ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاقستاننىڭ جاعدايىندا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك - ەل ٸشٸندەگٸ ەركٸن ويلى باسپاسٶزدٸ ەكٸمشٸلٸك جولمەن رەتٸن تاۋىپ تۇنشىقتىرۋ; قازاق باسپاسٶزٸنە ەكٸنشٸ سورتتى دەگەن تاڭبا باسىپ, ونىمەن ساناسپاۋ; جازعانىنا مەن بەرمەۋ, شەتكە قاعۋ, قارجىلىق مٷمكٸندٸگٸن تارىلتىپ, جاڭا كەڭٸستٸككە ٶتۋٸنە, دامۋىنا بارىنشا كەدەرگٸ جاساۋ; باسپاسٶز اتاۋلىنى بٸر ورتالىققا باعىندىرۋ ارقىلى باسپاسٶز ەركٸندٸگٸن شەكتەۋ ەرٸ بيلٸككە تەۋەلدٸ ەتۋ بولىپ تابىلادى. مٸنە, بيلٸكتٸڭ اقپارات ساياساتىنا جاۋاپتى «كٸسٸلەردٸڭ» "اقپاراتتىق ساياسات" دەپ تٷسٸنەتٸنٸ جەنە جاساپ وتىرعان جۇمىستارىنىڭ سيقى.
سوندا قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق ساياساتى كٸمدەر ٷشٸن قولايلى بولىپ تۇر? رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋس ەلدەرٸنەن شىققان مەديا-ترانزيتتٸ تۇلعالار ٷشٸن. نەگە دەرسٸز? بٸزدٸڭ شە مۇنىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
بيلٸكتٸڭ اقپاراتتىق تٷسٸنٸگٸ: قازاق تٸلٸ – قور, ورىس تٸلٸ – زور
قازاقستان بيلٸگٸ شيرەك عاسىر بويى مەملەكەتتٸك تٸل مەسەلەسٸن شەشە الماي كەلەدٸ. تٸل جاعدايى سٶز بولسا, بيلٸك ۇرسىپ جاۋاپ قاتادى. مىسالى بىلاي: «سەندەرگە نە جەتپەيدٸ, ٶزدەرٸڭ سٶيلەپ الىڭدار, قازاق تٸلٸ دەپ جىلاعاندى قاشان قوياسىڭدار?!.» ت.ب. وسىلايشا قازاققا دٷرسە قويا بەرەتٸن بيلٸك ساياسي ەرٸك-جٸگەرگە يەك ارتىپ, ناقتى ٸسكە ەشقاشان بارعان ەمەس. تاپ وسى تٸل مەسەلەسٸندەگٸ بيلٸكتٸڭ ۇستانىمى مەن كٶزقاراسى اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن تۇرالاتىپ, ونى ويدان-قىردان قاشقان كٶلدەنەڭ كٶك اتتىنىڭ پايداسىنا شەشٸلۋٸنە جول اشىپ بەردٸ. مٸنە, قاراڭىز: (http://radiotochka.kz/8997-kto-vladeet-populyarnymi-kazahstanskimi-internet-portalami.html)
مۇنداي رەيتينگ تٷزۋدە دە ٷلكەن ماقسات جاتىر. ول – ەلەمدٸ ورىس تٸلٸ ارقىلى عانا تانىپ-بٸلٸپ وتىرعان بيلٸكتەگٸ شەندٸلەرگە قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ جانازاسى ەلدەقاشان شىعارىلعانىن, وسى تٸزٸمدەگٸ «مىقتىلارمەن» عانا ساناسىپ, كەڭەسٸپ, بيۋدجەتتٸڭ اقپارات سالاسىنا قاراستىرىلعان اقشاسىن وسىلارعا تەڭدەي بٶلٸپ بەرٸپ, اقپاراتتىق ساياسات تٷزەسٸڭ دەگەن دوڭ ايبات. شۋىلداماسىن دەپ اراسىندا يتكە تاستاعان سٷيەكتەي عىپ قازاق باسپاسٶزٸنە دە بٸرەر قارا باقىر لاقتىرىپ قوياتىنى بار. قاراپ وتىرساڭىز, بۇل تٸزٸمدەگٸ اقپاراتتىق رەسۋرستار ورىس تٸلٸندە كونتەنت جاساعان. قازاق تٸلٸ تەك ەلسٸز, سولعىن ەرٸ ٷنەمٸ تٷستەن كەيٸن ماڭىرايتىن اۋدارما كٷيٸنە تٷسكەن. بۇل – مەملەكەتتٸك تٸلدٸ, تۇتاس قازاق باسپاسٶزٸن جوققا شىعارىپ, اقپاراتتىق كەڭٸستٸككە كٸمنٸڭ يە بولىپ وتىرعانىن ٷنسٸز تٷسٸندٸرۋ. جۇمىس جٷرگٸزۋ تەسٸلدەرٸ دە اقپاراتتىق كٶرٸنگەنٸمەن, قوعامنىڭ ويىن لاستاۋ, قوعامنىڭ نازارىن تٷككە تۇرعىسىز ايعاي-شۋعا اۋدارىپ, جوق نەرسەنٸ جالاۋلاتۋ. ال, مەملەكەتتٸك مٷددە, ۇلتتىق قۇرىلىس, قازاق مەسەلەسٸنە كەلگەندە, لەم دەپ اۋىز اشپايدى. سەبەبٸ, ونداي مەسەلەلەر ولارعا جات. ٶيتكەنٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ ولارعا قاجەتتٸلٸگٸ جوق. ورىس تٸلٸ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ, مەملەكەت پەن اقپاراتتىق نارىقتاعى بار قارجىنى قولىنا ەكەپ بەرٸپ وتىر. مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ٶزٸ جىلدار بويى ەرٸنبەي-جالىقپاي جاساپ بەردٸ. وسىدان كەيٸن ولاردىڭ مەملەكەتتٸك مٷددەمەن جاتىرلاس قازاق مەسەلەسٸنە تٷكٸرگەنٸ بار. جەنە اقپاراتتىق ساياساتقا جاۋاپتى مەسكەۋدەن وقىعان «كٸسٸلەردٸڭ دە». بۇ «كٸسٸلەردٸڭ» ولاي ەتەتٸنٸ, باسقانى بىلاي قويعاندا, پرەزيدەنتتٸڭ ماقالالارى مەن سۇحباتتارىن رەسەيلٸك گازەتتەردە جارييالاتىپ, قازاقستاندا پرەزيدەنتتٸڭ جازعانىن, ايتقانىن باسۋعا جارايتىن قازاق باسپاسٶزٸ جوق ەكەنٸن ورىستٸلدٸ ەلەمگە جارييا ەتتٸ. سودان سوڭ, قازاقستانداعى باسپاسٶز نارىعىنا رەسەيلٸكتەر اعىلا باستادى. ولار ەلدەگٸ ورىس تٸلدٸ جۋرناليستتٸك ورتا مەن سول ورتانىڭ «مىقتىلارىمەن» تەز تٸل تابىسىپ, كٶزدەگەن ماقساتتارى بٸر ەكەنٸن بٸلگەن سوڭ, جوعارىداعى «كٸسٸلەردٸڭ» قولداۋىمەن قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىنا كٸردٸ دە كەتتٸ. مٸنە, قازٸر قازاق باسپاسٶزٸ جابىلىپ, قاراجاتتان قىسىلىپ, جۋرناليستتەرٸ قىسقارىپ جاتقاندا ولار ميلليونداپ تابىس تاۋىپ وتىر. بەرٸ اقپاراتتىق ساياساتتى تٷزٸپ وتىرعان شەندٸ «كٸسٸلەردٸڭ» ەڭبەگٸ.
بەسەكە جەنە باسپاسٶز
قازاق باسپاسٶزٸ تۋرالى سٶز بولا قالسا, "جىلاۋىق", "ٷكٸمەتتەن اقشا سۇراعاننان باسقا تٸرلٸك جاسامايدى", "دامۋعا ىقىلاسسىز", "رەيتينگٸ تٶمەن", "جۋرناليستيكاسى ەلسٸز", "بەسەكەگە قابٸلەتسٸز", "ساۋاتسىز", "قازٸرگٸ زامانعى جۋرناليستيكانىڭ زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەرٸنەن حابارسىز", - دەگەندٸ ەستيمٸز. تٸپتٸ, ورىس تٸلدٸ باسپاسٶزدٸڭ «مىقتىلارى» ۇيىمداستىراتىن فورۋمداردا دا وسى تەكتەس سٶزدەردٸ ايتقان ەرٸپتەستەرٸمٸز بولعان. بۇل دا قازاق باسپاسٶزٸن اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەن شىعارۋدىڭ ايلا-تەسٸلدەرٸ. ەگەر, قازاق باسپاسٶزٸ بەسەكەگە قابٸلەتسٸز بولسا, وسى كٷنگە دەيٸن ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتار ەدٸ. قازاق باسپاسٶزٸ قاشان دا مەملەكەت پەن قازاق قوعامىنىڭ سٶزٸن سٶيلەپ, ەلەۋمەتتٸك, قوعامدىق-ساياسي ٶمٸردەگٸ مەسەلەلەردٸ جازىپ, ايتىپ كەلەدٸ. قازاق تٸلٸن بٸلمەيتٸن ادام مۇنى ەشقاشان بٸلە الماي ٶتەدٸ دەمەسەك...
بيلٸك "رەيتينگٸسٸ جوعارىمەن جۇمىس ٸستەيمٸن, سونىڭ سٶزٸن سٶيلەيمٸن, ٶيتكەنٸ, ول جۇمىس ٸستەپ وتىر, سانعا سەنەم بە, ساعان سەنەن بە" دەپ كٶز قىلىپ ايتادى دا, ورىس تٸلدٸ باسپاسٶزدٸڭ قوينىنا زىپ بەرٸپ كٸرٸپ كەتەدٸ. سەبەبٸ, ورىس باسپاسٶزٸ ونىڭ كٶزٸن اشىپ كٶرگەنٸ, اۋىز اشىپ ٶپكەنٸ. ەلەمدٸ سول باسپاسٶزدٸڭ ايناسى ارقىلى عانا تانيدى. ول نە ايتسا دا جٶن. ورىس باسپاسٶزٸ قازاق شەنەۋنٸگٸنە ەكە-شەشەڭ سەنٸكٸ ەمەس دەسە دە سەنٸپ, اتا-اناسىنان باس تارتۋعا بار. ال, مۇنىڭ قاسىندا مەملەكەتتٸك مٷددە, اقپاراتتىق ساياسات دەگەن نە تەيٸرٸ...
ال, وسى "قازاق باسپاسٶزٸ بەسەكەگە قابٸلەتسٸز" دەگەن ەڭگٸمەنٸ شىعارۋدىڭ ار جاعىنداعى ماقسات اقىرى ورىندالعانداي. بيلٸك رەيتينگ جاعىنان جوعارى اقپاراتتىق رەسۋرستارمەن عانا جۇمىس ٸستەيتٸندٸ شىعاردى. بۇل جوعارىداعى ايتقاندارىمىزدىڭ «جەمٸسٸ». قازاق باسپاسٶزٸ ٶلمەس ٷشٸن رەيتينگ قۋالاۋدا. ول ٷشٸن باسپاسٶز نە ٸستەمەي جاتىر دەيسٸز?.. وسى كٷنٸ رەيتينگ قۋالاۋ - قوعام ساناسىن ۋلايتىن دەرتكە اينالدى. ال, رەسەي, ۋكراينا, بەلورۋس جەنە قازاقستانداعى ورىس تٸلدٸ باسپاسٶز «مىقتىلارىنىڭ» ۇپايى تٷگەل, رەيتينگ جوعارى. بيلٸك "رەيتينگٸسٸ جوعارىمەن جۇمىس ٸستەيمٸن, سونىڭ سٶزٸن سٶيلەيمٸن, ٶيتكەنٸ, ول جۇمىس ٸستەپ وتىر, سانعا سەنەم بە, ساعان سەنەن بە" دەپ كٶز قىلىپ ايتادى دا, ورىس تٸلدٸ باسپاسٶزدٸڭ قوينىنا زىپ بەرٸپ كٸرٸپ كەتەدٸ. سەبەبٸ, ورىس باسپاسٶزٸ ونىڭ كٶزٸن اشىپ كٶرگەنٸ, اۋىز اشىپ ٶپكەنٸ. ەلەمدٸ سول باسپاسٶزدٸڭ ايناسى ارقىلى عانا تانيدى. ول نە ايتسا دا جٶن. ورىس باسپاسٶزٸ قازاق شەنەۋنٸگٸنە ەكە-شەشەڭ سەنٸكٸ ەمەس دەسە دە سەنٸپ, اتا-اناسىنان باس تارتۋعا بار. ال, مۇنىڭ قاسىندا مەملەكەتتٸك مٷددە, اقپاراتتىق ساياسات دەگەن نە تەيٸرٸ...
بٸزدە قازاق باسپاسٶزٸن تۇقىرتقىسى كەلەتٸندەردٸڭ ٸشٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ كەيبٸر «جاڭاشىل» ەرٸپتەستەرٸمٸز دە جٷرەدٸ. ولار دا رەيتينگٸگە سەنەدٸ. سونى العا تارتادى. ال, رەيتينگ دەگەنٸڭٸز - قاراجاتى قامسىز, ىقپالدى اقپاراتتىق-ساياسي توپتىڭ ىڭعايىنا, قالاۋىنا قاراي تٷزٸلە بەرەتٸنٸن ول شٸركٸن سەزبەيدٸ...
تٷيٸن
بۇل ايتىلعاندار, اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنٸڭ تەرەڭدە جاتقان بٸر پاراسى عانا. بۇدان شىعاتىن قورتىندى: بيلٸك سايلاۋدان كەيٸنگٸ اۋىس-تٷيٸس كەزٸندە اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸنە جەتە مەن بەرٸپ, بٸرقاتار شەشٸمدەردٸ قايتا قاراپ, زاڭعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيمٸز. بٸزدٸڭ شە ەۋەلٸ, اقپارات سالاسى جەكە مينيسترلٸك بولىپ شىعۋى شارت. ەكٸنشٸدەن, تٷپ يەسٸ – شەتەل ازاماتى بولىپ وتىرعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ مەملەكەتتٸك بيۋدجەتتەن قارجى الۋىنا تىيىم سالۋ; قازاقستان اقپارات نارىعىنان جارناما تارتقان جاعدايدا, سالىق مٶلشەرٸن ٶسٸرۋ; جەنە باسپاسٶزدەگٸ تٸلدٸك نورمانى ٶزگەرتٸپ, جالپىحالىقتىق ساناق دەرەگٸ كٶرسەتكەن سانعا نەگٸزدەۋ قاجەت; ورىس تٸلدٸ باسپاسٶزدە مەملەكەتتٸك تٸلدە اقپارات تاراتۋدى قاتاڭداتىپ, قازاق تٸلٸن اۋدارما تٸل تٷرٸندە عانا قولدانۋدى شەكتەۋ, تولىققاندا قازاق تٸلدٸ قوسىمشا رەداكتسييا جاساقتالۋىن تالاپ ەتۋ; بيۋدجەت قارجىسىن بٶلۋدە رەيتينگ ەمەس, اقپاراتتىق قۇرالدىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدە اقپارات تاراتۋىنا, مەملەكەتتٸك مٷددەنٸ قورعاۋى مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن ۇدايى كٶتەرگەنٸن ەسەپكە الۋ.
ٶمٸرجان ەبدٸحالىقۇلى
Abai.kz
