ساياساتتانۋشىلار دا «اناۋ پارتييا مۇنشا پايىز الادى, ال مىناۋ بوق جەپ قالادى» دەپ بال اشىپ, سول اشقان بالدارىن عىلىمي سٶزدەرمەن ەرلەپ, ەسپەتتەپ, ەلەك بولادى. ەندٸ بٸر سايلاۋلار ەشقانداي سەبەپ بولماسا دا, بەلگٸلەنگەن ۋاقىتتا ٶتەدٸ. «مۇنداي وقيعا – سايلاۋدىڭ مەزگٸلٸندە ٶتۋٸ – قازاق ەلٸندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان» دەپ تاعى دا جۋرناليستەر كٶسٸلەدٸ.
بٸراق نەگە ەكەنٸ بەلگٸسٸز, وپپوزيتسييا تاعى دا جەڭٸلٸپ قالادى. تاعى قىزىق! جەڭٸلۋدٸڭ سەبەبٸ نەدە? سىن كٶتەرمەيتٸن سايلاۋ زاڭىندا ما, ەلدە وپپوزيتسييانىڭ دايىندىعىندا ما?
گازەتتەر مەن سايتتار تاعى دا پارتييا باسشىلارىنان سۇحبات الىپ, اق تەر, كٶك تەر بولادى. ال ساياساتتانۋشىلار تاعى دا ەتەكتەي ماقالا جازىپ, ونىڭ شەپكٸسٸنە «مەن ايتىپ ەدٸم عوي!» دەگەن ايدار تاعادى. ويلاماعان جەردەن حالىق داۋسىنىڭ سەكسەن پايىزىن العان «نۇر وتان» ٷندەمەي قۇتىلادى.
ال ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ تٶراعاسى الدىن الا دايىنداپ قويعان, «كەيبٸر زاڭسىزدىقتار ورىن الدى, بٸراق ول سايلاۋدىڭ جالپى نەتيجەسٸنە ەسەر ەتكەن جوق» دەپ باستالاتىن مەلٸمدەمەسٸن وقۋعا دايىندالادى. حالىقارالىق باقىلاۋشىلار ميسسيياسى دا التى اي بۇرىن دايىنداپ قويعان, «كەيبٸر جەرلەردە زاڭبۇزۋشىلىق دەرەكتەرٸ كٶزگە تٷستٸ, بٸراق بۇل سايلاۋدى قازاقستاننىڭ دەموكراتيياعا دەگەن تاعى بٸر قادامى دەپ ەسەپتەۋگە بولادى» (ەكٸنشٸ ابزاتس) دەپ باستالاتىن ەسەبٸن جارىققا شىعارادى. باقىلاۋشىلار زاڭسىزدىقتار تٸركەلگەن اكتٸلەردٸ سوتقا بەرەدٸ. سوت ول اكتٸلەردٸ قايتادان سايلاۋ كوميسسييالارىنا جٸبەرەدٸ…
ەڭ قىزىعى, پارتييالارعا بەرٸلگەن داۋىستاردىڭ سانى بولماسا, ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ قورىتىندى ەسەبٸنٸڭ مەتٸنٸ دە, باقىلاۋشىلاردىڭ ەسەپتەرٸنٸڭ مەتٸنٸ دە, جيىرما جىل بويى ٶزگەرمەيدٸ… دەمەك, مۇنىڭ بارلىعى ٶزگەرٸستەردٸڭ بولماعانىنىڭ بەلگٸسٸ.
بىلتىر سۋ جاڭا پرەزيدەنت «تەرەڭ ساياسي رەفورما جاسايمىن» دەپ ايدى اسپانعا بٸر-اق شىعاردى. ويى, نيەتٸ, ماقساتى دۇرىس, بٸراق ول رەفورمانى كٸمدەرمەن جاسايدى, ول جاعى بەيمەلٸم كٷيٸندە قالدى.
ەگەر ساياسي جٷيەسٸ ناقتىلانعان امەريكادان نەمەسە فرانتسييادان بٸر توپ مامان الىپ كەلٸپ, سولارعا تاپسىرما بەرسە, ەڭگٸمە باسقا. وندا «شەتەلدٸك ساراپشىلار مەن ماماندارعا اقشا شاشىپ جاتىرسىڭدار», دەگەن قاڭقۋ سٶزدٸ ايتاتىن ۋرا پاتريوتتاردان باسقا ەشكٸم دە قارسى بولماس ەدٸ.
ەگەر قازاق ەلٸندە بٷگٸنگە دەيٸن وسى جٷيەنٸ سىناعان, ٶزدەرٸنٸڭ يدەيالارىن, كٶزقاراستارىن ۇسىنعان ادامداردان توپ قۇرىپ, «وسى كٷنگە دەيٸن ساياسي رەفورما كەرەك دەپ, قۇلاعىمىزدى سارسىلتتىڭدار, ال ەندٸ ٶزدەرٸڭ جاساپ كٶرٸڭدەر» دەسە, قوعام «باتىل قادام» دەپ قول سوعار ەدٸ.
ەگەر كەشەگٸ, ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ قاسىنداعى ادامدارمەن جاڭا جەنە ساياسي رەفورما جاسايمىن دەسە, بەرٸمٸز بٸر كٸسٸدەي, تەاتر قۇدايى سانالاتىن ستانيسلاۆسكيي سيياقتى «سەنبەيمٸن!» دەپ ايقايلار ەدٸك. مەنٸڭشە, قاسىم-جومارت اعامىز ٷلكەن كٶرەگەندٸك جاسادى – ساياسي رەفورمانىڭ «تەرەڭٸنە» دە «سايازىنا» دا بارعان جوق. بەرٸ بۇرىنعىشا قالدى.
شەتەلدەن مامان ەكەلسە – ولار دەموكراتييالىق ينستيتۋتتاردى ورناتاتىن رەفورمانى دايىندايدى, ٶزٸمٸزدٸڭ دەموكراتتار ولاردان دا ٶتكەن قوعامدىق ٶزگەرٸستەردٸ ٶمٸرگە الىپ كەلۋلەرٸ ىقتيمال. قىسقاسى, بەرٸ بۇرىنعىسىنشا, ٶزگەرٸس جوق. تەك سٶز بار. ال «قاعاز بەرٸنە دە شىدايدى», دەگەن تاماشا ماقال تاعى بار.
پارلامەنت سايلاۋىنىڭ دٷبٸرٸ دە جاقىندادى. ساياسي ٶزگەرٸستەردٸڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸنە كۋە بولعىسى كەلگەن ەلەكتورات كٶزدەرٸن قولدارىمەن قالقالاپ, جولعا قارايدى. جولدا تاعى دا سول – التى جاباعى. ەشقانداي قىزىق جوق. تەك قانا پرەزيدەنت اپپاراتى قايسى پارتيياعا قانشا پايىز بەرۋٸ مٷمكٸن دەگەن مەسەلەگە بەس تٸگۋگە بولاتىن شىعار. باسقاسى – شەشٸلگەن مەسەلە.
بٸراق قوعامعا قىزىق كەرەك. سوندىقتان بولۋى كەرەك, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ۇيىسىپ, شاڭى شىققان ەسكٸ جٷندٸ قايتادان سابالاي باستادى.
«ويباي, پرايمەريز بولىپ جاتىر!», «ەكٸ پارتييانىڭ بٸرٸگۋٸ مٷمكٸن بە?», «اۋىل» پارتيياسى «بٸرلٸكپەن» بٸرٸكپەيمٸن دەپتٸ», «اق جول» – «الاشتىڭ ٸزباسارىمىز دەيدٸ», «كوممۋنيستەر ۇلتشىلدارعا تيٸسٸپ, ۇپاي جيناپ جاتقان كٶرٸنەدٸ», ت.ت. يە, كٶڭٸل اۋداراتىنداي تاقىرىپتار, بٸراق جارىس جولىندا باياعى التاۋ…
ولاردىڭ جٷرٸسٸن, شابىسىن, اياق الىسى مەن كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ شاڭ كٶمٸپ قالىسىن قالاي قىزىقتى ەتٸپ جازساڭ دا, سايلاۋدىڭ باستى تۇزدىعى – بەسەكەلەستٸك جوق. (ايتپاقشى, سول التاۋدىڭ كەيبٸرەۋلەرٸنٸڭ سايلاۋعا قاتىسپاۋى دا مٷمكٸن. ولاردىڭ باستى مٸندەتٸ – سايلاۋ ەمەس, «قازاق ەلٸندە كٶپپارتييالىق جٷيەنٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتۋ عانا)
بەسەكەلەستٸكتٸ «دەستٷرلٸ پارتييالاردىڭ» ٸشٸندەگٸ جالعىز بايتال – جسدپ-نىڭ جاساۋى مٷمكٸن ەدٸ. بٸراق ولار دا ەكٸ وتتىڭ ورتاسىندا قالعان سيياقتى.
ەگەر سايلاۋعا تٷسەمٸز دەسە, «بىلتىرعى سايلاۋدان «سايلاۋ جٷيەسٸندە ەدٸلدٸك جوق دەپ» باس تارتىپ, بويكوت جارييالاپ, ۇلتشىلداردىڭ ەتەگٸنەن تارتىپ ەدٸڭدەر, ەندٸ ۇيالماي-قىزارماي, سايلاۋعا قالاي تٷسەمٸز دەيسٸڭدەر», دەگەن سۇراق الدارىنان شىعادى.
ەڭ قىزىعى, ەگەر جسدپ ٶتٸپ كەتٸپ, پارلامەنتتەن ورىن السا, «ٶتكەن جىلى سەندەر «بٸز پرەزيدەنتتٸك سايلاۋدا سٸزدەرگە قارسى شىقپايىق, ال سەندەر سول ٷشٸن پارلامەنت سايلاۋىندا بٸزگە ورىن بەرٸڭدەر», دەپ بيلٸكپەن كەلٸسكەن ەكەنسٸڭدەر», دەگەن سٶزدٸڭ ايتىلۋى انىق. (مەنٸڭشە, وسىنداي كەلٸسٸمدٸ ەمٸرجان بۇزىپ جٸبەردٸ. وعان دەيٸن ەمٸرجانعا بٸر اۋىز جامان پٸكٸر ايتپاعان وپپوزيتسييا سەركەلەرٸنٸڭ بٸر سەتتە ونى جابىلا جامانداعانى دا سونىڭ ايعاعى سيياقتى)
بيلٸكتٸڭ قولىنداعى اقپارات الاڭىنىڭ اق تەر كٶك تەر بولىپ, قازاق ەلٸندە ٷلكەن بٸر ساياسي ناۋقاننىڭ بولىپ جاتقانىن كٶرسەتۋگە تىرىسۋىن تٷسٸنۋگە بولادى. بۇل – جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ (بٸراق سول, ٶزٸمٸز كٶرگەن, بۇرىنعى, اۆتوريتارلىق جٷيەدەن شىققان, سول جٷيەگە بەرٸلە قىزمەت ٸستەگەن), جاڭا باعىتىن (بٸراق ن.نازارباەۆتٸڭ ٸسٸن جالعاستىرامىن, ساباقتاستىقتى ۇستانامىن, دەمەك, بۇرىنعى, ەسكٸ جولمەن جٷرەمٸن دەگەن جان), جاڭا ساياسي رەفورماسىن («سايلاۋ تۋرالى» زاڭ دا, «ساياسي پارتييالار تۋرالى» زاڭ دا قوعامنىڭ ارالاسۋىمەن جان-جاقتى تالقىلانعان دا جوق, 25 جىل بويى ايتىپ كەلە جاتقان كٷردەلٸ ٶزگەرٸستەر جاسالعان جوق) كٶرسەتۋگە باعىتتالعان تالپىنىستار. بۇل — حالىقارالىق ۇيىمدارعا دا, ٶزٸمٸزدٸڭ ازاماتتارعا دا «تەرەڭ ساياسي رەفورمانىڭ» جٷزەگە اسىپ جاتقانىن كٶرسەتۋگە ارنالعان قيمىل-قوزعالىستار.
سايلاۋدىڭ باستى قىزىعى – بەسەكەلەستٸك. تٷرلٸ ساياسي كٶزقاراستىڭ, تٷرلٸ ۇستانىمداردىڭ, ەل بولاشاعىنا ارنالعان تٷرلٸ باعدارلامالاردىڭ بەسەكەلٸستٸگٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, ساياسي باعىتتا بەسەكەلەستٸك بولماسا, ساياسي پارتييالاردىڭ سانىنىڭ التاۋ بولعانى دا, الپىس بولعانى دا ەشنەرسەنٸ ٶزگەرتە المايدى.
ونىڭ كٶرٸنٸسٸن بيۋللەتەننەن تاباسىڭدار. باياعى پارتييالار, باياعى سايلاۋ جٷيەسٸ, باياعى سايلاۋدى ٶتكٸزۋشٸلەر. دەمەك, نەتيجەسٸ دە باياعىداي بولىپ شىعادى. ال بەرٸ بەلگٸلٸ بولسا – قىزىق تا بولمايدى.
دوس كٶشٸم,
ساياساتتانۋشى
