الجۋ (التسگەيمەر اۋرۋى) عاسىردىڭ ٶزەكتٸ دەرتٸنٸڭ بٸرٸنە اينالىپ كەلەدٸ. بۇل اۋرۋعا شالدىعۋشىلاردىڭ دەنٸ ٶزٸن اۋرۋمىن دەپ ەسەپتەمەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ەيگٸلٸ ساياساتكەرلەر, مىقتى عالىمدار, اقىن-جازۋشىلار, تٸپتٸ قاراپايىم ادامدار دا جاسى جەتپەي الجۋى مٷمكٸن دەيدٸ ماماندار. «بۇل اۋرۋدىڭ ناقتى ەمٸ جوق, بيلٸك باسىنداعىلار الجىسا, ونى ەمدەۋ نەمەسە ٶزٸنٸڭ اۋرۋ ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ قيىن», – دەگەن پٸكٸر ايتادى.
[caption id="attachment_13635" align="alignright" width="280"]
ادامنىڭ الجۋى – كەشەگٸسٸن بٷگٸن ۇمىتۋ ياكي كەشەگٸ ايتقانىنا بٷگٸن قارسى سٶز سٶيلەۋ, ٶز ويىن جيناقتاي الماۋ, ورىنسىز اشۋلانۋ, كٶشەدە لاعىپ كەتۋ, ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلمەي قالۋ, جاقىنىن, تۋىسىن, ەتجاقىنىن, تٸپتٸ بالا-شاعاسىن تانىماۋ, ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸن, تۇتاس تاريحىن ەستەن شىعارۋ, ٶزگە بٸرەۋدٸ جاقىنىمەن شاتاستىرۋ سەكٸلدٸ تٷرلٸ ەرەكەتتەردەن بٸلٸنە باستايدى.
الجىعان ادامنىڭ سٶزٸندە جٷيەلٸلٸك بولمايدى. ٸسٸنە قاراپ ونىڭ يا ساۋ, يا اۋرۋ ەكەنٸن ايىرۋ قيىنعا سوعاتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدٸ. بۇل اۋرۋدىڭ كٷردەلٸلٸگٸ سونشالىق, ناقتىلى ەمٸ جوق. تەك الجۋدىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸ بايقالعان سەتتە نەمەسە ودان ەرتەرەك تيٸستٸ ەم-قارەكەتتەر ارقىلى الدىن الۋعا بولادى. ونىڭ نەشەتٷرلٸ مەديتسينالىق, پسيحولوگييالىق, فيلوسوفييالىق تۇجىرىمدارى بار.
الجۋ – ٶتە باياۋ جٷرەتٸن, ادام جۇلىن-جٷيكەسٸنە بٸرتٸندەپ ەنەتٸن اۋىر دەرت.
[caption id="attachment_13636" align="alignleft" width="131"]
الدىمدا اجال بار دەپ ويلانۋى كەرەك
بٸز «ادام قالاي الجيدى?» دەگەن سۇراق تٶڭٸرەگٸندە بەلگٸلٸ پسيحولوگ, پسيحواناليز ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اننا قۇديياروۆا حانىمعا حابارلاسقان ەدٸك. مامان الجۋدىڭ نەشەتٷرلٸ دەڭگەيدە جٷرەتٸنٸن, كەيبٸرٸ كٷندەلٸكتٸ قالىپتى تٸرلٸگٸنەن ٶزگەرٸپ, پسيحولوگييالىق شەڭبەردەن شىعىپ, پسيحياترييالىق مٶلشەرگە دەيٸن اۋىتقيتىنىن ايتادى. اۋرۋدىڭ بۇل تٷرٸن تٷسٸندٸرۋ, ونى ەمدەۋ ٶتە قيىن دەيدٸ پسيحولوگ.
«ادام ٶزٸن ٶزٸ ساقتاۋى ٷشٸن الدىندا اجالى بارىن, بۇل ٶمٸردٸڭ ٶتپەلٸ ەكەنٸن ۇمىتپاۋى كەرەك. سوندا ەر نەرسەگە دايىندالىپ, ٶزٸن-ٶزٸ تىڭ ۇستاۋعا تىرىسادى. جاسى جەتكەن ادامداردىڭ كٶبٸ ميىنىڭ فۋنكتسييالارىنا جاۋاپ بەرە الماي قالادى. بۇل بالا كەزدە العان سوققى, تارتقان ازابى مەن ٸشكٸ كٷيزەلٸستەرٸنەن تۋۋى مٷمكٸن. ونىڭ سەبەبٸن ٶزٸ دە تٷسٸنە بەرمەيدٸ», – دەيدٸ.
ادام بولمىسى جاڭالىققا قۇمار. اينالاسىنىڭ جاڭارۋىن كٷتەدٸ. بٸراق ٶزگەرٸسسٸز, بٸر قالىپتى ٶمٸر ونىڭ نەرۆ جٷيەسٸن زاقىمدايدى. ٷنەمٸ باسشىلىق قىزمەتتە بولۋ مەن ٷنەمٸ جالشى بولۋدىڭ ايىرماشىلىعى از – ەكەۋٸ دە ادام دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى
پسيحولوگ, سونداي-اق, الجۋدىڭ كەيبٸر سەبەبٸ ونىڭ ماماندىعىمەن دە بايلانىستى بولۋى بەك مٷمكٸن ەكەنٸن العا تارتادى. «ٶزٸ سٷيمەگەن ياكي قولىنان كەلمەيتٸن كەسٸپپەن ۇزاق ۋاقىت اينالىسقان ادامداردىڭ كٶبٸ ەرتە شارشايدى. ۇزاق جىلدىق تىعىرىق بٸرتە-بٸرتە ادامنىڭ اقىل-وي قابٸلەتٸن ەلسٸرەتەدٸ. ايتالىق, ساياساتكەرلەردٸڭ كٶبٸنە ٶزٸنٸڭ كەسٸبٸ ۇناماۋى مٷمكٸن. ولار ٶتٸرٸك ايتۋعا, جالعان سٶيلەۋگە, ەكٸجٷزدٸلٸككە داعدىلانادى. تٸپتٸ, ولاردىڭ كٶبٸ شىن مەن ٶتٸرٸكتٸڭ اراسىن ايىرا المايتىن دەڭگەيگە جەتەدٸ».
پسيحولوگ بٸر قىزمەتتە, بٸر ورىندا, ٶزٸنە تانىس بٸر قالىپتى ورتادا ۇزاق ۋاقىت وتىرۋ ادامنىڭ ساناسىنا ايرىقشا سالماق تٷسٸرەتٸنٸن العا تارتادى.
«ادام بولمىسى جاڭالىققا قۇمار. اينالاسىنىڭ جاڭارۋىن كٷتەدٸ. بٸراق ٶزگەرٸسسٸز, بٸر قالىپتى ٶمٸر ونىڭ نەرۆ جٷيەسٸن زاقىمدايدى. ٷنەمٸ باسشىلىق قىزمەتتە بولۋ مەن ٷنەمٸ جالشى بولۋدىڭ ايىرماشىلىعى از – ەكەۋٸ دە ادام دەنساۋلىعىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزبەي قويمايدى», – دەيدٸ پسيحولوگ.
[caption id="attachment_13637" align="alignleft" width="188"]
ديكتاتورلاردىڭ كٶبٸ الجۋعا بەيٸم
ال ساياساتتانۋشى, تاريحشى ەزٸمباي عالي ٷلكەن ساياساتكەرلەردٸڭ كٶبٸ بٸرتە-بٸرتە الجۋ دەرتٸنە دۋشار بولعانىن تاريحي مەلٸمەتتەر راستايتىنىن ايتادى.
اقش پرەزيدەنتٸ رونالد رەيگاننىڭ الجۋ دەرتٸمەن اۋىرعانىن, كەڭەس وداعىنىڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى بولعان حرۋششەۆ پەن برەجنەۆتٸڭ دە مٸنەزٸنەن وسىنداي مەرەز بايقالعانىن مىسال ەتكەن ەزٸمباي عالي: «ادام ٶزٸ مەن نە ايتىپ تۇرمىن دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرٸپ ٷيرەنۋٸ كەرەك, ەسٸرەسە, ساياساتكەرلەر ٶز سٶزٸنە اباي بولعانى جٶن. الجۋ – كٶپسٶزدٸلٸكتەن, ٶزٸنٸڭ ايتقانىنا ەسەپ بەرە الماۋدان, بۇرىنعى ايتقانىن ۇمىتۋدان بەلگٸلٸ بولاتىن اۋرۋدىڭ بٸر تٷرٸ. كٶپتەگەن ساياساتكەرلەر وسى دەرتكە ۇشىراپ, ەل الدىندا ماسقارا بولعان», – دەيدٸ.
[caption id="attachment_13638" align="alignright" width="417"]
ساياساتتانۋشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, كەڭەس وداعىنىڭ ەرتٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ باسشىلارىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸنە قاراساڭىز, بيلٸكتە ۇزاق وتىرۋدىڭ سالدارىنان الجۋدىڭ بەلگٸلٸ بەرٸنە ورتاق بٸر سيندرومى بولعانىن بايقاۋعا بولادى. ولار ٶزگەلەرگە كٷمەنمەن قاراۋ, قارسىلاستارىنىڭ كٶزٸن قۇرتۋعا قۇمارتۋ, قالىڭ رەفورمانىڭ جٷزەگە اسۋىنا مەن بەرمەستەن, كەلەسٸ بٸر رەفورمالاردى قولعا الۋ, جٷيەگە ادال بولا وتىرىپ, سول جٷيەنٸ تۇقىرتۋعا بەيسانالى تٷردە قىزمەت ەتۋ سەكٸلدٸ ٸس-ەرەكەتتەرٸنەن دە كٶرٸنەدٸ.
بٸزگە اتىن ايتپاۋدى ٶتٸنگەن ەدەبيەتشٸنٸڭ بٸرٸ ساياسات ساحناسىندا ٶزگەگە دەس بەرمەۋ, ديكتاتورلىق رەجيمدٸ ۋىسىنا تٷسٸرٸپ, توتاليتارلىق جٷيەنٸڭ قۇرساۋىن ٶزٸنٸڭ جەكە باسىنا پايدالانۋ, وتباسىلىق مٷددە مەن وتان, ەل مٷددەسٸن شاتىستىرىپ الۋ ەزٸرگٸ كٷننٸڭ ٶزٸندە دامۋشى ەلدەردٸڭ كٶپتەگەن ساياساتكەرلەرٸندە بار قۇبىلىس ەكەنٸن العا تارتىپ, «كەيبٸر جٷيەنٸڭ ٶزٸ باسشىلاردى الجۋ دەرتٸنە شالدىقتىرۋعا بەيٸمدەلگەن» دەيدٸ. ول لاتىن امەريكاسى ەلدەرٸنٸڭ ديكتاتورلارىنان سونداي دەرتتٸڭ كٶپ بايقالعانىن ولاردىڭ ەدەبيەتٸنەن كٶرۋگە بولاتىنىن ايتادى.
«كەيبٸر جٷيەنٸڭ ٶزٸ باسشىلاردى الجۋ دەرتٸنە شالدىقتىرۋعا بەيٸمدەلگەن» دەيدٸ.
«مىسالى, م. استۋرياس, گ. ماركەس, م. لوسا, ا. كارپەنتەر سەكٸلدٸ ەلەمگە اتى ماشھٷر جازۋشىلاردىڭ نەگٸزگٸ ەڭبەكتەرٸ ديكتاتورلىق جٷيە تۋرالى كەڭ اۋقىمدا ەڭگٸمەلەيدٸ. ولاردىڭ ەلدٸ بيلەپ-تٶستەگەن پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ كٶبٸ اقىر سوڭىندا الجىپ, ابىرويسىز جاعدايدا ٶلەدٸ. بٸرٸ تاقتا, بٸرٸ كەڭ سارايدا, ەندٸ بٸرٸ قورلىقپەن ەلدٸڭ الدىندا ٶمٸردەن ٶتەدٸ. لاتىن امەريكالىق قالامگەرلەر مۇنداي وقيعانى جەرٸنە جەتكٸزە سۋرەتتەگەن. الجۋدىڭ دەنٸ اشكٶزدٸكتەن, تويىمسىزدىقتان, شەكسٸز بيلٸكتەن تۋاتىنىن ايتادى. ولار «شەكسٸز بيلٸك – شەكسٸز قاسٸرەت» دەگەن تۇجىرىم جاسايدى», – دەيدٸ ول.
[caption id="attachment_13639" align="alignleft" width="200"]
ارلى ادامدار الجۋدان امان بولادى
«التسگەيمەر سىرقاتى ٶركەنيەتتٸ ەلەمنٸڭ مەديتسينالىق, ەلەۋمەتتٸك ھەم ەكونوميكالىق ەڭ ٷلكەن پروبلەماسىنا اينالىپ ٷلگەردٸ. پەندە پاقىردى انا دٷنيەگە ابىرويسىز اتتاندىرۋ جاعىنان بۇل اۋرۋ قازٸردٸڭ ٶزٸندە قۇرباندىعىن قاپىدا باس سالاتىن جٷرەك اۋرۋلارى مەن ەمدەلۋگە ەشقانداي جول قالدىرمايتىن راك اۋرۋلارىن قۋىپ جەتٸپ, باسىپ وزۋعا دايىن تۇر. ەڭ جامانى, الجىپ ٶلەتٸن ادامدى سٸز ەشقاشان الدىن-الا دەرٸگەرگە قاراتىپ, تەكسەرتۋ ٷشٸن اۋرۋحاناعا اپارا المايسىز. سەبەبٸ, ساڭقىلداپ سٶيلەپ وتىرعان اقساقالىڭ «ەندٸ 5 جىلدان سوڭ اقىلىمنان اجىراپ, جىندى بولامىن» دەپ ويلامايدى», – دەيدٸ جۋرناليست, شىعىستانۋشى سانجار كەرٸمباي.
ونىڭ سٶزٸنٸڭ جٷيەسٸنە جىعىلساق, الجۋعا بەيٸم ادامداردىڭ دەنٸ ٶمٸرٸن بوس جٷرٸسپەن ياكي ماعىناسىز ويىن-كٷلكٸمەن, ەلدٸ توناۋمەن, قاناۋمەن ٶتكٸزگەندەر.
مەديتسينالىق جەتٸستٸك قازٸر كەرٸ ادامداردىڭ قايدا جٷرٸپ-تۇرعانىن باقىلايتىن سيگنالداردى تاعىپ قويۋدان ارىعا اسا الماي وتىر. ەسٸنەن ايىرىلعان كٸسٸلەرگە ورناتىلعان سيگنالدىق جٷيە ارقىلى ونى باقىلاپ, بەلگٸلٸ بٸر تەرريتورييادا ۇستاۋعا عانا قاۋقارلى. اۋرۋدى جازۋدىڭ, ەمدەۋدٸڭ, الجۋدىڭ تٷپقاينارى نەدەن شىعاتىنىن ناقتى بٸلۋگە قاۋقارسىز.
«بۇل كەسەلدٸڭ تٷپ تٶركٸنٸن شىنداپ ٸزدەگەن پسيحولوگتار زەرتتەۋ جۇمىسىنا ەيەل, ەركەگٸ ارالاس بٸر مىڭ كاتوليك موناحى مەن دٸنباسىلارىن سۇرىپتاپ الىپ, بارلىعىن بٸردەي قالجىراپ-قارتايعانشا جٸتٸ باقىلايدى. ون ەكٸ جىل ٶتكەندە التسگەيمەر اۋرۋى 174 ادامنىڭ بولمىسىندا بايقالدى.ادامدى ميى تۇرماق نەيروندارىنا شەيٸن ٷڭگٸپ زەرتتەگەن امەريكاندىق عالىمدار كەسەلگە ۇرىنعان كٸسٸلەرگە «تاقۋالىعى ەلسٸز, ار-ۇيات سەزٸمٸ جەتٸسپەيتٸن ناشار پەندەلەر ەدٸ» دەپ, مٸنەزدەمە بەرەدٸ. ار-ۇياتى مول, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٶتە جوعارى, ادامگەرشٸلٸك زاڭدارىن بارىنشا بۇزباۋعا تىرىساتىن اقجٷرەكتەردٸڭ بۇل اۋرۋعا دۋشار بولۋ ىقتيمالدىعى 11-اق پايىز بولدى. بۇل– وپاسىز بولماي, ارلى بولساڭ 90% جاعدايدا اۋرۋدان امان قالاسىڭ دەگەن سٶز»,– دەيدٸ ول.
اقش عالىمدارىنىڭ ەسەبٸنە جٷگٸنسەك, جىل ساناپ ەلەمدە الجۋ (التسگەيمەر اۋرۋى) دەرتٸنە شالدىققانداردىڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. كەيبٸر دەرەك كٶزدەرٸ بويىنشا الجىعان قارتتاردىڭ سانى ەلەم بويىنشا 26 ميلليوننان ارتقان. ادامدار نەگٸزٸنەن 60 جاستان اسقان سوڭ الجۋدىڭ تٷرلٸ كەسەلٸمەن بەتپە-بەت كەلەدٸ. قازٸر 65 جاستان اسقان ادامداردىڭ 10 پايىزى الجۋ دەرتٸنە شالدىقسا, ال 85 جاستان اسقانداردىڭ 30 پايىزى وسى مەرەزبەن اجال قۇشادى. 2050 جىلدارى الجىپ ٶلەتٸن قارتتاردىڭ سانى 100 ميلليوننان اسىپ, شەشٸمٸن تابۋ قيىن كٷردەلٸ مەسەلەگە اينالادى دەپ بولجاپ وتىر.
ت. ٶسكەنباي.
