ەلدەگٸ احۋال مازاسىز. مۇنىڭ ارتى قالاي اياقتالارىن ەشكٸم بٸلمەيدٸ. بيلٸكتٸڭ بۇقارامەن سٶيلەسكٸسٸ جوق. كٸممەن سٶيلەسۋٸ كەرەك? وپپوزيتسييانىڭ باسىن العان, زييالى قاۋىمعا الاقان جايعىزىپ قويعان. رەسمي اقپارات قۇرالدارىنا ەشكٸم سەنبەيدٸ. ساۋاتتى, بايسالدى پٸكٸر ايتار ەشكٸم جوق. ەسەسٸنە ايعاي-سٷرەڭ, قورقىتۋ مەن ٷركٸتۋ باسىم.
قازٸرگٸ دابىرانىڭ بەرٸ تەكتەن-تەك ەمەس. ەلدەگٸ جاعداي جاقسى بولسا ەشكٸم ٷندەمەس ەدٸ. بٸراق, بٸز وسىنداي جاعدايعا, وسىنداي كٷنگە جەتتٸك. ەندٸگٸ جەردە بەرٸ كەش... بارلىعىن پوليتسييا مەن ومون-نىڭ موينىنا ارتۋعا تۋرا كەلەدٸ. بٸراق, بۇل دا ۇزاققا سوزىلماسى بەلگٸلٸ. توزعان جٷيكە ٷزٸلۋدٸڭ از الدىندا تۇر.
بٸز وسى جاعدايعا قالاي جەتتٸك?
مەن ساياساتكەر دە, ەكونوميست تە ەمەسپٸن. مەنٸڭ كٶزقاراسىم – قاراپايىم ادامنىڭ كٶزقاراسى. مىنا مەسەلەگە نازار اۋدارۋدى سۇرايمىن.
Bloomberg اگەنتتٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, بىلتىرعى جىلى قازاقستان ەلەمدەگٸ ەكونوميكاسى ەڭ وسال مەملەكەتتەردٸڭ وندىعىنا ەنگەن.
دەمەك, ەڭ ناشار. ال بٸزدٸڭ بيلٸك ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرۋدٸ كٶكسەيدٸ. سونى قاقساپ قانشاما جىل بويى ايتىپ كەلەدٸ. «ەنە-مٸنە, ەندٸ-ەندٸ جەتٸپ قالۋىمىز كەرەك» دەيدٸ بيلٸك.
ال Bloomberg بەكەر ايتپايدى. اتالعان اگەنتتٸكتٸڭ ساراپشىلارىنا قازاقستانداعى جاعدايدى ويسىراتىپ كٶرسەتۋ ٷشٸن «گوسدەپ» اقشا تٶلەمەگەن بولار.
ال Transparency International قازاقستاندى ەلەمدەگٸ ەڭ جەمقورلانعان ەلدەردٸڭ قاتارىنا قوستى.
يە, جەمقورلىق بٸزدە عانا ەمەس, باسقالاردا دا بار. ەر ەل كوررۋپتسييامەن ٶز بەتٸنشە كٷرەسۋدە. قىتايدا پارا العانداردى ٶلٸم جازاسىنا كەسسە, ەۋروپادا ايىپپۇل سالادى, تٷرمەگە توعىتادى, الىستاعى افريكادا جەمقوردىڭ دەنە مٷشەسٸن شاۋىپ تاستايدى ەكەن...
بٸزدە دە جازالايدى. بٸراق تاڭداپ جازالايدى. بٸز بٸلەتٸن جەمقورلىق داۋلارىنىڭ دەرلٸگٸ انىعىندا كلاندار قاقتىعىسىنان باسقا ەشتەڭە ەمەس. ۇرى-قارىلار مايلى شەلپەككە تالاسىپ جٷرٸپ, بٸر-بٸرٸنٸڭ ەرەكەتٸن ەشكەرەلەۋدە. سايىپ كەلگەندە بٸزدە كوررۋپتسييامەن كٷرەستٸڭ اتى عانا بار. قازاقستاندا قازىنادان قارجى ۇرلاعانداردى ەمەس, ابايسىزدا ارانداپ قالعانداردى قامايدى.
ادام دامۋىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا قازاقستان 69-شى ورىندا تۇر.
دەمەك, بٸز شالا دامىعانبىز. دامۋىمىز جاعىنان قالىپ قالعانبىز. بٸزدٸڭ سەل اۋىتقۋىمىز بار. جوق, اقىماق ەمەسپٸز. بٸراق, اقىلدىلاردىڭ قاتارىنا جاتپايمىز.
سوعان قاراماي جەر كٶلەمٸ جاعىنان ەلەمدە 10-شى ورىندامىز. حالقىمىزدىڭ سانى 17 ميلليون.
وسىنشالىقتى اۋقىمدى تەرريتورييامىز بولا تۇرا ەلەمدەگٸ ەڭ كەدەي ەرٸ كٶشتەن قالعان حالىقتاردىڭ قاتارىندا جٷرگەنٸمٸزگە تاڭعالام. جارايدى, جەرٸمٸز جىل بويى تامشى تامبايتىن شٶلەيتتٸ دالا بولسا تٷسٸنەر ەدٸم. جوق, بٸزدە بەرٸ بار. قازبا بايلىقتىڭ بارلىق تٷرٸن تاباسىز. بيلٸك «مەندەلەەۆ تابليتساسىنىڭ بارلىق ەلەمەنتٸ كەزدەسەدٸ» دەيدٸ.
سول ەلەمەنتتەر قايدا? ۇشتى-كٷيلٸ جوعالدى ما?
قازاقستانداعى ەڭ تٶمەنگٸ كٷنكٶرٸس دەڭگەيٸ 22 مىڭ 859 تەڭگە. ال دوللاردىڭ باعامى 330 تەڭگە. دەمەك, بٸزدٸڭ مەملەكەتتە ايىنا 70 دوللارعا ٶمٸر سٷرٸپ وتىرعان ادامدار بار.
قازاقستانداعى 113 ادامنىڭ بٸرەۋٸ مٷگەدەك-بالا. 36777 جەتٸم بالا تاعى بار. قازاق جەتٸم دەگەن تٷسٸنٸك بولماعان. بۇل نونسەنس ەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸنەن-اق ەلدٸڭ ساياسي-ەكونوميكالىق سالاسىنان بٶلەك, مورالدىق تۇرعىدان ازىپ بارا جاتقانىن بايقاۋعا بولادى.
قازاقستان سۋيتسيد سانى جٶنٸنەن ەلەمدە 3-شٸ ورىندا ەكەن. ساعات سايىن قازاقستاندا بٸرەۋ ٶز-ٶزٸنە قول جۇمسايدى دەگەن سٶز.
بٸزدٸڭ جٷيكەمٸز توزعان. جٷيكەنٸڭ توزۋ دەڭگەيٸن قالاي انىقتايتىنىن بٸلمەيمٸن. انىعى, بٷگٸنگٸ قازاقستاندا ٶمٸر سٷرۋ مٷمكٸن ەمەس.
وسى سەبەپتٸ دە قازاقستان پوليتسەيلەردٸڭ سانى جٶنٸنە ەلەمدە 6-شى ورىندا تۇر.
جٷيكەسٸ توزعانداردى قاتاڭ كٷزەتۋ كەرەك, سەبەبٸ. سارى ۋايىمعا سالىنعانداردى باقىلاۋدا ۇستاعان جٶن, ولار كەز-كەلگەن ۋاقىتتا مورت سىنۋى مٷمكٸن. سول كەزدە دويىر مەن تەمٸر توردىڭ قاجەتٸ تۋادى. جٷيكەسٸ توزعاندارمەن كٷرەسۋدٸڭ جالعىز جولى وسى. جەر داۋى سونى دەلەلدەدٸ. مۇنداي كەزدە تٸلٸڭە اباي بولعان جٶن. ايعايلاپ سٶيلەۋگە بولمايدى. وسى سەبەپتٸ دە سٶز بوستاندىعى جاعىنان قازاقستان 154-شٸ ورىندا تۇر.
اسىرىپ ايتىپ جٸبەرۋٸم دە مٷمكٸن. بٸراق, جوعارىداعى دەرەكتەردەن قاشىپ قۇتىلا المايمىز.
ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ ۇلتتىق بيۋرو باسشىسى قاسىمحان قاپپاروۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى 25 جىلدا قازاقستاننان كٶشۋدٸڭ ٷش تولقىنى تٸركەلٸپتٸ: 90 جىلدارى نەمٸستەر كٶشكەن. 2000 جىلداردا ورىستار قونىس اۋدارعان. ال قازٸر وسى ەلدەگٸ نەگٸزگٸ ۇلت قازاقتار قازاقستاننان كەتۋدە.
ازاماتتار ٷشٸن قايدا, قاي ەلگە كٶشكەن ماڭىزدى ەمەس, باستىسى بۇل ارادان كەتۋ كەرەك. قازاقستاننان كٶشۋدٸڭ ٶزٸ – بٷگٸنگٸ جٷيەگە دەگەن قارسىلىقتىڭ كٶرٸنٸسٸ. كٶشٸپ جاتقانداردىڭ دەرلٸگٸ ەلگە بەرەرٸ بار, تالاپتى, تالانتتى ازاماتتار. ورتا تاپقا جاتاتىندار, جاستار...
نەگە كٶشەدٸ? سەبەبٸ, بولاشاققا سەنبەيدٸ. سەنبەيتٸن سەبەپ كٶپ. بٸلٸمنٸڭ تٶمەندٸگٸ, لايىقتى جۇمىستىڭ ازدىعى, كارەرالىق ٶرلەۋدٸڭ جوقتىعى.
انىعىندا, ەرٸ قاراي بۇدان دا اۋىر, بۇدان دا قيىن بولادى. «اۋرۋىن جاسىرعان ٶلەدٸ» دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان.
«الاڭعا شىققانداردىڭ ٸشٸندە ازۋلى دەگەندەرٸن, اتىلىپ تۇرعاندارىن تٷرمەگە جاپساق, قالعاندارى تىم-تىراقاي قاشا جٶنەلەدٸ» دەپ ويلاۋ ٷلكەن قاتەلٸك. مەن ەلٸمٸزدٸڭ اۋدان-اۋىلدارىندا جيٸ بولامىن. حالىقپەن سٶيلەسەمٸن. ادامدار ەبدەن شارشاعان. ەبدەن قاجىعان. سٶزٸنەن, جٷزٸنەن بٸلٸنەدٸ. ولار وسى كٷنگە دەيٸنگٸ بىلىقتىڭ بەرٸنە كٶز جۇما قاراپ كەلدٸ. بٸراق, ەرٸ قاراي بۇعان تٶزە المايدى. بيلٸككە دەگەن قارسىلىق وسى ۋاقىتقا دەيٸن ٸشتە تٷيدەكتەلٸپ كەلدٸ. وسى ەنەرگييانى سىرتقا شىعارۋ ٷشٸن ٸلكٸ سەبەپتٸڭ ٶزٸ جەتكٸلٸكتٸ. سودان دا شىعار جەر داۋى باستالعاندا مەن ٸشتەن تىندىم. شىنىمەن دە قورقىنىشتى ەدٸ.
بۇدان بۇلاي بيلٸكتٸڭ «بٸزدە بەرٸ كەرەمەت» دەۋٸ جەنە بۇعان حالىقتى سەندٸرۋگە تىرىسۋى بەكەر. قولىنان كەلمەيدٸ. بۇعان ەندٸگٸ جەردە ەشكٸم سەنبەيدٸ. حالىقپەن سٶيلەسۋ, حالىققا شىعۋ كەرەك. ولارمەن كەزدەسۋدەن قاشۋدىڭ قاجەتٸ جوق. بۇقارامەن بەتپە-بەت سٶيلەسەتٸن كەز كەلدٸ.
بىلىقتاردى توقتاتۋ قاجەت. بيلٸك بٷگٸنگٸ بەتٸنەن تايماسا اۋرۋىن اسقىندىرا تٷسەدٸ. جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ الدىمەن بيلٸك موينىنا الۋى كەرەك.
ساياسي ەليتا ورنىندا. بٸراق, بۇلار ازدىق ەتەدٸ. ينتەللەكتۋالدى ەليتانىڭ كٶمەگٸ قاجەت. يە, ولار از قالدى. بٸراق, بار. بۇلار بيلٸك پەن حالىقتىڭ اراسىندا جٷرۋٸ تيٸس. قازٸرگٸ مەسەلەنٸ پوليتسييا مەن ومون-دى ارالاستىرىپ شەشە المايسىڭ.
قازٸرگٸ كٷننٸڭ ەڭ باستى پروبلەماسى – مورالدا. مورال جوق. وسى سەبەپتٸ دە ادامدار مەشٸتكە جٷگٸرۋدە. ولار ٶزدەرٸنٸڭ قورقىنىشتارى مەن ٷرەيلەرٸنەن وسى جەردە ارىلعىسى كەلەدٸ. مەشٸتتەن كٶمەك كٷتەدٸ, قۇتقارارىنا سەنەدٸ.
دامىعان ەلدەردە مورالدىڭ شارتتارى قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمعا نەگٸزدەلگەن. بٸرەۋلەردە بۇل – دەموكراتييا, ال ەندٸ بٸرەۋلەردە – شاريعاتتىڭ شارتتارى, ٷشٸنشٸسٸندە سۇلتاناتتىڭ ۇستانىمى باسىم.
ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸرگٸ قازاقستاننىڭ قوعامدىق-ساياسي قۇرىلىمى – كٸم كٷشتٸ, سونىڭ سٶزٸ, ٸسٸ دۇرىس دەگەن ۇستانىمعا نەگٸزدەلگەن. بٸراق, بۇل ەرەجە مەڭگٸلٸك ەمەس. حالىق مەڭگٸ-باقي باس شۇلعىپ ٶتپەيدٸ. جوعارىدا وتىرعاندار مٸنە وسىنى تٷسٸنۋٸ كەرەك.
قازٸرگٸنٸڭ قۇدايى – اقشا. اقشانىڭ كۋلتٸ. بايلىق. ادامدىق قۇندىلىقتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ارزانى. سونىمەن بٸرگە ەڭ اياۋسىزى دا وسى...
انىعى, ەرٸ قاراي بۇلاي ٶمٸر سٷرۋگە بولمايدى. بٸز كٶش سوڭىندا قالدىق. ٸلگەرٸدەگٸ دەرەكتەر سونىڭ دەلەلٸ. قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ ٶزٸن-ٶزٸ اقتاي المايدى. ەندەشە ونى قايتا قاراپ, قاتەلٸگٸن تابۋ كەرەك جەنە سوعان ساي جاڭا ٷلگٸنٸ قايتا قۇرۋعا تيٸسپٸز.
دەرەككٶز: Ratel.kz
اۋدارعان, دۋمان بىقاي
