باۋكەڭنٸڭ مەنەن بٸر جاس ايىرماشىلىعى بولاتىن. جاس سىيلاپ, ٸلتيپات كٶرسەتۋ اتام قازاقتىڭ قاسيەتٸ ەمەس پە, كٸشٸلٸك ٸزەتٸمنەن اسا الماي جٷرەتٸن ەدەتٸم عوي, سودان بٸر كٷنٸ ول ماعان كٷلە قاراپ:
– ەي, تٶكە, سەن مەنەن بار-جوعى بٸر-اق جاس كٸشٸسٸڭ. بابالارىمىز «بەس جاس بەل قۇرداس, ون جاس ول دا قۇرداس» دەمەي مە? ماعان «سٸز» دەۋدەن جاڭىلمايسىڭ. وعان بولا قۇرمەتٸمٸز ازايىپ قالماس, سەن دەپ ايتا بەرسەڭشٸ, – دەگەن.
سول سەت مەن دە سٶز تاپقان سىڭايمەن:
– باۋكە-اۋ, سولاي بولعانى ٶزٸڭٸزگە جاقسى ەمەس پە? اعا تۇتىپ, ٸزەت ساقتاپ يٸلٸپ تۇرسام, كەرەك كەزدٸڭ بەرٸندە, كٷن دەمەي, تٷن دەمەي قالاعان شارۋاڭىزعا جٷگٸرتٸپ جۇمساي الاسىز, – دەپ ەدٸم: – ول جاعى دا بار ەكەن, دەگەنمەن قۇرداستىڭ قۇنى بٸر دەگەندٸ دە ۇمىتپايىق – دەپ, ريياسىز كٶڭٸلمەن كٷلٸپ الدى.
باۋكەڭ قايتا تٷلەگەن تورعاي وبلىسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك دەپارتامەنتٸن باسقارسا, مەن ٸشكٸ ٸستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتٸن اتقاردىم. كەيٸن قاراعاندى وبلىسىندا دا ەكەۋمٸز ەكٸ جٷيەدە قىزمەت ٸستەدٸك.
ارادا بٸراز جىل ٶتكەن سوڭ, اتىراۋ وبلىسىندادا وسىلاي ەكەۋٸمٸز ەكٸ جٷيەنٸ باسقاردىق. ودان كەيٸندە قىزمەت بابىمەن بارعان وبلىستاردا جۇمىسىمىز وسىلاي جالعاستى. ەكەۋٸمٸزدە گەنەرال-مايور شەنٸن الدىق.
ەڭگٸمەمٸز ٷيلەسٸپ كەتەتٸن. سولاي سىيلاسىپ, سىرلاسىپ جٷرۋدٸ جاراتۋشى يەمٸز ماڭدايىمىزعا جازعان ەكەن. ٶزٸمٸز عانا ەمەس وتباسى, بالا-شاعامىز دا ەتەنە ارالاستى. اق داستارحاننان تاتقان دەم-تۇزىمىز ودان دا جاقىنداستىرا تٷستٸ.
قاي كەزدە دە ازاماتتى اجارلاندىراتىن ەيەلٸ عوي. شەكەڭ – شەمشٸبانۋ جەڭگەمٸز عاجاپ كٸسٸ ەدٸ. ٶمٸرٸن عىلىمعا عانا ەمەس, ارقا سٷيەر ازاماتىنا دا ارنادى. ەكەۋٸ ەل قىزىعاتىن عاجاپ وتباسى بولدى. ٸڭكەر, نۇرديدار, اينۇر اتتى بالالارى جاراسىپ, جايناپ ٶستٸ. ولارعا تاعىلىمدى تەربيە بەردٸ. باپتاي بٸلگەندەرٸنٸڭ ارقاسى, بەرٸ دە ٶتە جاقسى دەگەن باعالارعا وقىدى. ٶنەگەلٸ بولىپ ەسەيٸپ, ٸڭكەر مەن اينۇر مەكتەپتٸ التىن مەدالمەن, جوعارعى وقۋ ورنىن قىزىل دۋيپلوممەن بٸتٸردٸ. ەكەۋٸ دە ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى بولدى. كەيٸن العان بٸلٸمدەرٸنە وراي ٶز سالالارىنىڭ بٸلگٸرلەرٸ بولدى. بۇل بٸر جاعى بولسا, ەكٸنشٸ كٶڭٸل تولتىرىپ ايتاتىنىم – ٶمٸرلٸك سىڭارلارىن تاۋىپ, بارلىعى بٸر-بٸر ٷي بولىپ كەتتٸ. باۋكەڭ مەن شەكەڭ بۇرىن ۇل-قىزدارى ٷشٸن ٶمٸر سٷرسە, ەندٸ ٶمٸرلەرٸن ۇزارتاتىن نەمەرەلەر ٷشٸن تٸرلٸك كەشەتٸن جاعدايعا جەتتٸ. تۇڭعىش نەمەرەسٸ حان-تەمٸر, ودان كەيٸنگٸ نەيلە, فارانگيز, يبراھيم, اباي اتا مەن ەجەنٸڭ ايالى الاقان تابىمەن ەركەلەپ ٶستٸ. ولاردىڭ بەرٸ بٷگٸندە ەسەيگەن, جوعارى بٸلٸمدٸ مامان, تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ بەلدٸ بٸر-بٸر تٸرەگٸ بولۋعا لايىق ازاماتتار. سوعان قاراپ, اتا-انانىڭ ارماندارىن ۇزارتىپ, ەڭبەكتەرٸن اقتاعانىنا ٸشتەي مارقايىپ, مەز بولىپ وتىرامىن.
شەكەڭ بٷكٸل ٶمٸرٸن ۇرپاق تەربيەسٸنە ارناعان ۇلاعاتتى ۇستاز ەدٸ.جەي ۇستاز ەمەس, ۇستازداردىڭ – ۇستازى! ەيگٸلٸ قازمۋ-دىڭ تٷلەگٸ. ۋنيۆەرسيتەت اۋديتوريياسىنان تٷلەپ ۇشقان سوڭ الماتى شەتەل تٸلدەرٸ ينستيتۋتىندا قىزمەت ٸستەيدٸ. وسى ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىنتەمامدايدى. اباي اتىنداعى قازپي-دٸڭ قازاق تٸلٸ كافەدراسىندا وقىتۋشىلىق قىزمەت اتقارادى. ودان كەيٸن, ەكٸ جىلداي ٶزٸ بٸلٸم العان قازمۋ-دە دەرٸس بەرەدٸ. 1994 جىلدىڭ قاراشاسىنان ارقالىق قالاسىنداعى ى.التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا كافەدرا مەڭگەرۋشٸسٸ, اراعا ۋاقىت سالىپ دەكانى بولادى. باۋكەنٸڭ قىزمەت رەتٸمەن قاراعاندىعا اۋىسۋىنا بايلانىستى سونداعى ە.بٶكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸندە اعا وقىتۋشىلىق قىزمەتكە ورنالاسادى. بەرٸ ٶمٸرلٸك جارى, ٶزٸم ەرەكشە قۇرمەت كٶرسەتەتٸن باۋكەنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ زور مەملەكەتتٸك قىزمەتٸنە بايلانىستى. ول قاي جاققا اۋىسسا, سول جەرلەردە بولاشاق جوعارى بٸلٸمدٸ مامانداردى تەربيەلەۋگە بەلسەنە اتسالىستى. 2005 جىل مەن 2016 جىل ارالىعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ شەكارا قىزمەتٸ اكادەميياسىنىڭ كەسٸبي تٸل كافەدراسىندا پروفەسسور بولدى. قانشاما تانىمال تۇلعالارمەن قاتارلاسا قىزمەت ەتە جٷرٸپ عىلىممەن اينالىستى. قازاق تٸلٸنٸڭ تەوريياسى جەنە قولدانبالى مەسەلەلەرٸ, تٸلدٸ وقىتۋ ەدٸستەمەسٸ بويىنشا كٸتاپ, ەلۋدەن استام عىلىمي ماقالالار جازدى. قازاق تٸلٸندەگٸ كٸرمە سٶزدەر پروبلەمالارىمەن تيياناقتى شۇعىلدانعان تانىمال عالىم بولدى. اينالاسىندا وسى سالاداعىەڭبەكتەرٸن ەرەكشە باعالايتىن ەرٸپتەستەرٸ كٶپ ەكەن. ارالارىندا ٶزٸنە ۇستازدىق ەتكەن ٷلكەن عالىمدار دا بار. بەرٸ شەكەڭنٸڭ ٶمٸردە العان ورنىن ەر قىرىنان كەلٸپ ەڭگٸمەلەدٸ, قيماستىق سٶزدەرٸن ايتتى. قاتار وقىعان كۋرستاستارى اراسىنان عىلىم جولىنا تٷسكەن, شىعارماشىلىق ەڭبەكپەن اينالىسقان عالىمدار دا, اقىن-جازۋشىلار دا كٶپتەپ شىققان ەكەن. سوڭعى ساپارعا اتتاندىرار كەزدە بەرٸ جينالدى. قيماستىق لەبٸزدەرٸن ايتىپ, كٶزدەرٸنە جاس الدى. ٶستٸپ ەلدٸ ەلجٸرەتٸپ كەتۋ ٷشٸندە ادامنىڭ بويىندا ادامگەرشٸلٸك قاسيەتٸ, اڭقىلداعان پەيٸلٸ, سىيلاستىق سەزٸمٸ بولۋ كەرەك. باۋكەڭە ادال جار, ۇل-قىزدارىنا اياۋلى انا بولعان شەمشٸبانۋ ەبٸشقىزى وسىنداي عاجاپ جان ەدٸ. ەرينە, بەرٸمٸزگە اۋىر تيدٸ.ەسٸرەسە, ايالاپ ٶسٸرگەن ۇل-قىزدارىنا...
سونداي كەزەڭدە مەن باۋكەمەن بۇرىنعىدان دا كٶبٸرەك ارالاسۋعا, جانىندا جانىن جادىراتىپ, قۇلازىتاتىن ويلاردان سەرگٸتەتٸن سٶزدەر ايتۋعا تىرىستىم. قايعى بۇلتى تەزٸرەك سەيٸلسە ەكەن دەدٸم. وسىلاي كٷن ارتىنان كٷندەر ٶتتٸ. «ۋاقىت– ەمشٸ» دەگەن راس, ول العا قاراي وزدىرعان سايىن اتقاراتىن شارۋالار, ارالاساتىن ادامدار, اعايىن-تۋىستار, دوس-جاراندارمەن جٷزدەسۋلەر الداندىرادى ەكەن. ٶيتكەنٸ, بۇل ٶمٸر عوي. كٶڭٸلگە كٸربٸڭ ۇيالاتاتىن وقيعانىڭ سوڭىنان جٷرەككە نۇر قۇياتىن جاڭالىق, ٶزگەرٸستەرٶز رەتٸمەن كەلٸپ جاتادى. سونىڭ بٸرٸ دە بٸرەگەيٸ ٶزٸ باس بولىپ قۇراستىرعان, قاشان كٸتاپ بولىپ قولعا تيگەنشە تىنشۋ كٶرمەگەن «شەمشٸبانۋ» ەستەلٸك جيناعى. شەكەڭنٸڭ جىلى قارساڭىندا جارىق كٶرگەن بۇل كٸتاپتىڭ بٸرٸنشٸ بٶلٸمٸ شەمشٸبانۋ ەبٸشقىزىنىڭ زەرتتەۋ ماقالالارى مەن اتا-بابا, ەكە-شەشە, تۋعان جەر, ۇستازدارىنا ارنالعان جازبالارىنا ارنالسا, ەكٸنشٸ بٶلٸمٸ ول تۋرالى قيماس كٶڭٸلدەن ٶرٸلگەن ەدەمٸ ەستەلٸكتەردەن تۇرادى. وسى رۋحتاس كٸتاپتاردى كٶرٸپ جٷرمٸز عوي, بٸراق بۇل جيناق مازمۇندىلىعىمەن, تاعىلىمدىق ويلارىمەن قولعا العانداردىڭ بەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى. كٸتاپتىڭ سەتتٸ شىققانىنا باۋكەنٸڭ ٶزٸ دە رازى بولىپ جٷردٸ. سودان كەيٸن دە سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت بٸلدٸرمەي ٶتە بەردٸ. بەرٸبٸر باۋكەنٸڭ ويىندا باقىتىم دا, باعىم دا دەپ ٶتكەن شەكەڭ تۇردى. ەندٸ بەس جىلدىعىنا وراي اسىن بەرسەم دەپ نيەتتەنٸپ جٷردٸ. تٸپتٸ اعايىن-تۋىستارى مەن دوس-جاراندارعا ٶتكٸزەتٸن ۋاقىتى تۋرالى دا حابارلاعان. بٸراق...
يە, بٸراق بەرٸ اللانىڭ قالاۋىمەن بولادى ەكەن. ٶتكەن جىلدىڭ 19 مامىرى كٷنٸ ارامىزدان كەتتٸ دە قالدى. كٶرگەن تٷستەي ەسەر ەتتٸ. سەنەر-سەنبەسٸمٸزدٸ بٸلمەدٸك. ٶيتكەنٸ كٷنٸ كەشە عانا قاتار جٷردٸك.ەڭگٸمەمٸز جاراسىپ, ەزٸلٸمٸز ٷندەسٸپ جٷرگەن قايران باۋكە – مەنٸڭ باۋكەم ٶستٸپ مەڭگٸلٸككە الىستادى... قاراپ وتىرسام, قيماستىقپەن جەر قوينىنا بەرگەن كٷنٸمٸزكەشە عانا سيياقتى. ەندٸ مٸنە, «جىل ٶتتٸ اسىل جٷرەك توقتاعالى» دەپ, جاقسى بٸر دوسى قايتىس بولىپ, سوعان ارناپ شىعارعان اقىننىڭ ٶلەڭٸندەگٸ بٸر جولىن ەرٸكسٸز اۋىزعا الىپ وتىرمىن. باقيدان فەنيگە ٶتكەن دوسىمنىڭ نۇر بەينەسٸ كٶز الدىمدا. ول ەشقاشان كٶمەسكٸ تارتپايدى. سوڭعى ۋاقىتىندا قالاي كٶردٸم, سولاي كٶز الدىمدا. قانشاما جىلدار قاتار جٷرٸپ, بٸرگە ٶتكٸزگەن ۋاقىتىمىزدا جان جادىراتىپ وتىرعان سەتتەرٸمٸز كٶپ بولدى. بالالارىمىز كٶز الدىمىزدا ٶستٸ, ەسەيدٸ. بٸز سولاردىڭ ەربٸر قۋانىشىن قىزىقتادىق. كەشەگٸ بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ مەنٸ مەن مازمۇنى سولاي ٶتتٸ. بٸر-بٸرلەرٸمٸزدٸڭ جەتٸستٸكتەرٸمٸزگە شىن كٶڭٸلدەن تٸلەكتەستٸك بٸلدٸرٸپ, قۋانىشىمىزدى بٶلٸستٸك. ارامىزدا ايتىلماعان قۇپييا سىرلارىمىز قالماۋشى ەدٸ. مەن سونداي ارلى ازاماتتان كٶز جازىپ قالدىم عوي... مەن بٸلەتٸن, ەل بٸلەتٸن باۋىرجان ىسقاقۇلى دوسقا – دوس, جولداسقا – جولداس, اعايىنعا اعايىن بولا بٸلگەن نار جٸگٸت ەدٸ. قولىنان كەلگەن جاقسىلىقتى جاساۋعا اسىق بولاتىن. ەركٸمگە جاناشىرلىق جاسايتىن. قاجەت دەسە, قولىنداعى بيلٸگٸ مەن مانسابىن پايدالانىپ, سٶزٸ ٶتەتٸن جەرلەردٸڭ بەرٸنە بارىپ, سٶزٸمەن دە, ٸسٸمەن دە قايىرىمدىلىق كٶرسەتەتٸن. سوندىقتان وعان دەگەن ەلدٸڭ ىقىلاسى ٶزگەشە ەدٸ. قاي كەزدە دە قاسىمنان تابىلاتىن دوستارىمنىڭ بٸرٸ باۋكەنٸڭ مەن ٷشٸن ورنى بٶلەك. تٸپتٸ قالاي ماقتاسامدا, قالاي ەسكە السامدا سوعان تاتيتىن تٸرلٸگٸ بار عاجاپ جان ەدٸ, ورنى ويسىراپ قالدى... جاقسىلىقتىڭ اتى – جاقسىلىق. ول ساۋدالانبايدى, شىنايى كٶڭٸلمەن جاسالادى. ەلگە ادال قىزمەت ەتٸپ, ابىروي بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن باۋكەنٸڭ جاساعان جاقسىلىقتارىمەن ايتقان جاقسى سٶزدەرٸن بٸلەتٸندەر, كٶزٸمەن كٶرگەندەر جىر ەتٸپ ايتا جاتار. ەندٸ ول سونداي ەستەلٸكتەر مەن ساعىنىش سەزٸمٸنە تولى ەسكە الۋلار ارقىلى بٸزبەن بٸرگە جاساي بەرەدٸ. ال مەن ٷشٸن ۋاقىت ۇزاعان سايىن ونىڭ قادٸر-قاسيەتٸ ارتىپ, تۇلعالانا بەرەتٸنٸ كٷمەنسٸز. ٶيتكەنٸ باۋكە مەنٸڭ ەڭ قيماس دوسىم ەدٸ. «دوستىققا دوستىق – قارىز ٸس» دەمەي مە دانىشپان اباي? ۇلى ويشىل اقىننىڭ ٶنەگەگە تولى ٶلەڭدەرٸن وقىپ ٶسكەن ۇرپاقپىز. بۇل بٸزگە مەڭگٸلٸك تاعىلىم بولعان. سول سەبەپتٸ باۋكەنٸ اقىرعى ساپارىنا جٶنەلتەردە ايانىپ قالمادىم. ٶمٸردەگٸ قول جەتكٸزگەن جەتٸستٸك, ابىروي-اتاقتارىنا ساي رەسٸمدٸك سالتىن جاساپ, قاسي¬ەتتٸ جەر قوينىنا تاپسىرۋ ٷشٸن قولىمنان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسادىم. سٶيتٸپ قانا جەڭٸلدەيتٸنٸمدٸ بٸلدٸم. باۋكە دوسىم سونىڭ بەرٸن كٶرٸپ, بٸلٸپ جاتقانداي ەسەردە جٷردٸم. قاي جەردە بولسا دا قۇرمەتكە بٶلەنەتٸن, تاپسىرىلعان ٸستٸڭ بەرٸن ادال اتقاراتىن, اينالاسىنداعى ەلمەن جاقسى ارالاساتىن, جٷرگەن جەرٸنە شۋاعىن شاشىپ جٷرەتٸن باۋىرجان ىسقاقۇلىن مەڭگٸلٸك ساپارىنا وسىلاي اتتاندىرىپ ەدٸك. ەرينە, بەرٸمٸزدٸڭ كٶڭٸلٸمٸزدٸ قيماستىق سەزٸم تەربەپ,¬ تەبٸرەنتٸپ تۇردى. كٶزٸمٸزدٸڭ جاسىن سىعىپ: «باقۇل بول, باۋىرىم! جاتقان جەرٸڭ جۇماقتىڭ تٶرٸ بولسىن!» – دەدٸك. ٶمٸر دەگەننٸڭ ۇزاقتىعى بٸلٸنبەيدٸ. تٸپتٸ مىڭ جاساعان لۇقپان حاكٸمنٸڭ ٶزٸ «بٸر ەسٸكتەن كٸرٸپ, بٸر ەسٸكتەن شىعىپ بارا جاتقاندايمىن» دەگەن ەكەن. ونىڭ جانىندا باۋكەنٸڭ عۇمىر جاسىەشتەڭە ەمەس سيياقتى كٶرٸنەر. الايدا ول اللانىڭ بەرگەن ازدى-كٶپتٸ جىلدارىن ماعىنالى ٸستەرگە ارنادى.قاتارلاستارىنان وزا شاۋىپ, كٶپ جەتٸستٸكتەرگە قول جەتكٸزدٸ. سولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ كەرەمەتٸ – ارتىندا ٶمٸرٸن ۇلاستىراتىن ٶنەگەلٸ ۇرپاق قالدىردى. ەلبەتتە, ول تۋرالى كٶپ ويلايمىن. ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە تٸلدەسٸپ تۇراتىندوسىم ٷيگە كٸرٸپ كەلەتٸن سەكٸلدٸ نەمەسە شىر ەتكەن تەلەفونىمنىڭ ارعى جاعىندا تۇرىپ: «تٶكە, قال قالاي? امانشىلىق پا? مەن الماتىدان كەلٸپ قالدىم», – دەيتٸندەي ەلەڭدەيمٸن. بٸراق ول قايدان بولسىن? و دٷنيەگە بٸر كەتكەن كٸسٸ قايتىپ كەلمەيدٸ ەكەن... سوندىقتان ەكٸنشٸ مەڭگٸلٸك ٶمٸرٸنٸڭ تٸلەۋٸن تٸلەيسٸڭ. مىنا بٸر شۋماق ٶلەڭ سونداي قيماستىق ويدان تۋعان: تٸلەيمٸن جاتقان جەرٸڭ جارىق بولسىن, توپىراعىڭ جۇمساق, قابٸرٸڭ نۇرعا تولسىن. جۇماقتان ورىن بەرٸپ پەرٸشتەلەر, پايعامبار «جاقسى ٷمٸت ەتتٸم» دەپ, قولىن بەرسٸن!
تٶلەگەن راقىمجانوۆ, گەنەرال-مايور
جەلبٸرەتٸپ ەدٸلدٸكتٸڭ اق تۋىن
ەش جاقسىلىق كٷتپەگەن دە باسقادان,
سەتتەرٸمدٸ تٷزەپ جٷرگەن اقساعان.
جەلبٸرەتٸپ ەدٸلدٸكتٸڭ اق تۋىن,
بۇل جالعاننان ٶتٸپ باراد جاقسى ادام.
دات باسپاعان سەمسەر ەدٸڭ, شارت سىندىڭ,
ماعان مەدەت ەدٸ سەنٸڭ قارتتىعىڭ.
قۇبىلانى بەتكە الىپ كٶش كەتتٸ,
مۇڭ اسپاندى كٷڭٸرەنتٸپ اقتىق ٷن.
كٶشٸپ كەرۋەن بارا جاتىر ٷنٸ جوق,
كٷنٸ جابىق, تاس قاراڭعى, تٷنٸ كٶك.
ار-يمانىن اق كەبٸنگە ورادى,
«انا ٶمٸرگە» الىپ كەتكەن تٷگٸ جوق.
جانىم مەنٸڭ القىنادى جوق جەردە,
مۇنداي كٷيدٸ كەشپەسٸن دەپ ەش پەندە.
تٸلەۋشٸ ەدٸم جاقسى ادامنىڭ تٸرلٸگٸن,
ٶرلٸگٸمەن ٶرلەيدٸ دەپ ٶر كەۋدە.
القىمىمدا سٶزٸم قالدى ايتىلماي,
باياعىداي نٶسەرلەتٸپ, جاي تۋماي.
بۇل دەۋٸردەن كٶشتٸ تاعى بٸر ادام,
ار ٸزٸنەن قاراۋ نيەت بايقالماي..
جاتقان جەرٸڭ جايلى بولسىن, جان اعا!
ەلٸ سەنسٸز اتار تالاي تاڭ, اعا.
جٷرەگٸمنەن مۇڭنىڭ بۇلتى جاس تٶگٸپ,
نٶسەر سەۋٸپ بارا جاتىر دالاعا...
ەرلان ٸبٸتانوۆ, پولكوۆنيك
https://dalanews.kz/sadak/77017-sulymenovke-ukrainadagy-til-saiasaty
