الماتى – الىپ مەگاپوليس. اۋماعى كەڭ, تىنىسى تەرەڭ قالاعا ەكٸم بولۋ وڭاي ەمەس. ەربولات دوساەۆ ٷش جىلدان استام ۋاقىت ەكٸم بولعان كەزەڭدە الماتى ەلەۋلٸ ٶزگەرٸستەردٸ باستان ٶتكەردٸ. قالانىڭ ەكونوميكاسى ٸلگەرٸ باسىپ, تۇرعىنداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى مەن ينفراقۇرىلىمى ايتارلىقتاي جاقساردى. بۇل كەزەڭ الماتى تاريحىندا قارقىندى دامۋ مەن تۇراقتى ٶسٸم دەۋٸرٸ رەتٸندە قالارى سٶزسٸز. وسى تۇستا, Dalanews.kz دوساەۆتىڭ 3 جىلدا اتقارعان جۇمىستارىنا شولۋ جاسادى.
الماتىنىڭ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ – ينجەنەرلٸك ينفراقۇرىلىمنىڭ تٷبەگەيلٸ جاڭارۋى. قالانىڭ سۋ قۇبىرلارى مەن كەرٸز جٷيەلەرٸ ەسكٸ ەدٸ. كەيٸنگٸ ٷش جىلدا 538 شاقىرىمدىق سۋ جٷيەلەرٸ قايتا جٶندەلٸپ, جاڭادان 620 شاقىرىم سۋ قۇبىرى تارتىلدى. نەتيجەسٸندە قالاداعى اۋىزسۋمەن قامتۋ دەڭگەيٸ 99,6 پايىزعا جەتٸپ, جەلٸلەردٸڭ توزۋ كٶرسەتكٸشٸ تٶمەندەدٸ. ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تۇراقتىلىعى دا قامتاماسىز ەتٸلٸپ, جاڭا “الماگٷل” قوسالقى ستانتسيياسى ٸسكە قوسىلدى. ەلەكتر جەلٸلەرٸنٸڭ 360 شاقىرىمى جاڭارتىلىپ, ينفراقۇرىلىمنىڭ جالپى توزۋى ايتارلىقتاي ازايدى.
الماتىنىڭ كٶشەلەرٸ دە نازاردان تىس قالعان جوق. ٷش جىل ٸشٸندە قالادا 75 شاقىرىم جاڭا جول تٶسەلٸپ, 650 شاقىرىم جول ورتاشا جٶندەۋدەن ٶتتٸ. ساپالى جولداردىڭ ٷلەسٸ 92 پايىزعا جەتتٸ. دوساەۆ قالاداعى قوعامدىق كٶلٸك جٷيەسٸن تٷبٸرٸمەن جاڭعىرتىپ, ەكولوگييالىق تازا كٶلٸكتەردٸڭ ٷلەسٸن 70 پايىزعا جەتكٸزدٸ. اۆتوبۋستاردىڭ ورتاشا پايدالانۋ مەرزٸمٸ 2,5 جىلعا دەيٸن قىسقاردى. قالادا 600 گازبەن جٷرەتٸن اۆتوبۋس پەن 100 ەلەكتروبۋس ساتىپ الىندى. تروللەيبۋس پاركٸ تولىق جاڭارتىلدى. قازٸر الماتىنىڭ قوعامدىق كٶلٸگٸندەگٸ جايلىلىق پەن تيٸمدٸلٸك جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ.
ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىمعا كەلسەك, ٷش جىل ٸشٸندە الماتىدا 18 مەكتەپ سالىندى. وعان قوسا 21 جاڭا مەكتەپتٸڭ قۇرىلىسى جوسپارلانىپ, بٸلٸم وشاقتارىنىڭ سانى 434-كە جەتتٸ. قالادا مەكتەپ تاپشىلىعى 5 مىڭ ورىنعا دەيٸن ازايدى. ەسٸرەسە "مەكتەپ اۆتوبۋسى" جوباسىنىڭ ارقاسىندا قالا شەتٸندەگٸ 16 مىڭنان استام وقۋشى مەكتەپكە قينالماي جەتٸپ جٷر. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا دا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸستەر بولدى. الماتىدا 12 مەديتسينالىق مەكەمە سالىنىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرٸنٸڭ جابدىقتالۋى 96,4 پايىزعا جەتتٸ. بۇل الماتى تۇرعىندارىنىڭ ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرعان نەگٸزگٸ فاكتورلاردىڭ بٸرٸ.
قالا ەكٸمٸنٸڭ ەڭ كٶپ سىنالعان جەنە كٷردەلٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ – بەيبەرەكەت قۇرىلىس ەدٸ. دوساەۆ ەسٸرەسە تاۋلى ايماقتاعى زاڭسىز قۇرىلىستارعا قارسى كٷرەستٸ. قالا بويىنشا ٷش جىلدا 90 زاڭسىز نىسان سٷرٸلدٸ. تۇرعىنداردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان نٷكتەلٸ قۇرىلىستار مەسەلەسٸ بويىنشا ەكٸمنٸڭ جەكە ارالاسۋىمەن بٸرقاتار جوبا توقتاتىلىپ, كەيبٸر اۋماقتاردا جاسىل ايماقتار پايدا بولدى.
"حالىق قاتىساتىن بيۋدجەت" باعدارلاماسى دا الماتىنىڭ جاڭا تىنىسىن اشتى. بۇل باعدارلاما ارقىلى تۇرعىندار ٶز اۋدانىنا قاجەت جوبالاردى ۇسىنىپ, داۋىس بەرٸپ, ٷزدٸك يدەيالار قالا بيۋدجەتٸنەن قارجىلاندىرىلدى. كەيٸنگٸ ٷش جىلدا باعدارلامانىڭ قارجىسى 2,6 ەسەگە ارتتى, نەتيجەسٸندە جىل سايىن قالادا 300-دەن استام شاعىن ينفراقۇرىلىم جوباسى جٷزەگە اسىپ وتىر.
"جاسىل الماتى" جوباسى اياسىندا قالادا سوڭعى ٷش جىلدا 1,2 ميلليوننان استام اعاش وتىرعىزىلدى. ەكٸمنٸڭ تاپسىرماسىمەن جاڭا تالاپتار بەكٸتٸلٸپ, اعاشتاردى كٷتٸپ-باپتاۋ, قورعاۋ ەرەجەلەرٸ قاتايدى. اۆتوماتتى سۋارۋ جٷيەسٸ ورناتىلىپ, قالا ەكولوگيياسىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ.
ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەر دە قارقىندى ٶستٸ. ٷش جىلدا الماتىنىڭ ٸشكٸ ٶڭٸرلٸك ٶنٸمٸ ەكٸ ەسەگە ارتىپ, 29,2 تريلليون تەڭگەگە جەتتٸ. جان باسىنا شاققانداعى ٶنٸم كٶلەمٸ 7,5 ميلليون تەڭگەدەن 12,9 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا الماتى تٸپتٸ كەيبٸر مەملەكەتتەردٸ باسىپ وزادى. قالاعا تارتىلعان ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ 5,2 تريلليون تەڭگەنٸ قۇراپ, الماتى ەلدەگٸ ينۆەستيتسييالىق تارتىمدى قالالاردىڭ كٶشٸن باستادى. بيۋدجەت كٸرٸسٸ دە ەكٸ ەسەگە ارتتى. 2025 جىلى الماتى بيۋدجەتٸ العاش رەت 2,4 تريلليون تەڭگەدەن اسىپ تٷستٸ.
الماتى ەكونوميكاسىنىڭ باستى درايۆەرٸ – شاعىن جەنە ورتا بيزنەس. ٷش جىلدا قالاداعى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ ٷلەسٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 60,3 پايىزىنا جەتتٸ. قازٸر الماتىداعى ەكونوميكالىق بەلسەندٸ حالىقتىڭ 85,6 پايىزى وسى سالادا ەڭبەك ەتۋدە.
جالاقى دەڭگەيٸ دە ايتارلىقتاي كٶتەرٸلدٸ. كەيٸنگٸ ٷش جىلدا الماتى تۇرعىندارىنىڭ ورتاشا جالاقىسى 329 مىڭ تەڭگەدەن 539 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن ٶسٸپ, ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ ايتارلىقتاي جاقساردى. ەسٸرەسە اقپاراتتىق تەحنولوگييا سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردٸڭ تابىسى ايرىقشا ارتقان.
الماتى تۋريزم بويىنشا دا بيٸك بەلەستەرگە كٶتەرٸلدٸ. تۋريستەر سانى 91,8 پايىزعا ٶسٸپ, مەگاپوليس حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. The New York Times پەن Wanderlust رەيتينگتەرٸنە ەندٸ. تۋريستەر ٷشٸن 43 قوناقٷي سالىنىپ, 26 تۋريستٸك ينفراقۇرىلىم جوباسى جٷزەگە اسىرىلۋدا. بۇل الماتىنىڭ كەلەشەگٸنە سالىنعان ماڭىزدى ينۆەستيتسييا.
قورىتا ايتقاندا, دوساەۆ باسقارعان ٷش جىلدا الماتى ايتارلىقتاي جاڭا تىنىس الدى. اتقارىلعان جۇمىستار قالا دامۋىنا تىڭ سەرپٸن بەردٸ. بۇل وڭ ٶزگەرٸستەر الماتىنىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋىنىڭ ٸرگەتاسىن قالاپ, الداعى ونجىلدىقتارعا ناقتى باعدار بولادى.
