اعىلشىن ەنشٸسٸ س.برايتمان «سويۋز» عارىش كەمەسٸمەن ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸندە حالىقارالىق عارىش ستانساسىنا ۇشۋى كەرەك ەدٸ. ەلدەقانداي سەبەپپەن ەنشٸ عارىشقا ۇشپايتىن بولدى. بۇدان كەيٸن «روسكوسموس» كومپانيياسى ا.ايىمبەتوۆتىڭ اعىلىشىن ەنشٸسٸنٸڭ ورنىنا عارىشقا ۇشۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولعانىن مەلٸمدەدٸ. بٷگٸندە سول اقپارات شىندىققا اينالىپ وتىر. عارىشقا ۇشۋ ٷشٸن رەسەي ازاماتى بولۋعا ىقىلاس تانىتقان ا.ايىمبەتوۆ عارىشقا ۇشاتىن بولدى. سوندا ول ەنشٸ س.برايتمان سيياقتى عارىشقا تۋريست سيياقتى ساياحاتتاپ قايتا ما? جاعدايدى سارالاعان ادامعا سولاي كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. يە, ا.ايىمبەتوۆتىڭ عارىشكەر ەكەنٸن بٸلەمٸز. عارىش كەمەسٸ باسى ارتىق ادامدى تيەپ الىپ جٷرە بەرەتٸن پويىز ەمەس. ەر ادامنىڭ ٶزٸنٸڭ مٸندەتٸ ناقتىلانعان. س.برايتمان تۋريست رەتٸندە ۇشپاقشى بولعانى كٶپشٸلٸككە مەلٸم. ەنشٸ ون كٷنگە سوزىلاتىن ساياحاتى ٷشٸن «روسكوسموس» كومپانيياسىنا 30 ملن. دوللار تٶلەۋگە ۋاعدالاسقان ەدٸ. بٸزدٸڭ تٷسٸنۋٸمٸزشە, س.برايتماننىڭ ورنىنا عارىشقا ۇشقان ادام اقىسىن تٶلەپ, عارىشقا ساياحات جاساپ قايتۋى كەرەك. سوندا عارىشقا ۇشايىن دەپ جاتقان ۇلانىمىز تۋريست بولعانى ما? وسى سۇراق بٸزدٸڭ قاتتى مازالاعانىن جاسىرىپ قايتەمٸز.
21 شٸلدە كٷنٸ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش عارىشكەرٸ توقتار ەۋبەكٸروۆ سۇحبات بەرٸپتٸ. كٶكەيدە جٷرگەن كٶپ ساۋالعا وسى سۇحباتتان جاۋاپ تاباتىن شىعارمىز دەگەن ٷمٸتپەن سۇحباتتى باستان-اياق بار زەيٸنٸمٸزدٸ قويىپ وقىپ شىقتىق. اعامىز ا.ايىمبەتوۆتىڭ ادامگەرشٸلٸك قىرى جايىندا كٶپ بايانداپ, ماقتاۋ سٶزٸن اياماپتى. ٶز كەزەگٸندە ت.ەۋبەكٸروۆ الداعى قىركٷيەكتە كٶككە سامعايتىن «سويۋز تما-18 م» عارىش كەمەسٸنٸڭ كومانديرٸ – رەسەيلٸك سەرگەي ۆولكوۆ, بورتينجەنەر – دانييالىق اندرەاس موگەنسەن, ال ەكٸنشٸ بورتينجەنەر قىزمەتٸن جەرلەسٸمٸز ايدىن ايىمبەتوۆ اتقاراتىنىن العا تارتتى.
ا.ايىمبەتوۆتىڭ عارىشقا ۇشۋىنان قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىمەن عىلىمىنا قاندايدا بٸر پايدا بار ما? بٸزدٸڭشە, ەشقاندايدا پايدا جوق. تەك قازاقستاننان ٷش بٸردەي عارىشكەر شىقتى دەگەن دٷردەي اتاققا عانا مالدانامىز دا قويامىز. قازٸرگٸدەي قارجىلىق-ەكونوميكالىق قيىنشىلىقپەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزەڭدە ا.ايىمبەتوۆتٸڭ جولىنا قىرۋار اقشانى شاشىپ, عارىشقا ۇشىرۋ بارىپ تۇرعان ىسىراپشىلدىق.
سۇحبات بارىسىندا گازەت جۋرناليسٸ «بۇل ۇشۋ قازاقستانعا نە بەرەدٸ?» دەگەن كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶكەيٸن تەسكەن سۇراعىنا تۇڭعىش عارىشكەرٸمٸز بىلاي دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ: «قازاقستان عارىش سالاسىن مەيلٸنشە يگەرۋدٸ ۇمىتقان جوق. عالامات جوسپارلار جاسالدى. ونىڭ كٶرٸنٸسٸ, مٸنە تاعى بٸر عارىشكەرٸمٸز ۇشۋعا دايىندىق ٷستٸندە. عارىش ٸلٸمٸنٸڭ بٷگٸنگٸ عىلىم كٶشٸنٸڭ باسىندا تۇرعانىنا ەشكٸمنٸڭ داۋى بولا قويماس. عارىشتى يگەرۋ – ەلەم ەلدەرٸنٸڭ قولجەتپەس ارمانى. سول ٷشٸن دە ولار عىلىمي-سالالىق بٸر ورتاعا بٸرٸگۋگە ىنتالى. مٸنە, وسى ارادا, بارشامىزعا بەلگٸلٸ سەبەپتەرگە قاتىستى قازاقستاننىڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸ سٶز ەتٸپ وتىرعان سالادا باسىمدىققا يە. بٸلدٸڭٸز بە? وسى جاعىنان كەلگەندە ايدىننىڭ بولاشاق ساپارى – قازاق حالقىنىڭ, قازاقستاننىڭ ٷلكەن جەڭٸسٸ دەر ەدٸم», – دەپ بۇلدىر جاۋاپ بەرٸپتٸ.
يە, عارىشتى يگەرۋگە كٷش سالعانىمىز جاقسى. بٸراق, قىرۋار اقشا جۇمساپ كٶككە كٶتەرٸلەيٸن دەپ تۇرعان عارىشكەرٸمٸزدٸڭ العا قويعان ماقساتى ايقىن بولسا, قانداي جاقسى بولار ەدٸ. بۇل رەتتە بەرٸنە ا.ايىمبەتوۆتٸ كٸنەلاي بەرۋدٸڭ جٶنٸ جوق. وسىنداي شتاتتان تىس جاعدايلار ورىن العان سەتتە قازاقستاننىڭ اەروعارىش كوميتەتٸنٸڭ عارىشتى يگەرۋگە قاتىستى شۇعىل ٸس-شارا جوسپارى بولۋى كەرەك ەدٸ. ٶكٸنٸشكە وراي, كوميتەت تٶراعاسى تالعات مۇساباەۆ ەبجٸلدٸك تانىتىپ, كٷنٸبۇرىن جوسپار دايىنداي الماعانى انىق. دايىندالعان جوسپار بولسا, ونى توقتار ەۋبەكٸروۆ بٸلەر ەدٸ. سوندىقتان بۇل جولى ا.ايىمبەتوۆتىڭ عارىشقا ۇشۋى «قازاقستاننان ٷش عارىشكەر شىقتى» دەگەن ەسەپتٸ تولىقتىرۋ عانا بولايىن دەپ تۇر.
تاياۋدا «روسكوسموس» كومپانيياسى بٸزدٸڭ «قازعارىشقا» ا.ايىمبەتوۆتى بايقوڭىردى جالعا بەرۋ ٶتەماقىسى ەسەبٸنەن ۇشىرۋعا دايىن ەكەندەرٸن مەلٸمدەدٸ. سوندا ا.ايىمبەتوۆتٸڭ ۇشۋ اقىسى ورىستاردىڭ ەسەبٸ بويىنشا بٸر ميلليارد جٷز ميلليون رۋبلدٸ, ياعني 20 ملن. دوللاردى قۇراعان. «روسكوسموستىڭ» ەسەپشٸلەرٸ: «بۇل سوما كوممەرتسييالىق ەمەس, تيٸمدٸ ۇسىنىس بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ, كوممەرتسييالىق باعا 50 ملن. دوللارىن قۇرايدى», – دەپ قازاقتاردىڭ ەسەپ-قيساپتىڭ جٶنٸن بٸلمەيتٸندەردٸڭ قاتارىنا قوسىپ جٸبەرگەنٸ رەنٸشٸمٸزدٸ (اشۋلانۋعا دا بولار ەدٸ) تۋعىزعانىن جاسىرىپ قايتەمٸز. ال كوممەرتسييالىق باعىتتا عارىشقا ساياحات جاساۋدى كٶزدەگەن اعىلشىن ەنشٸسٸ س.برايتمان ون كٷندٸك ساپارعا 30 ملن. دوللار تٶلەۋگە كەلٸسكەنٸن «روسكوسموس» جارتى ەلەمگە جار سالعان ەدٸ.
سوندا «روسكوسموس» رەسەيدٸڭ قۇداي قوسقان كٶرشٸسٸ, اينىماس سەرٸگٸ قازاقستان ازاماتتارىنا كوممەرتسييالىق باعىتتا عارىشقا ساياحات جاساۋ ٷشٸن 50 ملن. دوللارعا دەيٸن «جەڭٸلدٸك» جاساپ وتىرعانىن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى? وسى بٸر قاراپايىم جايتتان-اق, «روسكوسموس» قازاقستاندى عارىشتى يگەرۋدە ەرٸپتەس ەل سانامايتىنىن اڭعاردىق. قازاقستاننىڭ مٷددەسٸن قورعاۋعا تيٸس قر ينۆەستيتسييالار جەنە دامۋ مينيسترلٸگٸ اەروعارىش كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى تالعات مۇساباەۆ بولسا بۇعان تاعى دا باس يزەپ, كەلٸسٸمٸن بەردٸ. ەندٸ 2016 جىلى رەسەيدٸڭ بايقوڭىردى جالداۋ اقىسىنىڭ بٸراز سومماسى قازىناعا تٷسپەي قالۋى مٷمكٸن. مەملەكەتتٸك بيۋدجەتكە تٷسەتٸن ميلليونداعان دوللار ا.ايىمبەتوۆتىڭ «اسىل ارمانىن» ٸسكە اسىرۋعا باعىشتالادى.
تاياۋدا «روسكوسموس» كومپانيياسى بٸزدٸڭ «قازعارىشقا» ا.ايىمبەتوۆتى بايقوڭىردى جالعا بەرۋ ٶتەماقىسى ەسەبٸنەن ۇشىرۋعا دايىن ەكەندەرٸن مەلٸمدەدٸ. سوندا ا.ايىمبەتوۆتٸڭ ۇشۋ اقىسى ورىستاردىڭ ەسەبٸ بويىنشا بٸر ميلليارد جٷز ميلليون رۋبلدٸ, ياعني 20 ملن. دوللاردى قۇراعان. «روسكوسموستىڭ» ەسەپشٸلەرٸ: «بۇل سوما كوممەرتسييالىق ەمەس, تيٸمدٸ ۇسىنىس بولىپ تابىلادى. سەبەبٸ, كوممەرتسييالىق باعا 50 ملن. دوللارىن قۇرايدى», – دەپ قازاقتاردىڭ ەسەپ-قيساپتىڭ جٶنٸن بٸلمەيتٸندەردٸڭ قاتارىنا قوسىپ جٸبەرگەنٸ رەنٸشٸمٸزدٸ (اشۋلانۋعا دا بولار ەدٸ) تۋعىزعانىن جاسىرىپ قايتەمٸز. ال كوممەرتسييالىق باعىتتا عارىشقا ساياحات جاساۋدى كٶزدەگەن اعىلشىن ەنشٸسٸ س.برايتمان ون كٷندٸك ساپارعا 30 ملن. دوللار تٶلەۋگە كەلٸسكەنٸن «روسكوسموس» جارتى ەلەمگە جار سالعان ەدٸ.
بٸز قانشا جەردەن كٶكٸرەك كەرٸپ ماقتانساق تا عارىشتى يگەرۋگە قاۋقارىمىز جەتپەcٸ انىق. سوڭعى جيىرما جىلدا قازاقستاندا عارىش سالاسىن جەتٸك مەڭگەرگەن ماماندار دايارلانعان جوق. ەگەر بايقوڭىر قازاقستاننىڭ يەلٸگٸنە تولىقتاي ٶتەتٸن بولسا, ول جاقتان رەسەيلٸك مامانداردىڭ بەرٸ كەتٸپ قالاتىنى بەلگٸلٸ. بۇل سالادا جۇمىس ٸستەيتٸن ينجەنەرلٸك قۇرامنىڭ ٶزٸ قازٸردٸڭ ٶزٸندە تاپشى. رەسەيدٸڭ ورنىن باساتىن اقش پەن ەۋروپا ەلدەرٸ جابدىعى ەبدەن توزعان بايقوڭىرعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى ەكٸتالاي.
ٶيتكەنٸ, بايقوڭىر عارىش ايلاعىنداعى تەحنيكانىڭ كٶبٸ ەسكٸ, جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ بٸرازىن رەسەي تاراپى ەنگٸزگەنٸمەن وندا ەلٸ كٷنگە قازاق دالاسىن ۋلاپ جاتقان ۋلى وتىندى پايدالاناتىن «پروتوندار» ۇشىرىلادى. سوندىقتان تەحنولوگيياسى دامىعان ەلدەر بايقوڭىردى يگەرۋدٸ قولعا السا, وعان قوماقتى ينۆەستيتسييا سالۋىنا تۋرا كەلەدٸ. بٸزدٸڭ بۇل پٸكٸرٸمٸزدٸڭ اقپارات قۇرالدارىنا بەرگەن تٷسٸنٸكتەمەسٸندە ساياساتتانۋشى دوسىم سەتباەۆ: «عارىش سالاسى اقشا عانا تالاپ ەتپەيدٸ, سونىمەن بٸرگە مول تەجٸريبە مەن مامانداردى دا قاجەتسٸنەدٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ سول, بٸزدە ونىڭ ەكەۋٸ دە جوق. رەسەي وقۋ ورىندارىندا عارىش تەحنولوگييالارى ماماندىعىندا بٸزدٸڭ بولاشاق ماماندارىمىز بٸلٸم العانىمەن, بٸز قاجەتتٸ ماماندار توبىن بەرٸبٸر دايارلاي المادىق», – دەپ قۋاتتاعان ەدٸ.
عارىش سالاسىنىڭ باسىنا ەكٸنشٸ عارىشكەرٸمٸز تالعات مۇساباەۆ كەلگەندە قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن يگەرۋدەگٸ جوبا-جوسپارىندا ٸلگەرٸلەۋ ورىن الاتىن شىعار دەپ ٷمٸتتەندٸك. ونىمىز بەكەر بولدى. تەكەڭ كەلگەن بەتتە ەلٸمٸزدٸڭ قازسات جەر سەرٸگٸنەن ايىرىلىپ, ابىرويىمىز ايرانداي تٶگٸلگەنٸ بەلگٸلٸ. تٶبەمٸزدەن پروتوننىڭ قۇلاۋى دا ٷدەي تٷسكەنٸ جاسىرىن ەمەس. ەرينە, تالعات مۇساباەۆتى بٸلٸكتٸ عارىشكەر ەكەنٸنە ينەنٸڭ جاساۋىنداي كٷدٸك كەلتٸرمەيمٸز. ال ونىڭ اەروعارىش كوميتەتٸن باسقارۋداعى مەنەدجەرلٸك بٸلٸكتٸلٸگٸنە قاتىستى بٸراز سىن ايتۋعا بولادى. قازٸرگٸ تاڭدا جۇرت قاراپايىم كٶلٸكتٸ ساقتاندىرىپ, وقىس جاعدايعا دۋشار بولىپ جاتسا, شىعىنىن ٶندٸرٸپ الۋ ٷشٸن ٶتەماقى الىپ جاتادى. وسى رەتتە ت.مۇساباەۆتىڭ «روسكوسموستان» قيرالاڭداپ كٶككە كٶتەرٸلٸپ, سوڭىن الا قۇلاپ جاتقان پروتوندارىن حالىقارالىق ساقتاندىرۋ كومپانييالارىندا ساقتاندىرۋدى نەگە تالاپ ەتپەيدٸ. ەگەر پروتون اپاتقا ۇشىراعاندا ساقتاندىرۋ كومپانييالارىنان ٶتەماقى الىپ, ەكولوگييالىق احۋالدى رەتتەر ەدٸك. ەدەتتە, اەروعارىش كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى عارىشتى يگەرۋگە قاتىستى الاتاۋداي امبيتسيياسىن ٸرٸ جيىنداردا ۇدايى ايتىپ جٷرەتٸنٸن بٸلەمٸز.
بٸزدٸڭشە, تەكەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە عارىش سالاسىنا قىزىققان قازاق جاستارىن شەتەلدە كٶپتەپ وقىتىپ, بٸلٸكتٸ ماماندار شوعىرىن قالىپتاستىرۋعا كٷش سالۋى كەرەك ەدٸ. بۇل باعىتتا دا ماردىمدى جۇمىستار اتقارىلماعانى بەلگٸلٸ. مامان بولماعان سوڭ, بايقوڭىردىڭ بٸزگە قاجەتٸ قانشا? ايتا بەرسەڭ ەڭگٸمە كٶپ.
وسى جولى توقتار مەن تالعات سوڭىنان ەرگەن ٸنٸلەرٸ ايدىنعا «قىرۋار اقشا جۇمساپ, بۇل جولى عارىشقا ۇشپاي-اق قوي. سول قاراجاتتى عارىش سالاسىن يگەرەتٸن ماماندار دايارلاۋعا جۇمسايىق» دەپ اقىل ايتۋعا جارامادى. بۇل سٶزدٸ ەۋبەكٸروۆ ايتسا كٷنشٸلدەر «بايدىڭ اسىن بايقۇس قىزعانىپتى» دەپ پىش-پىش ەڭگٸمە تاراتار ەدٸ. بٸزدٸڭشە, بۇل سٶز بٷكٸل سالانىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن موينىنا العان مۇساباەۆتىڭ اۋزىنان شىعۋى كەرەك ەدٸ. امال نە, تالعات مىرزا ايدىننىڭ اپتىعىن باسىپ, ەكونوميكالىق مٷددەمٸزدٸ قورعاي المادى. تاعى دا «روسكوسموسقا» مايشەلپەك بولعانىمىز جانعا باتادى.
جاربول كەنتۇلى
