قوعامدىق بەلسەندٸ بوتاگٶز يساەۆا «Dalanews» سايتىنا ٶزٸنٸڭ نە سەبەپتٸ قازاقستاننان كەتۋگە مەجبٷر بولعانىن جەنە قازٸرگٸ كٷنٸ قايدا, قانداي جاعدايدا تۇرىپ جاتقانىن ايتىپ بەردٸ.
– بٸزدٸڭ بٸلۋٸمٸزشە, سٸزدٸڭ ەلدەن كەتۋٸڭٸزگە بۇدان بۇرىن قازاقستانعا جەنە وسىنداعى جەرگٸلٸكتٸ ۇلتقا, ۇلتتىق تۇتاستىققا تٸل تيگٸزگەن جەنە سول ٷشٸن ايىپتالعان ەرمەك تايچيبەكوۆتٸڭ ارىزى سەبەپ بولعان. ول ارىزدا نە دەلٸنگەن?
– يە, بەرٸ دە تايچيبەكوۆتەن باستالدى. ٷستٸنەن ٸس قوزعالعاننان كەيٸن ول ماعان قارسى ارىز جازعان. «يساەۆانىڭ پاراقشاسىندا ۇلتارازدىقتى قوزدىراتىن جازبالار ٶرٸپ جٷر» دەپ... قۇزىرلى ورگاندار مۇنداي ەشتەڭە تاپقان جوق. بۇل ٶتكەن جىلدىڭ 3-شٸ تامىزىنداعى جاعداي-تىن.
بٸر جازبانى عانا ٶزٸمدٸكٸ رەتٸندە مويىندادىم. «قورعانىس مينيسترٸ تاسماعامبەتوۆ سولتٷستٸك شەكارانى بەكٸتٸپ جاتىر» دەگەن ەلدەبٸر سايتتىڭ اقپارىن سٸلتەمە جاساپ بٶلٸسكەنمٸن. «دۇرىس, سولتٷستٸك شەپتٸ بەكٸتۋ كەرەك. ٶيتكەنٸ, ول جاقتا ەرتەڭگٸ كٷنٸ نە ٸستەيتٸنٸن اڭداپ بٸلمەيتٸن قاۋٸپتٸ كٶرشٸ – رەسەي بار» دەگەن پٸكٸر جازعانمىن.
قىزىق بولعاندا, ارادا بٸر اپتا ٶتكەسٸن, 10 تامىزدا ٷستٸمنەن ٸس قوزعادى. ەرمەك تايچيبەكوۆتٸڭ ارىزى بويىنشا ەلگٸ جازبادان ۇلتارازدىقتى قوزدىراتىن بەلگٸ تاۋىپتى. سٶيتٸپ, تەرگەۋ باستالدى.
– بٸراق سودان كەيٸن بۇل مەسەلەگە نٷكتە قويىلعانداي بولاتىن. تەرگەۋشٸلەردٸڭ سٸزدٸ قايتا نازارعا الۋىنا نە سەبەپ بولدى?
– قاتەلەسەسٸز, بۇل مەسەلەگە نٷكتە قويىلعان جوق ەدٸ. تەك سەل تىنىشتالعانداي بولعان. كەيٸن تايچيبەكوۆكە قاتىستى سوت شەشٸمٸ شىعاردىڭ الدىندا (10 جەلتوقسان كٷنٸ) ٷش كٷنٸ بۇرىن – 7 جەلتوقساندا تاڭەرتەڭ ٷيٸمە بٸر توپ پوليتسەي كٸرٸپ كەلدٸ.
تٸنتۋگە جەنە جاۋاپ الۋ ٷشٸن 72 ساعاتقا الىپ كەتۋگە كەلٸپتٸ. «ازاتتىق» راديوسىنىڭ تٸلشٸسٸ كەلە قالماعاندا ەلگٸلەر اۋزىمدى اشتىرماي الىپ كەتەر مە ەدٸ... جۋرناليستٸ كٶرگەننەن كەيٸن تەرگەۋشٸنٸڭ مىسى باسىلىپ قالدى. تيگەن جوق. كەتەردٸڭ الدىندا: «بٷگٸن ساعات تٶرتتە جاۋاپ الۋعا كەشٸكپەي كەلٸڭٸز!» – دەدٸ. باردىم (وبلىستىق ٸشكٸ ٸستەر بٶلٸمشەسٸ قالالىق دەپارتامەنتتٸڭ جانىندا ورنالاسقان).
تەرگەۋ تٷنگٸ ساعات 10-عا دەيٸن سوزىلدى. تاعى سول جازبالار تۋرالى سۇرادى. ٸلگەرٸدە ايتقان شەكارا تۋرالى اقپاراتتى مويىندادىم, ال قالعاندارىنا قاتىسىم جوقتىعىن ايتتىم.
«سٸزدٸ بٸرەۋ قولداپ جٷرگەن بولار? سٸزدٸ بۇعان كٸم ارالاستىردى?» – دەدٸ. «قارعام, قاراپايىم مۇعالٸممٸن. ەشكٸم قولداعان جوق. ال «ارالاستىردى» دەگەنٸڭ, تٸپتٸ قيسىنسىز. بۇل – مەنٸڭ ازاماتتىق پوزيتسييام. كەرٸسٸنشە, ۇلتارازدىقتى قوزدىرعان تٷرلٸ ارانداتۋشى ۇيىمدى جابۋعا سەبەپكەر بولدىق. مۇنى ەل بٸلەدٸ», – دەپ جاۋاپ قاتتىم. تٷسٸنٸكتەمەسٸنە تٷرتٸپ الدى.
كەتەردە: «ەرتەڭ كيٸم-كەشەگٸڭٸزدٸ جيناپ وسىندا كەلٸڭٸز. پسيحياترييالىق اۋرۋحاناعا اپارامىز. جاتاسىز, ساراپتامادان ٶتەسٸز», – دەدٸ.
«بۇعان قانداي دا بٸر سەبەپ بار ما? مەن مۇعالٸممٸن. جىل سايىن تيٸستٸ تەكسەرۋدەن ٶتەمٸز, بارمايمىن!» – دەدٸم. «ەندەشە, ەرتەڭ ٷيٸڭٸزگە «نارياد» جٸبەرەمٸن», – دەدٸ ەلگٸ تەرگەۋشٸ.
كەلەسٸ كٷنٸ حابارلاسىپ: «پسيحياترييادا ورىن جوق ەكەن. بٸراق, دايىن وتىرىڭىز. كەز كەلگەن ۋاقىتتا حابارىن بەرەمٸن», – دەدٸ.
شىنىمدى ايتسام, قورىقتىم. ٶزٸم ٷشٸن دە, بالام ٷشٸن دە... جەلتوقساننىڭ 9-ى, تٷندە بۋىنىپ-تٷيٸنٸپ بالام ەكەۋمٸز كيەۆكە ۇشىپ كەتتٸك. جيناعان اقشامىز كيەۆكە عانا جەتتٸ.
– سٸزدٸڭ قۋعىنعا ۇشىراۋىڭىزعا مٷددەلٸ ازاماتتار نەمەسە توپتاردىڭ بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن راستاي الاسىز با?
– بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مەنٸ قۋدالاعان كرەمل. ولار تايچيبەكوۆتٸ سوتتاپ تىنعانىمدى كەشٸرە الماي جٷر. مەنەن كەك العىسى كەلەدٸ. كرەملدٸڭ وسىنداعى (قازاقستانداعى – اۆت.) قولشوقپارلارى دا ماعان ٶش. وسىنداعى رەسەيشٸلدەر, رەسەيشٸل ۇيىمدار مەنٸڭ سوتتالۋىما مٷددەلٸ بولدى. سٶزٸمە دەلەل, «مير بەز ناتسيزما» دەپ اتالاتىن ۇيىمنىڭ جەتەكشٸسٸ اندرەي ششەرباكوۆ بىلاي جازعان: «بوتاگٶز يساەۆانى سوتتاساق, بارلىق ۇلتشىلداردىڭ اۋزىن جابامىز». دەمەك, مەنٸ قاماسا, بۇل بٷكٸل ۇلتشىلداردىڭ اۋزىنا قاقپاق قويامىز دەگەنٸ... ٶز باسىم مۇنى سولاي تٷسٸنەمٸن. بٸراق, مەنٸ وڭاي بەرٸلەدٸ دەپ كٸم ايتتى?
– ال ۇلتشىل ازاماتتاردىڭ تاراپىنان سٸزدٸ «قۇتقارىپ» قالۋدا قانداي دا بٸر كٶمەك, قولداۋ بولدى ما?
– بولدى. سولاردىڭ كٶمەگٸمەن جىندىحاناعا جاتقىزباق بولعان تەرگەۋشٸلەردٸڭ قۇرىعىنان قۇتىلىپ, كيەۆكە ۇشىپ كەتتٸك. سونىمەن بٸرگە ۋكرايناداعى مٷددەلەس ازاماتتار دا قولداۋ كٶرسەتتٸ.
– قازٸرگٸ كٷنٸ كيەۆتەسٸز بە?
– جوق, ول جەردەن كەتٸپ قالدىم. مۇندا رەسەيشٸل جۋرناليستەر ٶرٸپ جٷر. ەركٸن جٷرە المادىم.
– سوندا قايداسىز?
– ايتا المايمىن. بٸراق, ەۋروپانىڭ بٸر ەلٸندەمٸن. كيەۆ ارقىلى كەتٸپ قالدىم. كەلە سالا ساياسي باسپانا سۇراپ, ٶتٸنٸش جازدىم. قابىل الدى. ەندٸگٸ جەردە «بوسقىن» دەگەن رەسمي ستاتۋسىم بار. قازٸر ٶزٸممەن مٷددەلەس قازاقستانداعى, ۋكرايناداعى دوستارىمنىڭ جٸبەرگەن اقشاسىن ٷنەمدەپ, كٷن كٶرٸپ جٷرمٸز. باستىسى – بۇل ەلدٸڭ كٶزقاراسى تٷزۋ. ەۋروپا پۋتيندٸ جەك كٶرەدٸ. كرەملدٸڭ ساياساتىنان قىسىم كٶرگەندەردٸ قولدايدى.
شىنىمدى ايتايىن, قازٸر سيرييالىق بوسقىنداردىڭ جانىندا جٷرمٸن. سولارعا ارنالعان ارنايى اۋداندا تۇرامىن. سولارمەن بٸرگە اپتاسىنا بٸر رەت تيٸستٸ ورىنعا بارىپ بارماق تاڭباسىن قالدىرامىن. تاماقتان تارىعىپ قالعان كەيبٸر كەزدەرٸ سولارمەن بٸرگە اۋقاتتانامىن. بٸراق, بۇعان قاپالانبايمىن. بەرٸ دە ٶتپەلٸ...
ايتپاقشى, قورعاۋشىم حابارلاستى. تەرگەۋشٸلەر سەلەم ايتىپ جٸبەرٸپتٸ. «كەلسٸن, قورىقپاسىن, جازاسىن شارتتى تٷردە ٶتەيدٸ. جاعدايدى ۋشىقتىرىپ قايتەدٸ», – دەپتٸ. نە ٷشٸن ٶتەمەكپٸن? وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرە الار ما ەكەن?
– ەستۋٸمٸزشە, تايچيبەكوۆتٸ قولدايتىندار ۆلاديمير جيرينوۆسكييمەن كەزدەسكەن. بۇل راس پا?
– يە. «قازاقستاندا رەسەيشٸل ازاماتتار قۋدالاۋعا ۇشىراۋدا», – دەپ ايتقان. جالپى, بەرٸ نەدەن باستالدى? سٸزدەردٸڭ سايتتارىڭىزدا ەزٸربايجان ساياساتتانۋشىسى زاۋر راسۋلزادەنٸڭ «قازاقتار, قايدا قاراپ وتىرسىزدار?» دەگەن ماقالاسى جارىق كٶرگەننەن كەيٸن ەرمەكتٸڭ جايى جوعارىعا (تٸپتٸ, ٶتە جوعارىعا) جەتەدٸ. ماقالا شىققاننان كەيٸن مەن ەلگٸ ەزٸربايجان ساياساتتانۋشىسىنا تٸكەلەي حابارلاسىپ, مەسەلەنٸ ەرٸ قاراي ٸلٸپ ەكەتتٸم. ەرمەكتٸڭ جازبالارىن «سكرين-عا» تٷسٸرٸپ, ەلگٸ زاۋر راسۋلزادەگە جٸبەردٸم. بەرٸ وسىلاي باستالعان.
مەن ەلدەن كەتكەلٸ كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ. كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن بٸلدٸم. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ سانسىز دوستارىمنىڭ كٶپشٸلٸگٸ مەن ەلدەن كەتكەلٸ حات-حابار الماسۋعا جاراماي قالدى. كەرٸسٸنشە, دەل قازٸرگٸدەي ۋاقىتتا بٸزگە بٸرلٸك كەرەك ەدٸ...
سۇحباتتاسقان, ال فرەدو
