يممۋنيتەتتٸ ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تەك اۋىرىپ, ەم ٸزدەگەندە عانا ەسكە تٷسٸپ جاتاتىنى ٶتٸرٸك ەمەس. ەسٸرەسە كٷن سۋىتقاندا اعزاداعى يممۋندىق جٷيە تٶمەندەپ, سونىڭ سالدارىنان سۋىق تيگەننەن پايدا بولاتىن اۋرۋلار جيٸلەپ كەتەدٸ. «اۋىرىپ ەم ٸزدەگەنشە, اۋىرمايتىن جول ٸزدە» دەگەن حالىق ٸشٸندە تەمسٸلگە سٷيەنسەك, بٸردەن دەرٸ-دەرمەككە جٷگٸنبەي, الدىمەن اعزاداعى اۋرۋعا قارسى قورعانىش قابٸلەتٸن قاتايتىپ, يممۋندىق جٷيەنٸ كٷشەيتۋ قاجەت ەكەنٸن ەسكەرە بەرمەيمٸز. ال يممۋنيتەتتٸ كٷشەيتۋدٸڭ ماڭىزدى جولى - دۇرىس جەنە پايدالى تاماقتانۋ. وسى مەسەلە جٶنٸندە بٸز دۇرىس تاماقتانۋ ەكسپەرتٸ, نۋتريتسولوگ, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترٸ, «سەنٸمەن بولاشاق» رقب ساراپشىسى ەركەجان ماراتقىزىمەن ەڭگٸمەلەسكەن ەدٸك.
- ادام اعزاسىنداعى يممۋندىق جٷيەنٸڭ قۋات-كٷشٸ تٶمەندەگەندە اعزا تٷرلٸ ينفەكتسييانى بٸردەن ٸلٸپ الۋعا بەيٸم كەلەدٸ. ەسٸرەسە قازٸرگٸدەي, كٷز مەزگٸلٸندە اعزا ەرەكشە قولداۋدى قاجەت ەتەدٸ, - دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن كەسٸبي مامان. - يممۋنيتەت دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ – دەنەنٸڭ قارسىلاسۋ قابٸلەتٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ياعني يممۋنيتەت قالىپتى دەڭگەيدە بولسا ول اعزاعا ەنگەن بٶگدە جاسۋشالاردى, ينفەكتسييالار مەن ۆيرۋستاردى بەيتاراپتاندىرىپ, سودان كەيٸن جويىپ جٸبەرەدٸ. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, يممۋنيتەت – بٸزدٸڭ ٸشتەگٸ ارمييامىز. ال ادامنىڭ يممۋنيتەتٸ قالاي ساقتالادى? ول پايدالى ۇيقىنىڭ, دەنە بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ جەنە دۇرىس تاماقتانۋدىڭ ارقاسىندا ساقتالادى.
– ياعني قازاقتا «اس – ادامنىڭ ارقاۋى» دەپ تەگٸن ايتىلماسا كەرەك. جالپى دۇرىس تاماقتانۋ دەگەنٸمٸز نە, تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭٸز?
– ادام دەنساۋلىعىنىڭ ماڭىزدى فاكتورى - دۇرىس تاماقتانۋ. تاماقتانۋ ساندىق جەنە ساپالىق تۇرعىدان دا مٷمكٸندٸگٸنشە پايدالى بولۋى قاجەت. دۇرىس تاماقتانۋ دەگەنٸمٸز كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن تاعامدى تەپە-تەڭ ەتٸپ پايدالانۋ, اعزاڭىزعا قاجەتتٸ قورەكتٸك زاتتاردى جەتكٸلٸكتٸ مٶلشەردە تۇتىنۋ. اعزامىزدىڭ كٷندەلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن بازالىق مۇقتاجىن جابۋ, قاجەتتٸ ماكرو, ميكرونۋتريەنتتەردٸ الۋ. مىسالى, كٷندەلٸكتٸ تاعام راتسيونىنا نە كٸرۋ كەرەك, اقۋىزدىڭ, كٶمٸرسۋلاردىڭ, مايلاردىڭ جەنە جاسۋنىقتىڭ مٶلشەرٸ قانشا بولۋى كەرەك دەگەن سىندى مەسەلەنٸ اجىراتىپ العان جٶن.بٸراق سول استىڭ ٶزٸن قاجەتٸنە, سىرقاتىنا جەنە جاس ەرەكشەلٸگٸنە قاراي مٶلشەرلەپ تۇتىنۋ كەرەكتٸگٸن دە ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
– ياعني تاماق جەۋگە دە ساۋاتتىلىقپەن قاراۋ كەرەك دەيسٸز عوي?
– ٶتە دۇرىس ايتاسىز. الدىمەن نە ٷشٸن تاماقتانامىز, سونى بٸلۋٸمٸز كەرەك? ٶكٸنٸشكە وراي, قازٸرگٸ دامىعان زاماندا بٸز استى تەبەتٸمٸز بولماسا دا جەۋ كەرەكپٸز دەگەن تەۋەلدٸلٸككە تٷسٸپ قالعانبىز, تاماق ٸشۋ ەرەجەسٸنە كٶڭٸل اۋدارمايمىز. ەشقانداي رەجيمسٸز, قاجەتتٸلٸكسٸز قولدانىلادى. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, كٶپشٸلٸگٸ تاماقتانۋ - قارىن تويدىرۋ دەپ قارايدى. وسىنداي قاتەلٸكتەردەن, ساپاسىز تاماق جەۋدٸڭ سالدارىنان قانشاما اۋرۋلار كٶبەيٸپ جاتىر, تٸپتٸ ول اۋرۋلار جاسارىپ تا بارا جاتىر. ەكٸ جاستىڭ بٸرٸنە كەلمەي اسقازانى اۋىرىپ جٷرگەن جاستار كٶپ. كٸشكەنە سەبيدٸڭ ٶزٸندە ٶتٸندە تاس بار دەپ جاتىر. «اۋرۋ- استان» دەپ قازاق تەكتەن تەككە ايتىپ كەتكەن جوق. توكسيندەرگە, حيميكاتتارعا تولى تاماقتاردى, تەز دايىندالاتىن فاسفۋدتاردى قولدانۋ ارقىلى كەي اۋرۋلاردى ٶزٸمٸز قولدان تۋدىرىپ جاتقان جايىمىز بار. سوندىقتان, دۇرىس تاماقتانۋدى بٸر رەتتٸك جٷيە دەپ قاراماي, ونى قالىپتى جولعا قويا بٸلۋ ەربٸر ادامنىڭ سانالىلىعى جەنە ٶز اعزاسىنا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ياعني ٶمٸرٸڭٸزدٸ جاقسارتۋ ٶز قولىڭىزدا دەگەن سٶز.
– دۇرىس تاماقتانۋدى قولعا العان كەزدە قانداي كەڭەستەردٸ ەسكەرگەن جٶن?
– باستى ەرەجە – اعزانى كٷيزەلٸسكە تٷسٸرٸپ الماۋ. سەبەبٸ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن باسقاشا تاماقتانىپ جٷرگەن ادام بٸردەن كالورييانى ازايتسا, اعزاسى قينالىپ قالادى. سوندىقتان دۇرىس تاماقتانۋدى باستاعاندا زيياندى تاماقتاردى پايدالى ٶنٸمدەرمەن بٸرتٸندەپ اۋىستىرۋ ارقىلى كٶشۋ كەرەك. مىسالى, قۋىرىلعان تاماقتاردان باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا بۋعا جەنە سۋعا پٸسكەن تاماقتاردى تاڭداڭىز. سۋدى قاجەتتٸ مٶلشەردە پايدالانۋ دا دۇرىس تاماقتانۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى. سۋ تەپە- تەڭدٸگٸن ساقتاۋ, اس قورىتۋ جۇمىسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سۇلۋلىققا, تەرٸ قۇرىلىمىنا پايداسى مول. جەنە بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ تاڭعى اسقا نەمقۇرايلى قاراماۋ كەرەك. كٶپشٸلٸك تاڭعى اسقا جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت بٶلە بەرمەيدٸ. تاڭعى اس ٸشپەۋ ٷشٸن «ٷلگەرمەيمٸن», «ونىڭ ورنىنا ۇيىقتاپ الايىن», «تاڭ اتپاي تاماق باتپايدى, تەبەتٸم جوق» جەنە ت.ب. سىلتاۋلاردى ايتادى, نەمەسە جٷردٸم-باردىم بٸرنەرسەنٸ جەي سالىپ شىعىپ كەتەدٸ. بۇل دۇرىس ەمەس. «تاڭعى استى تاستاما, تٷسكٸ استى تويىپ ٸش, كەشكٸ اسقا قاراما» دەگەن حالىق دانالىعى بار ەمەس پە? كٷنٸمٸزدٸڭ بەرەكەلٸ, ەنەرگيياعا تولۋ بولىپ ٶتۋٸ تاڭعى اسقا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ۇمىتپاعانىمىز جٶن.
– مامان رەتٸندە ايتىڭىزشى, تاڭعى اسقا نە جەۋ كەرەك?
– تاڭعى استىڭ راتسيونىندا كٷنٸ بويى اعزاعا كٷش-قۋات بەرەتٸن قورەكتٸك زاتتار مولىنان بولۋى كەرەك. تٷنگٸ ۇيقىدا اعزا دەمالىپ, قالپىنا كەلۋٸ ٷشٸن كٶپ رەسۋرسىن جۇمسايدى. سول كەتكەن ەنەرگييانىڭ ورنىن بٸز تاڭعى اسپەن تولتىرۋىمىز كەرەك. الدىمەن ۇيقىدان تۇرعاندا مٸندەتتٸ تٷردە جىلى سۋ ٸشكەن دۇرىس. بۇل اسقازان, ٸشەك جولدارى مەن قان اينالىمىن ٸسكە قوسادى. سۋ جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن قيمىلداۋ كەرەك. ەسكەرەتٸن جايت, سۋدى اسىقپاي, ۇرتتاپ ٸشكەن دۇرىس. 30-40 مينۋتتان سوڭ بارىپ تاڭعى اس ٸشۋ كەرەك. تاڭعى اسقا سٷت قوسىلاتىن جٷگەرٸ ٷلپەكتەرٸن نەمەسە جەڭٸل بۋتەربرود قابىلداۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبٸ, تاڭەرتەڭگٸلٸك ۋاقىتتا اقۋىز, ماي, كٶمٸرسۋدىڭ سٸڭٸرٸلۋٸن رەتتەيتٸن فەرمەنتتەردٸڭ بٶلٸنە قويماۋى ەسەرٸنەن, اسقازاندا مۇنداي اس تٷرلەرٸ دۇرىس قورىتىلا قويمايدى. سونىمەن تاڭعى اسقا نە جەۋ كەرەك: جانۋار تەكتٸ اقۋىز ٶنٸمدەرٸ (ەت, قۇس ەتٸ, بالىق, سٷزبە, ٸرٸمشٸك, جۇمىرتقا) جەنە ٶسٸمدٸك تەكتٸ اقۋىز ٶنٸمدەرٸ (بۇرشاق تۇقىمداستارى نوقات, ٷرمەبۇرشاق, جاسىمىق), سۋبٶنٸمدەردەن (باۋىر, كٶكباۋىر, بٷيرەك, ٶكپە, جٷرەك, تٸل) دايىندالعان پاشتەتتەر, جارما ٶنٸمدەرٸ (كٷردەلٸ كٶمٸرسۋلار) جەنە مٸندەتتٸ تٷردە پايدالى ماي تٷرلەرٸن (گحي مايى, سارى ماي 85%-تەن جوعارى, قايماق, قۇيرىق ماي, زەيتٷن مايى) جەۋگە بولادى. تاڭعى استى جاڭا پٸسكەن كٶكٶنٸستەرمەن تولىقتىرۋ دا دەنساۋلىققا زييان كەلتٸرمەيدٸ.ولار دەرۋمەندەردٸڭ, مينەرالداردىڭ جەنە ميكروەلەمەنتتەردٸڭ كٷندەلٸكتٸ قۇنىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن الۋعا كٶمەكتەسەدٸ. جاڭا سىعىلعان شىرىنداردى جاساۋعا بولادى. دەگەنمەن, اسقازان-ٸشەك جولدارىن تٸتٸركەندٸرمەۋ ٷشٸن تسيترۋس جەمٸستەرٸن اش قارىنعا تەرٸس پايدالانباعان دۇرىس. قىسقاسى تاڭعى استى تاستاماۋ ۇيقىداعى اعزانى وياتادى; اعزانى گليكوگەن زاتىمەن بايىتادى; زات الماسۋدى بەلسەندٸ ەتەدٸ; كٷنٸ بويى بويىڭىزعا قۋات سىيلايدى; مي مەن بۇلشىقەتتٸڭ جۇمىسىن جاقسارتادى. كٷنٸڭٸزدٸڭ قانشالىقتى نەتيجەلٸ بولاتىنى تاڭەرتەڭگٸ تاماقتىڭ ساپاسى مەن مٶلشەرٸنە بايلانىستى.
– سونىمەن, يممۋنيتەتٸمٸزدٸ كٶتەرۋ ٷشٸن قالاي دۇرىس تاماقتانامىز?
– جالپى يممۋندىق جٷيە تولىققاندى فيزيولوگييالىق تۇرعىدا جۇمىس جاساۋ ٷشٸن بالا دا ەرەسەكتە كٷن تەرتٸبٸن بيولوگييالىق ىرعاقتىلىققا ساي ساقتاعانى جٶن. وعان سۋ رەجيمٸ, 7-8 ساعاتتىق ۇيقى, دۇرىس تەڭدەستٸرٸلگەن تاماقتانۋ, تاماق ٸشۋ ەرەجەسٸ, فيزيكالىق جاتتىعۋلار, تازا اۋادا سەرۋەندەۋ, تابيعات اياسىندا بولۋ, كٷيزەلٸستٸ بولدىرماۋ… وسى جاعدايلار ەسكەرٸلگەندە عانا يممۋنيتەتٸڭٸز جاقسى بولادى. قازٸر ەندٸ بار ازىق-تٷلٸكتٸ ساتىپ الامىز. الىپ جاتقان ازىق-تٷلٸكتٸڭ قۇرامىن مٸندەتتٸ تٷردە وقۋىمىز كەرەك. بٸز باعاسىنا قاراپ, ارزان ەكەن دەپ الا سالامىز, باعاسىنا ەمەس الدىمەن ساپاسىنا قاراۋىمىز كەرەك. جاقسى تاعام ارزان, قىمباتتان تۇرمايدى, ونىڭ قۇرامىنداعى پايدالى زاتتاردان تۇرادى. سودان سوڭ كٷندەلٸكتٸ تۇتىناتىن تاعامنان تۇز بەن قانتتىڭ مٶلشەرٸن شەكتەۋ قاجەت. گازدالعان سۋسىنداردى مٷلدەم ٸشپەگەن جٶن: ولاردىڭ قۇرامىندا قانت مٶلشەرٸ ٶتە كٶپ. ونىڭ ورنىنا شٶپ شاي مەن كٶكٶنٸس پەن جەمٸس-جيدەكتەردەن جاسالعان شىرىن ٸشٸڭٸز. اسقازان ٸشەك قۇرىلىسىنىڭ شىرىشتى قاباتىن جاقسارتۋ ٷشٸن سورپانى , ونىڭ ٸشٸندە سٷيەكتەن جاسالعان سورپا ٶتە جاقسى كٶمەكتەسەدٸ. ودان كەيٸن مايلى تاعامدار جەۋ كەرەكپٸز. ياعني دۇرىس ماي تاڭداۋىمىز كەرەك. مايلار ادام راتسيونىنداعى نەگٸزگٸ قورەكتٸك زاتتاردىڭ بٸرٸ. ەگەر تاماق راتسيونىندا ماي بولماسا, رەپرودۋكتيۆتٸ فۋنكتسييا ناشارلايدى, مايدا ەريتٸن ا, ە, د, ك دەرۋمەندەرٸ اعزاعا تيٸستٸ دەڭگەيدە سٸڭٸرٸلمەيدٸ, ٶت قابى ٷنەمٸ تۇراقتى جيىرىلىپ, ٶت بۇلاقتاي اقپايدى, ٶكپەدە سۋرفاكتانتتىڭ تٷزٸلۋٸ (90% مايدان تۇرادى) ناشارلايدى.سونىمەن قاتار ميدىڭ قىزمەتٸ ٷشٸن دە مايلار قاجەت. مايلار كٷش-قۋات الۋدىڭ قاينار كٶزٸ . قازٸر كٶبٸ ماي جەسەك سەمٸرٸپ كەتەمٸز دەگەن جاڭساق پٸكٸردە جٷرەدٸ. الىستان ٸزدەمەي-اق, اتا-بابالارىمىز تۇتىنعان جىلقى,قوي,سيىر ەتٸن جەپ, ەنەرگەتيك ەمەس ۇلتتىق سۋسىندارىمىزعا قايتىپ ورالساق,ترانسجيرلار ەمەس تٶرت-تٷلٸكتەن الىنعان مايلاردى راتسيونعا قوسساق پايدا تاپپاساڭىز,زييان شەكپەيتٸنٸڭٸز حاق! ەگەر شامادان تىس شىدامسىزدانىپ جٷيكەڭٸز جۇقارىپ جٷرسە, وعان قوسا ۇمىتشاقتىق مازالاسا الدىڭىزداعى اسقا دا كٶڭٸل اۋدارىڭىز. جالپى ايتقاندا تاماقتانۋ بولسىن, تەربيە بولسىن جاۋاپ ٸزدەسەك بارلىق دٷنيە ٶزٸمٸزدٸڭ تامىرىمىزدا, تٷبٸمٸزدە جاتىر. سوندىقتان, ۇرپاق دەنساۋلىعى - ۇلت دەنساۋلىعى الاڭداتسا, تابيعي, تازا ٶنٸمدەردٸ, پايدالانىپ تەكتٸلٸگٸمٸزدٸ ارتتىرايىق!
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
مەرۋەرت مەۋلەتقىزى,
بٸرلەستٸك جۋرناليسٸ
