارىندا. زاڭ شىعارۋشى ورگان ٸشٸنەن قۇرىلعان «ينكليۋزيۆتٸ پارلامەنت» اتتى دەپۋتاتتىق توپ – سونىڭ بٸر عانا مىسالى.

ەلدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ ەلەۋلٸ ٶزگەرٸس – ەل اۋماعىندا اۋىل-اۋدان ەكٸمدەرٸن حالىق تٸكەلەي سايلاۋعا كٶشتٸ. بۇعان دەيٸن اۋىل ەكٸمٸنٸڭ ٶزٸ «جوعارى جاقتىڭ» قالاۋىمەن قىزمەتكە كەلەتٸن بولسا, ەندٸ تەتٸك تۇرعىنداردىڭ قولىنا ٶتتٸ. نەتيجەسٸندە, 2021 جىلدان بەرٸ ەل ٸشٸندە 2,5 مىڭ اۋىل وكرۋگتەرٸنٸڭ ەكٸمدەرٸ سايلانىپتى. 2023 جىلدان بەرٸ اۋدان جەنە وبلىستىق ماڭىزى بار قالا ەكٸمدەرٸنٸڭ سايلاۋى پيلوتتىق جٷيەدە ٶتكٸزٸلدٸ. بيىلدان باستاپ ولاردى دا حالىق تٸكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى ٶزدەرٸ سايلايدى.

ال وبلىس پەن رەسپۋبليكالىق قالا ەكٸمدەرٸنٸڭ ٶزٸن پرەزيدەنت بۇدان بىلاي تەك مەسليحاتتار كەلٸسٸمٸمەن تاعايىنداي الادى. ياعني, مەملەكەت باسشىسى ٶڭٸرلٸك كادر ساياساتىندا جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدىڭ ٶكٸلدٸ ينستيتۋتىمەن ساناسۋعا مەجبٷر.

اشىق قوعامنىڭ بٸر بەلگٸسٸ – پەتيتسييا ينستيتۋتى ٸسكە قوسىلدى. ەندٸ كەز كەلگەن قوعام مٷشەسٸ ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق ۇستانىمىن بٸلدٸرٸپ, باستاماشىلدىق كٶرسەتە الادى. ونلاين پەتيتسييا – قوعام ٷشٸن ٶزەكتٸ كەز كەلگەن مەسەلەنٸ اۋداندىق مەسليحاتتان باستاپ, ٷكٸمەتكە دەيٸن جەتكٸزٸپ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە قاراستىرىپ, شەشٸم شىعارۋعا ىقپال ەتۋ تەتٸگٸ.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا قىسىم ازايعانى سول – مەدياكەڭٸستٸكتە قازٸر تٷرلٸ پٸكٸر ٶرٸپ جٷر. دەستٷرلٸ باق-تى بىلاي قويىپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە ازاماتتار ٶز ويىن اشىق ايتىپ, بيلٸكتٸ قىمسىنباستان سىناپ جٷر. كەي كەزدە تٸپتٸ سىباپ جٷر.

ال بۇرىنعى «ەلباسى» ينستيتۋتى كٷشٸنە مٸنگەن زاماندا اشىق سىن ايتپاق تٷگٸلٸ, «باسقاشا» پٸكٸر ايتۋدىڭ ٶزٸ مۇڭ بولعان ەدٸ. وعان دەيٸنگٸ سوۆەتتٸك دەۋٸر تۋرالى جاق اشپاي-اق قويالىق. جارتى عاسىرعا جۋىق كەسٸبي جۋرناليستيكاداعى تەجٸريبەمٸزدە تالاي قىسىم مەن قۇقايدى كٶرگەنبٸز.

ۇلتتىق ەكونوميكا قۇرىلىمى ٶزگەردٸ. مونوپولييامەن كٷرەس باستالدى. زاڭسىز جولمەن جينالعان اكتيۆتەردٸ قايتارۋ قولعا الىندى. جىلدار بويى بٸتە قايناسىپ كەتكەن, ويىنا كەلگەنٸن ٸستەگەن «مەملەكەت–الپاۋىت بيزنەس» جٷيەسٸنە سوققى بەرٸلگەنٸ – بۇرىن-سوڭدى بولماعان زور جەتٸستٸك دەۋگە ەبدەن لايىق. سونىڭ ارقاسىندا مەملەكەتتٸك اپپاراتتى جاۋلاپ العان وليگارحييالىق قۇرىلىم ىدىرادى. ات تٶبەلٸندەي بيزنەسمەندەردٸڭ زاڭ شىعارۋ ٸسٸنە, مەملەكەتتٸك تاپسىرىستارعا, سوت شەشٸمدەرٸ مەن كادر ساياساتىنا ىقپال ەتۋٸنە تىيىم سالىندى.

ايتالىق, بۇرىن ماشكەۆيچ پەن قۇلىباەۆ سيياقتىلاردىڭ «اق دەگەنٸ – العىس, قارا دەگەنٸ – قارعىس» بولاتىن. قازٸر ولاي ەمەس. ولاردىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەرگە ىقپالى جويىلدى. شايقاپ ٸشٸپ ٷيرەنگەن بيزنەس ەندٸ زاڭ اياسىندا جۇمىس ٸستەي باستادى. بۇل – ٶزگەرٸستەر جولىنداعى ٷلكەن جەڭٸس.

نارىقتىق ەكونوميكادا ەڭبەك ەتكەن, تابىستىڭ كٶزٸن تاپقان ازاماتتا قوماقتى كاپيتالدىڭ بولۋى قالىپتى نەرسە ەكەنٸن حالىق تٷسٸنۋگە تيٸس.

بٸزدە بيزنەسمەندەردٸڭ ەكٸ تٷرٸ بار. بٸرٸنشٸسٸ – جەر استى بايلىقتارىن پايدالانىپ, تابىسىن, جيعان-تەرگەن اقشاسىن شەتەلگە جىلىستاتاتىندار; ەكٸنشٸسٸ – ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋعا ينۆەستيتسييا سالىپ, جۇمىس ورىندارىن اشىپ, ينفراقۇرىلىمعا, ٶندٸرٸس پەن يننوۆاتسيياعا قاراجات قۇياتىندار.

ەلبەتتە, مەملەكەت وسى ەكٸنشٸ توپتى – قازاقستاننىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىن جەنە ەربٸر ازاماتتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋدى كٶزدەيتٸن كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋعا قاشان دا دايىن ەكەنٸن تانىتىپ وتىر. ول تۋرالى پرەزيدەنت توقاەۆ تالاي جەردە ايتىپ تا جٷر.

بيزنەس ەندٸ قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنە باستادى. كٶپتەگەن ٸرٸ كومپانييالار بٸلٸم, مەديتسينا, سپورت, مەدەنيەت سالالارىنا قارجى بٶلٸپ, ەلەۋمەتتٸك جوبالارعا بەلسەندٸ تٷردە ارالاسۋدا. بۇل قازٸر قالىپتى جاعدايعا اينالعان جاقسى ٷردٸس. مٸنە, وسىنداي ينۆەستورلار مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ تاۋىپ وتىر, الداعى ۋاقىتتا دا سولاي بولا بەرەدٸ.

ەرينە, كەز كەلگەن قوعامدا بيلٸككە بٸر تابان جاقىن جٷرەتٸن ٸرٸ بيزنەس ٶكٸلدەرٸ بولادى. بۇل تٸپتٸ اقش-تىڭ ٶزٸندە لوببيزمدٸ زاڭداستىرۋعا سەبەپ بولعان جاعداي. مەسەلە – ول حالىق قامىن ويلايتىن ۇلتتىق بۋرجۋازييا ٶكٸلدەرٸ مە, ەلدە 30 جىل حالىقتىڭ ىزاسىنا تيگەن ۇرى-قارى توپ پا – بار كٸلتيپان وسىندا. كەزٸندە الاش قايراتكەرلەرٸنە كٶمەكتەسٸپ, كٸتاپ, گازەت شىعارۋعا قارجى بٶلٸپ, رەفورما ٸسٸنە بەلسەنە ارالاسقان قازاق بايلارى قانداي, حالىق ىرىسىنا قول سالىپ, مەملەكەتتٸك قازىنانى شەتەل اسىرا بەرگەن بٷگٸنگٸنٸڭ «بايشىكەشتەرٸ» قانداي?

ەندەشە بيزنەس ٶكٸلدەرٸ ٷشٸن دە ۇلتتىق, ەلدٸك مٷددە تۇرعىسىنان وي كەشۋگە كٶشەتٸن كەز جەتتٸ. توقاەۆتىڭ ٷلكەن بٸر جەڭٸسٸ – ۇلت بايلىعىنا كەنەشە جابىسقان وليگارحتاردان جٷيەنٸ بٸرجولا تازارتىپ, بيزنەستٸڭ بەتٸن حالىققا بٸرجولا بۇرۋ بولماق.

بارشامىزعا ورتاق ماقسات – ەلدٸڭ دامۋى مەن حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋ. وسى جولدا بيلٸك جەمقورلىقپەن كٷرەستٸ كٷشەيتتٸ. كەزٸندە ٶزدەرٸن حالىقتان ٷستەم, زاڭنان جوعارى ساناعان ادامدار – جالعاندى جالپاعىنان باسقان بۇرىنعى مينيسترلەر, كٷشتٸك قۇرىلىم باسشىلارى, ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ تۋىستارى مەن جاقىن سەرٸكتەرٸنٸڭ قازٸر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ تەرگەۋگە الىنىپ, جاۋاپقا تارتىلىپ جاتقانى – جٷيەنٸڭ ٶزگەرگەنٸنٸڭ ايقىن بەلگٸسٸ. ەدٸلەتتٸ قازاقستاندا زاڭ قۇرىعىنان ەشكٸم قۇتىلمايدى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸ جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ جۇرتشىلىقتىڭ كٶز الدىندا. 2022 جىلدان بەرٸ بۇرىن قولدى بولعان جالپى سوماسى 1 ترلن 120 ملرد تەڭگەنٸڭ اكتيۆٸ, ونىڭ ٸشٸندە بىلتىر عانا 371,2 ملرد تەڭگە مەملەكەتكە قايتارىلدى. بۇل قوماقتى سوما ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا جۇمسالىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قاراجاتتى 406 جوباعا جۇمساۋ جوسپارلانىپ, ونىڭ 333‑ٸ جٷزەگە اسىرىلا باستادى. حالىق يگٸلٸگٸنە بەرٸلەتٸن نىساندار قاتارىندا 9 بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸ, 3 سپورت نىسانى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى 162 جوبا جەنە سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى 159 جوبا بار.

پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتقان بۇل باستامالاردىڭ قاي-قايسىسى دا حالىقتىڭ ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋعا, بٸلٸم مەن مەديتسينالىق قىزمەتتەردٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋعا, كوممۋنالدىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان.

ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ باستى قاعيداتتارىنىڭ بٸرٸ – اشىقتىق. حالىقتان ەشتەڭەنٸ جاسىرۋعا بولمايدى. سول ٷشٸن «اشىق نقا» پورتالى ٸستەپ تۇر. شەنەۋنٸكتەر ٶز مٷلكٸن جارييا ەتۋگە مٸندەتتەلگەن. مەملەكەتتٸك ساتىپ الۋلار ەلەكتروندى جٷيەگە كٶشٸپ, باقىلاۋ كٷشەيدٸ. بۇل تەتٸكتەر جەمقورلىق سحەمالارىنىڭ جولىن بٶگەپ, جٷيەنٸ ولاردان تازارتۋعا ەدەۋٸر ىقپال ەتتٸ.

ەرينە, سىبايلاس جەمقورلىق دەرتٸن بٸردەن جويىپ جٸبەرۋ كٷردەلٸ ەرٸ ۇزاققا سوزىلاتىن پروتسەسس. دەگەنمەن, وسى ساناۋلى جىلدا تىندىرىلعان كٶپ شارۋانىڭ نەتيجەسٸ باعىتىمىزدىڭ دۇرىس ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر.

• تاعى بٸر كەڭ تاراعان ميف – «ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ سٶز جٷزٸندە قالدى» دەگەن دولبار.

بۇل پٸكٸر كٶبٸنە ەكونوميكا عىلىمىنىڭ يٸسٸ مۇرنىنا بارمايتىن, ونىڭ ٸشكٸ يٸرٸمٸن جەتە تٷسٸنبەيتٸن, سٶيتە تۇرا ٶزٸن ەر تاقىرىپتا «ساراپشى» سانايتىندارعا تەن.

راسىندا, ەكونوميكا – تەرەڭ تەورييالىق بٸلٸمدٸ, سونداي-اق سان مەن ساپاعا قاتىستى دەرەكتەرمەن ۇدايى قارۋلانىپ, جٷيەلٸ تٷردە تالداۋ جاساپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتٸن كٷردەلٸ سالا. بٸر-ەكٸ تسيفردى قورىتىپ, قىزىل سٶز بەن شەشەن تٸلگە سٷيەنگەننٸڭ بەرٸ ەكونوميست ەمەس.

شىنتۋايتىندا, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ – ٶندٸرٸستٸك قۇرىلىمدى ٶزگەرتۋگە باعىتتالعان ۇزاق مەرزٸمدٸ پروتسەسس. ونداعان سالانى قاتار دامىتىپ, ينۆەستيتسييا تارتىپ, جاڭا كەسٸپورىندار اشىپ, ەكسپورت باعىتتارىن كٶبەيتۋ كەرەك.

ەرينە, 30 جىل كٶلەمٸندە ەرتاراپتاندىرۋ كەندەلٸگٸن كەشكەن ەكونوميكا قارىشتاپ كەتتٸ دەپ, كٷپٸرشٸلٸك ايتۋعا بولمايدى. بٸراق قازاقستان بۇل مەسەلەدە تۇرالاپ تۇر دەۋ – ناقتى كٶرسەتكٸشتەر مەن جەتٸستٸكتەردٸ جوققا شىعارۋمەن تەڭ.

وسى ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا تيٸستٸ مەمورگانداردان ەكونوميكانىڭ سالىستىرمالى نەتيجەلەرٸن الدىرتتىم. جاعدايىمىز جەر تەپكٸلەپ ەڭٸرەيتٸندەي ەمەس ەكەن. مىسالى, 2018–2024 جىلدار ارالىعىندا جٸٶ 1,6 ەسە ٶسٸپ, 135 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ونىڭ ٸشٸندە مۇناي-گاز سەكتورىنىڭ ٷلەسٸ 2018 جىلى 21,1% بولسا, 2023 جىلى 16,9%-عا ازايدى. ونىڭ ٷستٸنە بۇل ٷردٸس توقتاۋسىز جٷرٸپ جاتىر.

شيكٸزاتتىق ەمەس سەكتور 2019 جىلى 51,5 ترلن تەڭگە بولسا, 2023 جىلى 90,6 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ, جٸٶ-دەگٸ ٷلەسٸ 75,9%-عا دەيٸن ارتتى. بۇل – باسقا سالالارداعى ٶسٸمدٸ كٶرسەتەتٸن ٷلكەن ٶزگەرٸس.

ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ ٶنٸمدەرٸ مەن قىزمەتتەرٸ ەكسپورتىنىڭ كٶلەمٸ دە دامۋ قارقىنىنان حابار بەرەدٸ. 2019–2024 جىلدارى ماشينا جاساۋداعى ٶندٸرٸستٸڭ ەلەۋەتٸ 2,7 ەسە ٶستٸ. جەتٸ جىل بۇرىن شىعارىلعان اۆتوموبيلدەر سانى 30 016 بولسا, 2023 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش 4 ەسەدەن اسا ٶسٸپ, ولاردىڭ سانى 134 054-كە جەتتٸ.

قازاقستان بۇرىنعىداي جەر قويناۋىن يگەرٸپ, شيكٸزاتتى ەكسپورتتاپ قانا قويمايدى, جوعارى ساپالى بولات, تازارتىلعان مىس, تيتان قۇيمالارى, فوسفور تىڭايتقىشتارى, پوليپروپيلەن, اككۋمۋلياتورلار شىعارادى. وسىلايشا مۇناي-گاز حيميياسى يندۋسترييالىق ٶسٸمنٸڭ جاڭا درايۆەرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. بىلتىر بۇل سالاداعى ٶندٸرٸس كٶلەمٸ 540 مىڭ تونناعا جەتتٸ, ياعني 2023 جىلعى كٶرسەتكٸش 150%-عا ٶستٸ دەگەن سٶز.

كەيٸنگٸ جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىق سالاسىندا كٶپ ٸلگەرٸلەۋ بار. ونىڭ ناقتى نەتيجەسٸ – بىلتىر ٶسٸم كٶلەمٸ 13,7%-عا جەتتٸ. جالپاق تٸلمەن ايتقاندا, ەر گەكتاردان 16,2 تسەنتنەردەن 26,8 ميلليون توننا دەندٸ داقىل الدىق.

بۇل – سوڭعى 12 جىلداعى ابسوليۋتتٸ رەكورد. بۇل از دەسەڭٸز, بىلتىر اگروسەكتوردا 276,7 ملرد تەڭگەگە 286 ينۆەستيتسييالىق جوبا ٸسكە استى.

 اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەن يننوۆاتسييالار سالاسىندا جاڭاشىلدىق تا, جاڭالىق تا كٶپ. مىسال ٷشٸن, جاھاندىق يننوۆاتسييالىق يندەكستٸڭ (Global Innovation Index) 2024 جىلعى ەسەبٸندە قازاقستان ورتالىق ازيياداعى بارلىق كٶرشٸلەرٸن ارتتا قالدىرىپ, 78-ورىنعا تابان تٸرەدٸ (132 ەلدٸڭ ٸشٸندە).

جالپى, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سەكتورى – قازاقستان ەكونوميكاسىندا قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سالانىڭ بٸرٸ. باعدارلامالاۋ سالاسىنداعى قىزمەتتەردٸڭ, IT سالاسىندا كەڭەس بەرۋ سيياقتى قىزمەتتەردٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكاداعى ٷلەسٸ بىلتىر 1,5 ترلن تەڭگەگە جەتتٸ. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 36,3%-عا ارتىق.

Astana Hub وسى كٷندە ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ تەحنوپارككە اينالدى. بىلتىر عانا تەحنوپارك رەزيدەنتتەرٸ 177 ملن دوللاردان استام ينۆەستيتسييا تارتىپ, IT-قىزمەتتەر ەكسپورتىن 481,5 ملن دوللارعا جەتكٸزدٸ, جالپى تابىس 1,3 ملرد دوللارعا جەتتٸ.

بٷگٸندە IT سالاسىندا اشىلعان جۇمىس ورىندار سانى 28 مىڭنان اسىپتى. Astana Hub-تا قازٸر Playrix, TikTok, InDrive, EPAM, Glovo, Presight.ai سيياقتى ٸرٸ حالىقارالىق كومپانييالاردىڭ كەڭسەلەرٸ ورنالاسقان.ەلٸمٸزدە التى بٸردەي ايماقتا IT-حاب اشىلدى, تەحنوپاركتٸڭ باسقارۋىمەن 18 وبلىستا ورتالىقتار جۇمىس ٸستەپ تۇر.

2024 جىلى Astana Hub قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتٸنٸ (جي) دامىتۋعا باعىتتالعان AI Movement اتتى اۋقىمدى باستامانى قولعا الدى. جىل باسىندا بۇل ورتالىقتىڭ اشىلعانى تۋرالى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزٸ مەلٸمدەمە جاساعانى ەسٸڭٸزدە بولار.

اقپاراتتىق تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكتٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن كەسٸبي مامانداردى دايارلايتىن AI Sana باعدارلاماسى ٸسكە قوسىلدى, وعان كەمٸندە 100 مىڭ ستۋدەنت قاتىسا الادى.

پرەزيدەنتتٸڭ تاپسىرماسىنان كەيٸن بىلتىردان بەرٸ شەتەلدٸك ماماندار مەن كومپانييالارعا ەلەكتروندى ۆيزا مەن ەلدە تۇرۋعا رۇقسات بەرەتٸن Digital NOMAD Visa جەنە Digital Nomad Residency باعدارلامالارى ٸسكە قوسىلدى.

پرەزيدەنت ٷكٸمەتكە سۋپەركومپيۋتەر جاساۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنٸ بەلگٸلٸ. ەستۋٸمٸزشە, قازٸر ورتالىق ازيياداعى العاشقى سۋپەركومپيۋتەر تسيفرلاندىرۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەكتەر ورتالىعىندا ورناتىلىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا وعان مەملەكەتتٸك ورگاندار عانا ەمەس, جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ٸرگەلٸ زەرتتەۋلەر جٷرگٸزەتٸن ۋنيۆەرسيتەتتەر, عىلىمي ورتالىقتار مەن كومپانييالار دا قوسىلا الادى.

جوعارىدا تەپتٸشتەلٸپ ايتىلعان ەلەۋلٸ جاقسى جاعداياتتار ٶزگەرٸستەردٸڭ سيپاتى ما, جوق ەلدە ٶتٸرٸك كٶلگٸرسۋ مە? ەرينە, ٶزەكتٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ بەتالىسى دەپ ايتۋعا ەبدەن بولادى.

مۇنىڭ بەرٸ از دەسەڭٸز, گەوساياسي ٶزگەرٸستەردٸ ٶز مٷددەسٸنە تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان ترانسكونتينەنتالدىق تاسىمالدىڭ نەگٸزگٸ تارماعىنا اينالدى. بىلتىرعى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلٸمٸزدە كٶلٸكتٸڭ بارلىق تٷرلەرٸمەن تاسىمالداۋ كٶلەمٸ 10%-عا ٶسٸپ, 1 ميلليارد 78 ميلليون تونناعا جەتتٸ.

«ورتا دەلٸزدٸ» (ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى) قارقىندى دامىتۋ – گەوساياسي تۋربۋلەنتتٸلٸككە تٶتەپ بەرۋدٸڭ شەشٸمٸ ەرٸ پايدا كٸرگٸزەتٸن سالالاردى, ونىڭ ٸشٸندە ارالاس سالالاردى (قويما شارۋاشىلىعى, سەرۆيس, قارجى) دامىتاتىن ستراتەگييالىق ينۆەستيتسييا. جاقىندا عانا استانادا ٶتكەن «ورتالىق ازييا – قىتاي» سامميتٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ كاسپييدەگٸ قۇرىق پورتىندا قىتايمەن بٸرگە جٷك تەرمينالىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا قحر تٶراعاسى سي تسزينپين قولداۋ بٸلدٸردٸ.

بٷگٸنگٸ تاڭدا ترانسكاسپيي باعىتىنىڭ جٷك تاسىمالداۋ قابٸلەتٸ جىلىنا 6 ملن توننانى قۇرايدى. وسى باعىتتاعى تاسىمال كٶلەمٸ بىلتىر 62%-عا ٶستٸ. بۇعان سەبەپ بولعان ناقتى شەشٸمدەردٸڭ قاتارىندا 2029 جىلعا قاراي كونتەينەرلٸك بلوك-پويىزدار سانىن جىلىنا 600-دەن 3000-عا دەيٸن ۇلعايتۋ ٷشٸن قىتايمەن ارادا كەلٸسٸم جاسالىپ, قىتايداعى سيان مەن ليانيۋنگان, مەسكەۋ ماڭىنداعى سەلەتينو, تاشكەنت, ەزٸربايجان مەن ۆەنگريياداعى اليات سيياقتى نەگٸزگٸ ەلەمدٸك لوگيستيكالىق ورتالىقتاردا تەرمينالدار جەلٸسٸنٸڭ سالىنۋىن, 2025 جىلى اقتاۋدا كونتەينەرلٸك حابتىڭ, گرۋزييانىڭ پوتي پورتىنداعى جاڭا تەرمينالدىڭ اشىلعانىن اتاپ ٶتسەك جەتكٸلٸكتٸ بولار.

بيىلعى جىلى ەل ٸشٸندە 13 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولى مەن 6 مىڭ شاقىرىمنان اسا تەمٸر جول جاڭارتىلىپ جاتىر. استانا, الماتى, اقتاۋ, اقتٶبە, قاراعاندى مەن شىمكەنت اراسىن جالعايتىن التى بٸردەي ەۋەجايدان ەۋە حابىن قۇرۋ جۇمىسى قارقىندى جٷرٸپ جاتىر.

ەرينە, ەكونوميكانى ەرتاراپتاندىرۋ «قارا التىن» يگەرۋدەن مٷلدە باس تارتۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. كٶمٸرسۋتەگٸ ٶندٸرٸسٸ مەن ەكسپورتى قازاقستان ٷشٸن ماڭىزدى تابىس كٶزٸ بولىپ قالا بەرەدٸ.

ەيتسە دە, زامان تالابىنا ساي كٶپسالالى, تەگەۋرٸندٸ ەكونوميكا قۇرۋعا بەت الدىق, ونىڭ العاشقى جەمٸسٸن كٶرٸپ تە وتىرمىز. سوندىقتان اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتە بەرمەي, قازٸرگٸ ەكونوميكا قۇرىلىمى 2018 جىلعىمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا كٶش ٸلگەرٸ ەكەنٸن مويىنداۋ كەرەك.

• اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەگٸ تاعى بٸر ميف «قوس بيلٸك» جٷيەسٸنە قاتىستى.

ەل ٸشٸندە «نازارباەۆ بەرٸن ساحنا سىرتىنان باسقارىپ وتىر», «ەلدە قوس بيلٸك بار» دەگەن سٶزدٸ ەلٸ دە ساعىزداي سوزىپ, ايتىپ جٷرگەندەر بار. ونىڭ استارىندا فاكتٸ دە, زاڭدىق نەگٸز دە جوق. تەك ەلگە ٸرٸتكٸ سالۋدى كٶزدەيتٸن تەرٸس پيعىل عانا بار. تٸپتٸ وسى تەرٸس پٸكٸردٸ ەسكٸ, سٷرٸ جٷيەنٸڭ جاقتاستارى تاراتىپ جٷرۋٸ دە عاجاپ ەمەس.

2022 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنان بەرٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸنەن تولىقتاي شەتتەتٸلگەن. ونىڭ ساياسي قىزمەتٸ دە, لاۋازىمى دا, رەسمي مەرتەبەسٸ دە كٷشٸن جويعان. ونىڭ مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشٸم شىعارۋعا, ساياسي پروتسەسكە ارالاسۋعا مٷمكٸندٸگٸ دە, قۇزىرەتٸ دە, قۇقىعى دا جوق.

ونىڭ تۋىستارى بٸر كەزدەگٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردا, ەكٸمدٸكتەردەگٸ لاۋازىمدى قىزمەتتەرٸنەن بوساعان. ولاردىڭ بٸردە-بٸرٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدارعا, بيلٸككە ارالاسا المايدى. كەيبٸرٸ تٸپتٸ ەل ٷستٸنەن كٶرگەن دەۋلەتٸنەن ايىرىلىپ, مٷلكٸ تەركٸلەنٸپ, ٶزدەرٸ ٸستٸ بولىپ جاتىر. باس اماندىعىن ويلاپ, شەتەل اسىپ كەتكەنٸ قانشاما. «مىڭ اسقانعا – بٸر توسقان» دەگەن سول.

توقەتەرٸن ايتقاندا, مەملەكەتتٸك اپپارات تۇتاستاي, ونىڭ ٸشٸندە ەلدٸڭ قارۋلى كٷشتەرٸ تٷگەل – قازٸرگٸ مەملەكەت باسشىسىنىڭ, ٷكٸمەتتٸڭ جەنە باسقا دا تيٸستٸ رەسمي مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قولىندا.

كٶپ ادام تەرەڭٸنە بويلاي بەرمەيتٸن ساياساتتىڭ مەنٸ ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ ەل تاريحىنداعى رٶلٸن وبەكتيۆتٸ تٷردە ەسكەرۋگە, ياعني مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى وتىز جىلىندا جٷرٸپ ٶتكەن جولىنا قۇرمەتپەن قاراۋعا نەگٸزدەلگەن.

بۇل – ەڭ ەۋەلٸ مەملەكەتتٸلٸككە دەگەن قۇرمەت. ەرٸ تەۋەلسٸز ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸن نىعايتىپ, تۇراقتى دامۋ ٷشٸن ساياسي دەستٷر قالىپتاستىرۋعا جاسالعان قادام.

ەڭ باستىسى – توقاەۆ زاڭنىڭ ەشكٸمدٸ الالامايتىنىن كٶرسەتٸپ وتىر: زاڭ الدىندا بەرٸمٸز بٸردەيمٸز, ياعني ەشكٸم بۇرىنعى ەڭبەگٸن بۇلداپ نەمەسە بۇرىنعىداي تۋىستىق بايلانىسىنا يەك ارتىپ, قۇقىقتىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن قۇتىلا المايدى. بۇل – سٶزٸمٸزدٸڭ باسىندا ايتىپ ٶتكەن ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ باستى قاعيداسى.

نازارباەۆتىڭ باسقا ەلدەرگە جاساعان جەكە ساپارىن ەسٸرەلەپ, «جاسىرىن ساياسات جٷرٸپ جاتىر» دەپ سىبىس تاراتىپ جٷرگەندەر بار. جاقىندا ونىڭ رەسەيگە بارىپ, تاعى دا پۋتينمەن كەزدەسكەنٸ تۋرالى اقپارات تارادى. ەكس-پرەزيدەنت, ياعني قازٸرگٸ زەينەتكەردٸڭ ساپارىنان سوڭ كٶلەڭكەسٸنەن قورقاتىندار تاعى ٶرە تٷرەگەلدٸ.

جالپى, بۇرىنعى كٶشباسشىلاردىڭ باسقا ەلدەرگە ساپارلاپ, ولاردىڭ ٸس باسىنداعى باسشىلارمەن كەزدەسۋٸ – حالىقارالىق تەجٸريبەدە قالىپتى جايت. گەرمانييانىڭ بۇرىنعى كانتسلەرلەرٸ (گ.شرەدەر, ا.مەركەل), اقش-تىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتتەرٸ (ب.وباما, كٸشٸ دج.بۋش.), فرانتسييانىڭ (ن.ساركوزي, ف.وللاند), ۇلىبريتانييانىڭ (ت.بلەر) بۇرىنعى باسشىلارى ەرٸپتەس مەملەكەتتەردٸڭ قازٸرگٸ پرەزيدەنتتەرٸمەن سٶيلەسٸپ, پٸكٸرلەسٸپ جٷرەدٸ, تٷرلٸ فورۋمدارعا شاقىرىلعان سپيكەر رەتٸندە قاتىسىپ, سٶز سٶيلەيدٸ. بۇدان ولاردىڭ ٶز ەلدەرٸنٸڭ قازٸرگٸ ساياساتىنا «ىقپال-بەدەلٸن» ٸزدەپ, اتتانداپ جٷرگەن ەشكٸم جوق. بار بولعانى – قىزمەتتەن كەتكەن ساياساتكەرلەردٸڭ جەكە جەنە قوعامدىق ٶمٸرٸنٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا.

ال بٸزدٸڭ قوعام مۇنداي وقيعادان ەلدەقانداي ساياسي استار ٸزدەپ, تٷرلٸ دولبار جاساپ, بٸرەۋ جاقتاپ, بٸرەۋ داتتاپ, قىپ-قىزىل داۋ-داماي تۋدىرىپ, ەپ-سەتتە ەبٸگەرگە تٷسە قالادى. نەگە? شاماسى, بٸر كەزدە «ورتالىققا باعىنعان» ٸشكٸ كومپلەكستەن ەلٸ تولىق ارىلماعانىمىزدىڭ كٶرٸنٸسٸ.

ٶز بيلٸگٸ ٶزٸندە, كەمەلٸنە كەلگەن وزىق ەلدەر سيياقتى جەكەلەگەن ازاماتتاردىڭ تاريحي رولٸ مەن ونىڭ مەملەكەتتٸك ٸستەرگە شىن مەنٸسٸندەگٸ ىقپال-بەدەلٸن اجىراتىپ ٷيرەنۋٸمٸز كەرەك-اق. مۇنسىز ٶز ويىمىزداعى قورقىنىشتارمەن الىسىپ قانا قويماي, ولاردى مەملەكەتتٸك جٷيەگە تاڭىپ, جاڭىلا بەرەمٸز.

قوعامدا كەڭ تاراعان تاعى بٸر الىپ-قاشپا سٶز – «مەملەكەت باسشىسى ەلدٸڭ ٸشكٸ مەسەلەلەرٸمەن اينالىسۋدىڭ ورنىنا سىرتقى ساياساتقا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلەدٸ-مىس».

مۇنى ەندٸ بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن تولىق تٷسٸنبەيتٸن جاندار ايتادى.

قازٸرگٸ ەلەم الاساپىران جاعدايدى باستان كەشٸپ جاتىر. جاھاندىق ساياسات كٷن سايىن قۇبىلادى. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ستراتەگييالىق تۇرعىدا بەسەكە كٷشەيدٸ. تاياۋ شىعىستا جاعداي ۋشىعىپ تۇر. رەسەيگە سالىنعان ەلەمدٸك سانكتسييالاردىڭ سالقىنى كٶرشٸ ەلدەرگە تيٸپ جاتىر. وسىنداي قيىن زاماندا سىرتقى ساياسات – ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدٸڭ بٸردەن-بٸر تەتٸگٸ.

بٸز ەكٸ الپاۋىت – رەسەي مەن قىتايدىڭ اراسىندا ورنالاسقان ەلمٸز. ەلەم بويىنشا 9‑ورىندا تۇرعان ۇلان-عايىر جەرٸمٸز, باي تابيعي رەسۋرسىمىز بار. ال حالقى – سالىستىرمالى تٷردە از مەملەكەتپٸز. ياعني, قازاقستان – گەوساياسي تۇرعىدا ٶتە ماڭىزدى, بەرٸنٸڭ نازارىندا تۇرعان مەملەكەت. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸڭ شەتەلدەرمەن تەڭ دەرەجەدە ساليقالى ەرٸ بەلسەندٸ قارىم-قاتىناس جٷرگٸزۋٸ – تەۋەلسٸزدٸگٸمٸز بەن تىنىشتىعىمىزدىڭ كەپٸلٸ.

قايتالاپ ايتايىن, قازٸرگٸ حالىقارالىق قاتىناستار جاعدايىندا مەملەكەتٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تۇتاستىعىن ەسكەري جولمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋ مٷمكٸن ەمەس. بٸزدٸڭ شەكارامىزدىڭ بٸر جاعىندا سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە سوعىسقا قاتىسقان, 25 ميلليوندىق جۇمىلدىرۋ رەزەرۆٸ بار 1 ميلليون ادامنان تۇراتىن ارمييا ورنالاسقانىن, ەكٸنشٸ جاعىمىزدا – 2 ميلليون تۇراقتى ارميياسى مەن 1,5 ميلليارد حالقى بار مەملەكەت ورنالاسقانىن باعامداۋ قاجەت.

ونىڭ ٷستٸنە قازٸر ٷلكەن ارمييا مەن زاماناۋي قارۋ-جاراقتىڭ ٶزٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸڭ كەپٸلٸ بولا المايتىنىن سوڭعى ەلەمدٸك وقيعالارعا قاراپ سارالاي الامىز. وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرگەندە, ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ ساۋاتتى, كٶپدەڭگەيلٸ سىرتقى ساياساتقا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن تٷسٸنۋگە بولادى.

مۇنداي جاعدايدا مەملەكەت باسشىسى سىرتقى ساياساتتىڭ كەسٸبي ستراتەگٸ ەرٸ تاكتيگٸ بولۋعا مٸندەتتٸ. ال پرەزيدەنتتٸ ٸشكٸ كٷن تەرتٸبٸنە نازار اۋدارمادى دەپ ايىپتاۋ – سوۆەتتٸك پەريفەرييانىڭ تار قۇرساۋىنان شىقپاي قالعان پٸكٸردٸڭ جاڭعىرىعى.

كسرو كەزٸندە رەسپۋبليكانىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسىنان تەك ورتالىقتىڭ نۇسقاۋلارىن ورىنداۋ جەنە استىق جيناۋ, سٷت ساۋۋ جوسپارلارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋ تالاپ ەتٸلدٸ. ٶيتكەنٸ ەگەمەن ەلدٸڭ تەرتٸبٸن ورناتۋعا, تەۋەلسٸز سىرتقى ساياسات جاساۋعا رۇقسات جوق ەدٸ. ديۆاندا وتىرىپ الىپ سىنايتىندار قازاقستان بۇرىنعى قازاق كسر‑ٸ ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنبەيدٸ نەمەسە تٷسٸنگٸسٸ كەلمەيدٸ.

توقاەۆ ٷلكەن ەلدٸڭ بٸر ايماعىن باسقارىپ وتىرعان جوق, ول – گەوساياسي احۋال مىڭ قۇبىلعان زاماندا تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن, ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا جاۋاپتى تۇلعا. ونى بەلسەندٸ, پراگماتيكالىق جەنە سارابدال سىرتقى ساياساتسىز جاساۋ مٷمكٸن ەمەس. ەربٸر حالىقارالىق كەزدەسۋ, ەر سامميت, پرەزيدەنتتٸڭ ساپارلارى – وسى باستى مٷددەلەردٸ قورعاۋعا باعىتتالعان قادامدارى. قيىن كەزەڭدە ول ٸرگەلەس ەلدەرمەن دە, ەۋرووداق مٷشەلەرٸمەن دە, يسلام – اراب ەلەمٸمەن, تٷركٸ مەملەكەتتەرٸمەن, تٸپتٸ الىس امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن دە تۇراقتى ەرٸ ٶزارا تيٸمدٸ قارىم-قاتىناستى ساقتاپ وتىر. دەل قازٸر دە جەنە بولاشاقتا دا بٸزگە وسىنداي باسشى قاجەت.

ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن ازاماتتاردىڭ ٶمٸر ساپاسى كٶشباسشىنىڭ جاھاندىق ساياساتتىڭ ەڭ مىقتى قايراتكەرلەرٸمەن تەرەزە تەڭەستٸرەتٸن قابٸلەتٸنە تٸكەلەي بايلانىستى دەۋٸر كەلدٸ. بۇل – توقاەۆتىڭ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسى, ونىڭ ٸسكەرلٸك بايلانىس ورناتۋداعى قارىمى. پرەزيدەنتتٸڭ بەدەلٸ ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدە دە, ينۆەستيتسييالار مەن تەحنولوگييالاردى تارتۋدا دا, كٶلٸك مارشرۋتتارىنىڭ ٷزٸلمەۋٸنە دە ىقپال ەتەدٸ.

توقاەۆتىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندٸلٸگٸ قازاقستاننىڭ سەنٸمدٸ ەرٸ سىندارلى ەرٸپتەس رەتٸندەگٸ ۇستانىمىن نىعايتادى, شەتەلدٸك ينۆەستورلاردىڭ سەنٸمٸن ارتتىرىپ, جاڭا مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشادى. قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى قازٸرگٸ ابىروي-بەدەلٸ جاھان كٶشباسشىلارىنىڭ اراسىندا تەجٸريبەلٸ ديپلومات, مىقتى ينتەللەكتۋال رەتٸندە تانىلىپ, ساياسي ەليتانىڭ سىي-قۇرمەتٸنە يە بولعان قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تۇلعاسىنا بايلانىستى.

پرەزيدەنت ٸشكٸ ساياساتتا دامۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىن قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جولداۋلارى ارقىلى ايقىنداپ, نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردى, ۇلتتىق جوبالاردى, بيۋدجەت پارامەترلەرٸن, زاڭنامالىق باستامالاردى بەكٸتۋ ارقىلى بەكەمدەيدٸ. بۇل رەتتە ونىڭ ٸشكٸ مەسەلەلەر بويىنشا دا ٶتكٸزەتٸن كەڭەستەرٸنٸڭ كەستەسٸ بار. باق-تاردا جارييالاناتىن اقپاراتتاردان جۇرتشىلىق ٶزٸ دە كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرعانداي, مەملەكەت باسشىسى كٶبٸنە دەمالىس كٷندەرٸن دە كەڭسەدە ٶتكٸزٸپ, ەل ٸسٸمەن اينالىسادى.

سٶزٸمە تۇزدىق بولسىن دەپ, ەرٸنبەي سوڭعى ەكٸ ايداعى پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ رەسمي جۇمىس كەستەسٸندەگٸ ٸس-شارالاردى ساناپ شىقتىم. باق حابارلارىنا جٷگٸنسەك, 1 مامىر مەن 30 ماۋسىم ارالىعىندا توقاەۆ 18 رەسمي ٸس-شاراعا قاتىسىپ, 11 ٸس-شارادا سٶز سٶيلەگەن. ونىڭ ٸشٸندە ۇلى جەڭٸستٸڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان پاراد, استانا حالىقارالىق فورۋمى مەن اقتٶبە وبلىسىنداعى جاستاردىڭ «ايبىن» ەسكەري-پاتريوتتىق ويىنى بار.

ۇلتتىق بانك, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە ارنالعان ارنايى جينالىستار ٶتكٸزٸپ, 23 ادامدى قابىلداعان. قازاقستاندىقتارعا جەتٸ قۇتتىقتاۋ ارناپ, مەرەكەلەر قارساڭىندا ەسكەري قىزمەتكەرلەرگە, قوعام قايراتكەرلەرٸنە, مەديتسينا جەنە باق ٶكٸلدەرٸنە ماراپات تاپسىرعان. وسى ارالىقتا جالپى سانى 31 زاڭعا, 16 جارلىققا جەنە 7 ٶكٸمگە قول قويعان. ماڭعىستاۋ, اقتٶبە وبلىستارى مەن شىمكەنت قالاسىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, ٶڭٸرلەردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق مەسەلەلەرٸمەن تانىستى. استانادا بٸرنەشە كەسٸپورىنعا بارىپ, ٶندٸرٸس وشاقتارى مەن ەلەۋمەتتٸك نىسانداردى ارالادى. بارعان جەرٸندە جۇرتشىلىقپەن كەزدەسٸپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭدايدى.

ياعني, قوس باعىتتى قاتار الىپ جٷر. مەسەلەن, وسى ەكٸ ايدا پرەزيدەنت قازاقستانعا كەلگەن شەتەلدٸك دەلەگاتسييالارمەن 19 كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, 12 ەكٸجاقتى كەلٸسسٶز جٷرگٸزگەن. بەس دٷركٸن رەسمي ٸسساپار جاساعان, ونىڭ تٶرتەۋٸ – شەتەلدەرگە. ٷش بٸردەي حالىقارالىق سامميتكە قاتىسقان, تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەر سامميتٸ, ورتالىق ازييا – يتالييا, ورتالىق ازييا – قىتاي سيياقتى بٸزدٸڭ ەل ٷشٸن اسا ماڭىزدى باسقوسۋلاردا ونىڭ بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەگەنٸنە بەرٸمٸز كۋەمٸز. 26 حالىقارالىق قۇجاتقا قول قويىپ, 21 تەلەگرامما جٸبەرٸپ, 9 رەت تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ, كٷردەلٸ مەملەكەتارالىق مەسەلەلەردٸ تالقىلاعان. مۇنىڭ بەرٸ – اشىق دەرەككٶزدەن الىنعان رەسمي اقپارات. ال حاتقا تٷسپەگەن بەيرەسمي كەزدەسۋلەر مەن كەلٸسسٶزدەر قانشاما?

ەدٸلەتتٸ قازاقستان قۇرۋ جولىندا توقاەۆ بٸرقاتار يگٸ باستامالار كٶتەردٸ. قورشاعان ورتانىڭ تازالىعى مەن ار-ۇجدان تازالىعىن ساقتاۋعا ٷندەيتٸن «تازا قازاقستان» جالپىۇلتتىق جوباسى, ساپالى ۇلتقا تەن سيپاتتاردى تەربيەلەيتٸن «ادال ازامات» قۇندىلىقتار جٷيەسٸ, قوعامدا جوعارى قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان «زاڭ مەن تەرتٸپ» قاعيداتى – وسىنىڭ بەرٸ پرەزيدەنت اۋزىنان تاستاماي ايتىپ, جاتپاي-تۇرماي جۇرتقا تٷسٸندٸرٸپ, قاجەتتٸ قۇجاتتارىن دايىنداتىپ, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنا اينالدىرعان باستامالار ەمەس پە?!

بٸر عانا «تازا قازاقستان» جوباسى اياسىندا ەل اۋماعىندا 1,3 ملن توننا قوقىس شىعارىلىپ, 2,5 ملن گەكتاردان اسا اۋماق تازارتىلعان. بۇل جوباعا بٷگٸنگە دەيٸن 8 ميلليوننان اسا ازامات قاتىستى.

سونىمەن قاتار ساپالى بٸلٸم بەرۋ مەسەلەسٸنە كٶڭٸل بٶلٸپ, «كەلەشەك مەكتەپتەرٸ» دەگەن باستامانى قولعا الدى. 2022 جىلدان بەرٸ «جايلى مەكتەپ» جوباسى اياسىندا ەل اۋماعىندا 105 مەكتەپ سالىنىپ, بيىل 112 مەكتەپ پايدالانۋعا بەرٸلەدٸ.

سالىستىرساق, سوڭعى ٷش جىلدا سالىنعان مەكتەپ سانى ٶتكەن وتىز جىلدا تۇرعىزىلعان مەكتەپتەن كٶپ. ونىڭ ٷستٸنە جاڭا بٸلٸم وردالارى جوعارى ستاندارتقا ساي جابدىقتالعان. وندا بالالاردىڭ بارىنشا قاۋٸپسٸز, زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانىپ, ساپالى بٸلٸم الۋىنا باسا كٶڭٸل بٶلٸنٸپ وتىر. باياعىداي باي-باعلاننىڭ بالاسى عانا ەمەس, اۋىلدىڭ قارادومالاعىنىڭ دا ساپالى بٸلٸمگە قولى جەتكەلٸ وتىر.

وسىدان كەيٸن مەملەكەت باسشىسى ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ساياساتىنا كٶڭٸل بٶلمەيدٸ دەپ كٸم ايتا الادى?

اشىعىن ايتقاندا, كٶشە تازالىعى, ەلدٸ كٶگالداندىرۋ, مەكتەپ سالۋ – دەل مەملەكەت باسشىسىنا قاراپ تۇرعان شارۋالار ەمەس قوي. بٸراق توقاەۆ قوعامدىق قۇندىلىقتار مەن ۇلتتىق مٸنەز ٶزگەرمەي, تولىق جاڭارۋ بولمايتىنىن بٸلەدٸ.

جالپى, ەلدەگٸ ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ساياساتقا جاۋاپتى قۇزىرلى ورگان بار, ول – پرەمەر-مينيستر باستاعان ٷكٸمەت. بٸزدە 20 مينيسترلٸك پەن 17 وبلىستىڭ جەنە 3 رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ ەكٸمدٸكتەرٸ, كٶپتەگەن كوميتەتتەر, اگەنتتٸكتەر مەن ۆەدومستۆولار بار. ولاردىڭ تٸكەلەي جەنە بٸرٸنشٸ كەزەكتەگٸ مٸندەتٸ – ەكونوميكانى, ەلەۋمەتتٸك سالانى جەدەل ەرٸ تيٸمدٸ باسقارۋ, ناقتى جوبالاردى ٸسكە اسىرۋ جەنە ٶز دەڭگەيٸندە ٸشكٸ ساياساتتىڭ اعىمداعى مەسەلەلەرٸن شەشۋ. كونستيتۋتسييا بويىنشا پرەزيدەنتتٸڭ رٶلٸ ستراتەگييالىق باسىمدىقتاردى ايقىنداۋ مەن ەلدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. تەرەڭ ديپلوماتييا ارقىلى ەگەمەندٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸك قامتاماسىز ەتٸلمەيٸنشە, كەز كەلگەن ٸشكٸ رەفورمانىڭ مەنٸ جوق.

قازاقستان جاڭا دەۋٸر الدىندا تۇرعانىن تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. بۇل ٷشٸن قوعامدىق سانانى سەرپٸلتٸپ, التىن ۋاقىتىمىزدى سانانى ۋلايتىن, قيسىنسىز ميف تاراتۋشىلاردىڭ كٷڭكٸلٸنە سارپ ەتپەي, ماقساتقا جەتۋ جولىندا العان باعىتىمىزدان قايتپاعانىمىز جٶن.

رەفورمالار – بٸردەن ورىندالا قالاتىن ەرتەگٸ ەمەس, بٸرلەسٸپ ەرەكەت ەتۋدٸڭ جەنە تٶزٸمدٸلٸك تانىتۋدىڭ ارقاسىندا جٷزەگە اساتىن قيىن دا كٷردەلٸ پروتسەسس.

قورىتا ايتقاندا, ەدٸلەتتٸ قازاقستاندى قۇرۋعا زاڭدار مەن ينستيتۋتتار عانا ەمەس, جاڭاشا ويلايتىن ازاماتتار دا كەرەك. ەلدٸڭ بولاشاعى سانامىزدى شىرماعان قاساڭ قاعيدالاردان, بٶستەكٸ ەڭگٸمەدەن, ورىنسىز سٶز تالاستىرۋدان ارىلىپ, ٶز كٷشٸمٸزگە سەنٸپ, ورتاق ماقسات ٷشٸن جۇمىلىپ ەرەكەت ەتە بٸلۋٸمٸزگە بايلانىستى.

ٶسەك سٶزدٸڭ, الىپ-قاشپا ەڭگٸمەنٸڭ زامانى ارتتا قالدى. ەڭبەككە قۇرمەتپەن قاراپ, جاۋاپكەرشٸلٸك جٷگٸن ارقالاۋدان تايساقتاماي, ٶز كٷشٸمٸزگە سەنٸپ, ناقتى ٸس تىندىراتىن كەز كەلدٸ. سىرتتا جٷرٸپ, ەل ٸشٸن تولقىتۋعا, ەلەۋمەتتٸك-ساياسي تەڭسەلٸستەر تۋدىرۋعا قۇشتار كٷشتەردٸڭ دەگەنٸنە ەرٸپ, الاتايداي تۋلاعان جەكەلەگەن ازاماتتار بٸزدەگٸ دامۋ جولىنىڭ باسقا التەرناتيۆاسى جوق ەكەنٸن تٷسٸنە بٸلسە دەيمٸز…

قالاي بولعاندا دا, قازٸرگٸ ۋاقىت – قازاقستان ٷشٸن ناقتى ٶزگەرٸستەر جاساۋعا, ياعني شىن مەنٸندەگٸ تەۋەلسٸز ساياسات قۇرىپ, دابىرا مەن داڭعازادان ارىلۋعا بەرٸلگەن مٷمكٸندٸك. مەنٸڭشە, پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ ايتپاعى دا, جٷرگٸزٸپ وتىرعان ساياساتى دا وسىعان كەلٸپ سايادى. تاريحي مٷمكٸندٸكتٸ ۋىستان شىعارىپ المايىق ەندەشە!

ەرمۇرات باپي قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى