قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك كەڭەسشٸسٸ ەرلان قارين قارا دومبىرا ۇلتتىڭ قاسيەتتٸ بويتۇمارى عانا بولىپ قويماي, بارشا حالىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق قۇندىلىق ەكەنٸن جەتكٸزدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz قازاق ەدەبيەتٸ گازەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
دومبىرا – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ باستى اتريبۋتتارىنىڭ بٸرٸ جەنە ەڭ قادٸرلٸ قۇندىلىعى. سەبەبٸ, حالقىمىزدىڭ تاعدىر جولى مەن تاڭبالى تاريحىندا دومبىرانىڭ الار ورىنى ەرەكشە. ەرگە قۋات بەرگەن دە – دومبىرا. ۇلىستى ۇيىتىپ, ەلدٸ بٸرٸكتٸرگەن دە – دومبىرا. ەر زاماننىڭ تالاي تاعدىرشەشتٸ سەتتەرٸندە قارا دومبىرا ەڭسەمٸزدٸ كٶتەرٸپ, ايبارىمىزدى اسىرعان.
بٷگٸندە ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸ دەستٷرلٸ تٷردە اتالىپ ٶتەدٸ. مەكتەپتەرگە دومبىرا ساباعى ەنگٸزٸلٸپ, ٶسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا باۋلىپ كەلەمٸز. دومبىراعا قانداي دا بٸر قۇرمەتسٸزدٸك بايقالسا, ول كٷللٸ قوعامنىڭ قاتاڭ ايىپتاۋى مەن قارسىلىعىن تۋدىرادى. سوڭعى كەزدەرٸ بٸزدٸڭ مەدەني قۇندىلىقتارىمىزعا شابۋىلدار بولىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. دومبىرانى «حارام» دەپ ۇعىندىرۋعا تالپىنعان ەرەكەتتەر دە بار. بٸراق مۇنداي تەرٸس تەندەنتسييالارعا قوعام لايىقتى تويتارىس بەرٸپ, تانىم تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بولمىستىڭ بەرٸكتٸگٸن كٶرسەتتٸ.
دەمەك, قارا دومبىرا ۇلتتىڭ قاسيەتتٸ بويتۇمارى عانا بولىپ قويماي, بارشا حالىقتى بٸرٸكتٸرەتٸن ورتاق قۇندىلىققا اينالىپتى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ كٶرسەتكەندەي, «بٸز ۇلتتىق بٸرەگەيلٸگٸمٸزدٸ ساقتاعىمىز كەلسە, قاستەرلٸ اسپاپتى قادٸر تۇتۋىمىز قاجەت».
بۇل رەتتە پرەزيدەنت ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ۇلىقتايتىن باستامالاردى بارىنشا دەرٸپتەۋ قاجەت ەكەنٸن ايتىپ, مەرەيلٸ مەرەكەنٸڭ تۇتاستىعىمىزدى نىعايتا تٷسەتٸنٸن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ.
دومبىرانى كٶزقاراشىعىمىزداي قورعاپ, ايالاپ ساقتاپ, جٷيەلٸ نەگٸزدە ناسيحاتتاۋىمىز كەرەك. ٶيتكەنٸ, ماتەريالدىق تاريحي مۇرالارىمىز ۇلتتىڭ جولىن ۇرپاققا ۇقتىراتىن ناقتى دەرەك بولسا, دومبىرا سان عاسىر بويى قالىپتاسقان دالا فيلوسوفيياسى مەن مەدەني-رۋحاني قازىنالارىمىزدى جەتكٸزەدٸ. اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ «دومبىرا – كٶشپەلٸ ەلدٸڭ كٶنەكٶز شەجٸرەسٸ, كٶپتٸ كٶرگەن قارييانىڭ كٶكٸرەك كٷيٸ» دەيتٸنٸ سوندىقتان بولسا كەرەك. سەبەبٸ, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ نەگٸزٸ وسى اسپاپتان باستاۋ الادى. دومبىراعا قۇرمەت – ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنا تايانىش, باي مەدەنيەتٸمٸزگە ٸزەت, جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنٸم ەكەنٸن ۇعىنۋ كەرەك.
ەلٸمٸزدە قالىپتاسقان جاقسى ٷردٸسكە ساي, بالاسى مۋزىكانت بولعانىن قالايتىن اتا-انالار الدىمەن ۇل-قىزىن دومبىرا ٷيرەنۋگە بەرٸپ جاتادى. بالا كەيٸنگٸ ٶمٸر جولىندا دومبىرانى سەرٸك ەتپەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە, بۇل بٸزدٸڭ قارا دومبىراعا دەگەن شىنايى قۇرمەتٸمٸزدٸڭ بٸر ايعاعى. قازٸر قالا كٶشەلەرٸندە دە دومبىرا اسىنىپ بارا جاتقان جاس ٶسكٸندەردٸ جيٸ كٶرەمٸن. كٶپتەگەن وتباسىلاردىڭ تٶرٸندە ٸلۋلٸ تۇرعان دومبىرا ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق ماقتانىش سەزٸمٸن ۇيالاتادى.
ادام ساناسى ەۋ باستان-اق ٶزٸنٸڭ تٷپ-تامىرىن ٸزدەۋگە, ٸلكٸ باستاۋلارعا ورالۋعا بەيٸم. سوندىقتان ينتەللەكتۋالدىق ٶرٸسٸ كەڭەيگەن سايىن, ەربٸر ازامات ٶزٸنٸڭ مەدەنيەتٸ جايلى كٶبٸرەك بٸلگٸسٸ كەلەدٸ. سەبەبٸ, ەربٸر ۇلتتىڭ ەلەمنەن ٶز ورىنىن تابۋعا ۇمتىلىسى قاشاندا ەۋەلگٸ نەگٸزدٸ تيياناق ەتەدٸ. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ۇلتتىق ٶنەردٸ جاستارعا ٷيرەتۋ ولاردىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋٸ مەن مەدەنيەتٸمٸزگە قىزىعۋشىلىعىن وياتۋعا نەگٸز بولادى. وسى ارقىلى باي مۇرامىزدى ساقتاپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا اماناتتاپ, قاسيەتتٸ پارىزىمىزدى ورىنداۋعا بولادى.
ۇلتتىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرٸندەگٸ اڭىزداردىڭ كٶبٸ دومبىرا تٶڭٸرەگٸندە ٶربيدٸ. شاناقتاعى ەكٸ ٸشەكتٸڭ بٸرٸنە مۇڭلىق, بٸرٸنە زارلىق دەپ ات قويىپ, ونى ميفتەگٸ ٷش دٷنيەنٸڭ جولى, ٶمٸر اعاشى – بەيتەرەكپەن بايلانىستىرعان حالىق اڭىزى, وسىنى ايعاقتايدى. حالقىمىز اسا اۋىر سىنداردا تٸل جەتپەيتٸن سٶزدٸ, ٷكٸلٸ دومبىراعا ايتقىزعان.
ارحەولوگييالىق قازبا جۇمىستارى, تاسقا تٷسكەن تاڭبالار دومبىرانىڭ ەجەلگٸ دەۋٸردە پايدا بولعانىن كٶرسەتەدٸ.
مٸنە, وسىدان-اق بايىرعى مۋزىكالىق اسپاپتىڭ مەدەنيەتٸمٸزدە قانشالىقتى تەرەڭ ٸز قالدىرعانىن باعامداۋعا بولادى. قاسيەتتٸ قارا دومبىرا قاشاندا ەلدٸڭ مۇڭداسى, ەردٸڭ سىرلاسى بولىپ كەلەدٸ. قىسقاسى, ەڭكەيگەن كەرٸدەن ەڭبەكتەگەن بالاعا دەيٸن ۇلتتىق اسپاپتى قادٸر تۇتادى. بۇل اينالىپ كەلگەندە, قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن ەدەت-عۇرپىن, سان عاسىر ارداقتاعان رۋحاني قازىناسىن باعالاۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ.
«قازاقستان» تەلەراديوكورپوراتسيياسىندا قىزمەت ەتكەن كەزٸمٸزدە تٶل ٶنەرٸمٸزدٸ ناسيحاتتاۋعا ارنالعان كٶپتەگەن اۋقىمدى جوبالاردى جٷزەگە اسىردىق. «ۇلى دالا سازى» اتتى ارنايى باعدارلاما اشىپ, دالانىڭ ەر ايماعىنداعى كٷيشٸلٸك-ورىنداۋشىلىق دەستٷردٸڭ جالعاستىرۋشىسى سانالاتىن ٶنەرپازداردى بەينەتاسپاعا جازدىق. ەن, جىر, كٷي باعىتتارىن قامتىعان جوبادا ايگٷل ٷلكەنباەۆا, جانعالي جٷزباي, الماس الماتوۆ قاتارلى بەلگٸلٸ ٶنەرپازدار بار. مۇندا بٸز ٷلكەن ٶنەردٸڭ بۇيداسىن ۇستاعان بەلگٸلٸ شەبەرلەردٸ تاسپاعا تارتىپ, بولاشاق ۇرپاققا قالدىرۋ ماقساتىن العا قويدىق.
سول كەزەڭدەگٸ كٶپ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ, جالپىحالىقتىق سيپات العان جوبالاردىڭ بٸرٸ – ەكٸ جىل قاتارىنان ٶتكەن «مەن قازاقپىن» مەگاجوباسى بولدى. جىل بويى الدىمەن اۋداندىق, سوسىن وبلىسىق ٸرٸكتەۋلەردەن ٶتكەن ٶنەرپازداردى استاناعا الدىرتتىق. مىرزاتاي جولداسبەك, سەكەن تۇرىسبەك سىندى ۇلتتىق ٶنەردٸڭ مايتالماندارى مەن بٸلگٸرلەرٸ جوبانىڭ باسى-قاسىندا جٷردٸ. ۇلتتىق ٶنەردٸڭ جاڭا, جاس تالانتتارىنا جول اشۋدى ماقسات ەتكەن حالىقارالىق جوبادا تالاي جاس ەنشٸنٸنٸڭ باعى جاندى. تىڭدارمان تاۋىپ, ۇلتتىق ٶنەردٸ ناسيحاتتاۋعا مٷمكٸندٸك الدى.
بٸز بۇل ٸسكە كٶرشٸلەس ەلدەردە تۇراتىن قانداستارىمىزدى دا تارتىپ, شەتەلدەردە ٸرٸكتەۋ ٶتكٸزدٸك. قىتاي, رەسەي, موڭعولييا ەلدەرٸنە ساپارلادىق. قىتايداعى قانداستارىمىزعا بارعان ساپاردا بايقاعانىم, ٸلە, التاي, تارباعاتايدى قونىستانعان قازاقتار ٶزدەرٸنٸڭ جەرگٸلٸكتٸ ەن-كٷيٸمەن قاتار, قازاق دالاسىنىڭ باتىسى مەن ارقانىڭ, سىر مەن قاراتاۋدىڭ دا مۇرالارىن بيٸك دەڭگەيدە ورىندايدى ەكەن. ارعى بەتتە وتىرعان قازاق ٶز اۋىلىنان ٷش مىڭ شاقىرىم شالعايداعى ٶڭٸرلەردٸڭ كٷيٸنە ەركٸن قۇلاش ۇرىپ وتىرعانىن كٶردٸم. بۇل ۇلتتىق بولمىستىڭ تۇتاستىعى, مٸنەز بەن رۋحتىڭ تۇتاستىعى ەدٸ. قارا دومبىرانىڭ قۋاتى وسىدان كٶرٸنسە كەرەك.
سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جەتكٸلٸكتٸ دەڭگەيدە ناسيحاتتاپ, زامانا تۋدىرعان مٷمكٸندٸكتەردٸ تيٸمدٸ پايدالانۋعا تيٸسپٸز. قازٸرگٸ تٷرلٸ ينتەرنەت پلاتفورمالاردا قازاق كٷيلەرٸ, حالىق ەندەرٸ مەن جىرلارى, ەرتەگٸلەرٸن قولجەتٸمدٸ ەتۋگە باعىتتالعان كٶپتەگەن جۇمىس اتقارىلدى. الايدا ول جەتكٸلٸكسٸز بولىپ وتىر. ۆيرتۋالدى ەلەمدە كٶپ وتىراتىن جاڭا زامان جاستارىنا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى سٸڭٸرۋدٸڭ بٸر تەتٸگٸ وسى ەكەنٸن قاشاندا نازاردا ۇستاۋ كەرەك. سوندىقتان بىلتىر ماڭىزدى جوبانى قولعا الدىق. بٷگٸندە مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ التىن ۇستىندارىنا اينالعان دينا نۇرپەيٸسوۆادان كەشەگٸ قالي جانتٸلەۋوۆ, ەبٸكەن قاسەنوۆ سيياقتى ەسكٸ دومبىراشىلاردىڭ ورىنداۋىنداعى 250 كٷي, ەمٸرە قاشاۋباەۆتان رامازان ستامعازيەۆكە دەيٸنگٸ 250 ەن جاۋھارى, 250 جىر-تەرمە مەن ەرتەگٸلەردٸ قامتىعان «اسىل مۇرالار» جوباسىن اياقتاپ قالدىق. بۇل «التىن قوردا» ساقتالعان قۇندى دٷنيە, قىمبات قازىنا. الداعى ۋاقىتتا ولاردى زاماناۋي پلاتفورمالاردا كٷللٸ جۇرتقا قولجەتٸمدٸ ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قورىتا كەلگەندە ايتپارىم: باعزىدان جەتكەن بابا مۇراسى بٸزگە ٶتكەننٸڭ مەنٸن, بابالار جادىن ۇقتىرىپ قانا قويماي, بولاشاقتا دا ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ ۇستىنى, تۇتاستىقتىڭ تۋى بولا بەرەدٸ. سەبەبٸ, دومبىرا – ۇلتتىق بٸرەگەيلٸكتٸڭ بويتۇمارى.
