Qazaqstan Respýblikasynyń Memlekettik keńesshisi Erlan Qarin qara dombyra ulttyń qasietti boitumary ǵana bolyp qoimai, barsha halyqty biriktiretin ortaq qundylyq ekenin jetkizdi, dep habarlaidy Dalanews.kz Qazaq ádebieti gazetine silteme jasap.
Dombyra – ulttyq biregeiliktiń basty atribýttarynyń biri jáne eń qadirli qundylyǵy. Sebebi, halqymyzdyń taǵdyr joly men tańbaly tarihynda dombyranyń alar oryny erekshe. Erge qýat bergen de – dombyra. Ulysty uiytyp, eldi biriktirgen de – dombyra. Ár zamannyń talai taǵdyrsheshti sátterinde qara dombyra eńsemizdi kóterip, aibarymyzdy asyrǵan.
Búginde Ulttyq dombyra kúni dástúrli túrde atalyp ótedi. Mektepterge dombyra sabaǵy engizilip, óskeleń urpaqtyń ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa baýlyp kelemiz. Dombyraǵa qandai da bir qurmetsizdik baiqalsa, ol kúlli qoǵamnyń qatań aiyptaýy men qarsylyǵyn týdyrady. Sońǵy kezderi bizdiń mádeni qundylyqtarymyzǵa shabýyldar bolyp jatqany jasyryn emes. Dombyrany «haram» dep uǵyndyrýǵa talpynǵan áreketter de bar. Biraq mundai teris tendentsiialarǵa qoǵam laiyqty toitarys berip, tanym tutastyǵy men ulttyq bolmystyń beriktigin kórsetti.
Demek, qara dombyra ulttyń qasietti boitumary ǵana bolyp qoimai, barsha halyqty biriktiretin ortaq qundylyqqa ainalypty. Memleket basshysy atap kórsetkendei, «biz ulttyq biregeiligimizdi saqtaǵymyz kelse, qasterli aspapty qadir tutýymyz qajet».
Bul rette Prezident ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtaityn bastamalardy barynsha dáripteý qajet ekenin aityp, mereili merekeniń tutastyǵymyzdy nyǵaita túsetinin erekshe atap ótti.
Dombyrany kózqarashyǵymyzdai qorǵap, aialap saqtap, júieli negizde nasihattaýymyz kerek. Óitkeni, materialdyq tarihi muralarymyz ulttyń jolyn urpaqqa uqtyratyn naqty derek bolsa, dombyra san ǵasyr boiy qalyptasqan dala filosofiiasy men mádeni-rýhani qazynalarymyzdy jetkizedi. Akademik Ahmet Jubanovtyń «Dombyra – kóshpeli eldiń kónekóz shejiresi, kópti kórgen qariianyń kókirek kúii» deitini sondyqtan bolsa kerek. Sebebi, ulttyq ónerdiń negizi osy aspaptan bastaý alady. Dombyraǵa qurmet – ulttyń tutastyǵyna taianysh, bai mádenietimizge izet, jarqyn bolashaqqa degen senim ekenin uǵyný kerek.
Elimizde qalyptasqan jaqsy úrdiske sai, balasy mýzykant bolǵanyn qalaityn ata-analar aldymen ul-qyzyn dombyra úirenýge berip jatady. Bala keiingi ómir jolynda dombyrany serik etpegen kúnniń ózinde, bul bizdiń qara dombyraǵa degen shynaiy qurmetimizdiń bir aiǵaǵy. Qazir qala kóshelerinde de dombyra asynyp bara jatqan jas óskinderdi jii kóremin. Kóptegen otbasylardyń tórinde ilýli turǵan dombyra urpaq sanasyna ulttyq maqtanysh sezimin uialatady.
Adam sanasy áý bastan-aq óziniń túp-tamyryn izdeýge, ilki bastaýlarǵa oralýǵa beiim. Sondyqtan intellektýaldyq órisi keńeigen saiyn, árbir azamat óziniń mádenieti jaily kóbirek bilgisi keledi. Sebebi, árbir ulttyń álemnen óz orynyn tabýǵa umtylysy qashanda áýelgi negizdi tiianaq etedi. Bul turǵydan qaraǵanda, ulttyq ónerdi jastarǵa úiretý olardyń rýhani kemeldenýi men mádenietimizge qyzyǵýshylyǵyn oiatýǵa negiz bolady. Osy arqyly bai muramyzdy saqtap, urpaqtan-urpaqqa amanattap, qasietti paryzymyzdy oryndaýǵa bolady.
Ulttyń qalyptasý kezeńderindegi ańyzdardyń kóbi dombyra tóńireginde órbidi. Shanaqtaǵy eki ishektiń birine Muńlyq, birine Zarlyq dep at qoiyp, ony miftegi úsh dúnieniń joly, ómir aǵashy – báiterekpen bailanystyrǵan halyq ańyzy, osyny aiǵaqtaidy. Halqymyz asa aýyr syndarda til jetpeitin sózdi, úkili dombyraǵa aitqyzǵan.
Arheologiialyq qazba jumystary, tasqa túsken tańbalar dombyranyń ejelgi dáýirde paida bolǵanyn kórsetedi.
Mine, osydan-aq baiyrǵy mýzykalyq aspaptyń mádenietimizde qanshalyqty tereń iz qaldyrǵanyn baǵamdaýǵa bolady. Qasietti qara dombyra qashanda eldiń muńdasy, erdiń syrlasy bolyp keledi. Qysqasy, eńkeigen káriden eńbektegen balaǵa deiin ulttyq aspapty qadir tutady. Bul ainalyp kelgende, qazaq halqynyń salt-dástúri men ádet-ǵurpyn, san ǵasyr ardaqtaǵan rýhani qazynasyn baǵalaý ekeni belgili.
«Qazaqstan» teleradiokorporatsiiasynda qyzmet etken kezimizde tól ónerimizdi nasihattaýǵa arnalǵan kóptegen aýqymdy jobalardy júzege asyrdyq. «Uly dala sazy» atty arnaiy baǵdarlama ashyp, dalanyń ár aimaǵyndaǵy kúishilik-oryndaýshylyq dástúrdiń jalǵastyrýshysy sanalatyn ónerpazdardy beinetaspaǵa jazdyq. Án, jyr, kúi baǵyttaryn qamtyǵan jobada Aigúl Úlkenbaeva, Janǵali Júzbai, Almas Almatov qatarly belgili ónerpazdar bar. Munda biz úlken ónerdiń buidasyn ustaǵan belgili sheberlerdi taspaǵa tartyp, bolashaq urpaqqa qaldyrý maqsatyn alǵa qoidyq.
Sol kezeńdegi kóp kóńilinen shyǵyp, jalpyhalyqtyq sipat alǵan jobalardyń biri – eki jyl qatarynan ótken «Men qazaqpyn» megajobasy boldy. Jyl boiy aldymen aýdandyq, sosyn oblysyq irikteýlerden ótken ónerpazdardy Astanaǵa aldyrttyq. Myrzatai Joldasbek, Seken Turysbek syndy ulttyq ónerdiń maitalmandary men bilgirleri jobanyń basy-qasynda júrdi. Ulttyq ónerdiń jańa, jas talanttaryna jol ashýdy maqsat etken halyqaralyq jobada talai jas ánshininiń baǵy jandy. Tyńdarman taýyp, ulttyq ónerdi nasihattaýǵa múmkindik aldy.
Biz bul iske kórshiles elderde turatyn qandastarymyzdy da tartyp, shetelderde irikteý ótkizdik. Qytai, Resei, Mońǵoliia elderine saparladyq. Qytaidaǵy qandastarymyzǵa barǵan saparda baiqaǵanym, Ile, Altai, Tarbaǵataidy qonystanǵan qazaqtar ózderiniń jergilikti án-kúiimen qatar, qazaq dalasynyń batysy men Arqanyń, Syr men Qarataýdyń da muralaryn biik deńgeide oryndaidy eken. Arǵy bette otyrǵan qazaq óz aýylynan úsh myń shaqyrym shalǵaidaǵy óńirlerdiń kúiine erkin qulash uryp otyrǵanyn kórdim. Bul ulttyq bolmystyń tutastyǵy, minez ben rýhtyń tutastyǵy edi. Qara dombyranyń qýaty osydan kórinse kerek.
Sondyqtan ulttyq qundylyqtardy jetkilikti deńgeide nasihattap, zamana týdyrǵan múmkindikterdi tiimdi paidalanýǵa tiispiz. Qazirgi túrli internet platformalarda qazaq kúileri, halyq ánderi men jyrlary, ertegilerin qoljetimdi etýge baǵyttalǵan kóptegen jumys atqaryldy. Alaida ol jetkiliksiz bolyp otyr. Virtýaldy álemde kóp otyratyn jańa zaman jastaryna ulttyq qundylyqtardy sińirýdiń bir tetigi osy ekenin qashanda nazarda ustaý kerek. Sondyqtan byltyr mańyzdy jobany qolǵa aldyq. Búginde mádenietimizdiń altyn ustyndaryna ainalǵan Dina Nurpeiisovadan keshegi Qali Jantileýov, Ábiken Qasenov siiaqty eski dombyrashylardyń oryndaýyndaǵy 250 kúi, Ámire Qashaýbaevtan Ramazan Stamǵazievke deiingi 250 án jaýhary, 250 jyr-terme men ertegilerdi qamtyǵan «Asyl muralar» jobasyn aiaqtap qaldyq. Bul «Altyn qorda» saqtalǵan qundy dúnie, qymbat qazyna. Aldaǵy ýaqytta olardy zamanaýi platformalarda kúlli jurtqa qoljetimdi etý josparlanyp otyr.
Qoryta kelgende aitparym: baǵzydan jetken baba murasy bizge ótkenniń mánin, babalar jadyn uqtyryp qana qoimai, bolashaqta da ulttyq biregeiliktiń ustyny, tutastyqtyń týy bola beredi. Sebebi, dombyra – ulttyq biregeiliktiń boitumary.
