قر پرەزيدەنتٸ ن. ە. نازارباەۆتىڭ,
قر باس پروكۋرورى ج. ق. اسانوۆتىڭ,
قر جوعارعى سوت تٶراعاسى ق. ا. مەميدٸڭ نازارىنا
«اتىراۋدا رەيدەرلٸكتٸڭ جاڭا تٷرٸ پايدا بولىپتى, بەلگٸلٸ كەسٸپكەردٸڭ دٷنيە-مٷلكٸن تٷك قالدىرماي تارتىپ الىپتى» دەگەن ەڭگٸمەنٸ ەستٸگەنبٸز. باستابىندا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ ەرەكەتٸ بولار دەگەن توپشىلاۋىمىز سەيكەس كەلمەدٸ. بۇل وقيعا مٷلدەم باسقا باعىتتا ٶربٸگەن بولىپ شىقتى...
«AsiaCreditBank» بەرگەن نەسيەمٸزدٸ كەشٸكتٸردٸ دەپ, قۇنى ميلليارد تەڭگەگە باعالانعان «تۇز» كومپانيياسىن سوت ارقىلى تارتىپ الىپ, باسقا بٸر كەسٸپكەرگە ارزان باعاعا ساتىپ جٸبەرٸپتٸ. بۇل تۋرالى «تۇز» جشس-نىڭ ديرەكتورى, بەلگٸلٸ كەسٸپكەر ەبٸربەك توقتىباەۆتىڭ ٶزٸ ايتتى.
«بانك مەنٸ الداپ سوقتى. تٷگٸمدٸ قالدىرماي تارتىپ العانىمەن قويماي, قىلاياعى زەينەتاقىمدى دا بەرگٸزبەي وتىر», – دەپ شاعىندى كەسٸپكەر. ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, بانكتەن الدىمەن 290 ميلليون تەڭگە, كەيٸن تاعى 150 ميلليون تەڭگە كرەديت العان. وسى كەزدە ونىڭ كومپانيياسىنىڭ بارلىق جىلجىمايتىن مٷلكٸن, ەكٸ زاۋىتىن, كومپانيياعا تيەسٸلٸ تەمٸر جول جەنە اۆتو جولىن, مەملەكەتتەن 20 جىلعا جالعا العان 164 گەكتار كەن ٶندٸرەتٸن جەرٸمەن قوسا, الماتىداعى ٷيٸن جەنە كومپانييانىڭ 100 پايىز نەگٸزگٸ جارعىلىق اكتسيياسىن كەپٸلگە قويدىرعان. اقىر اياعىندا كرەديتتٸ ۋاقتىلى قايتارمادى دەگەن سىلتاۋمەن سوت ارقىلى كومپانييانى تٷگەلدەي تارتىپ الىپ, كومپانييا قوجايىندارىن دالادا قالدىرعان. «بۇرىن-سوڭدى مۇنداي زاڭسىزدىقتى ەستٸمەپپٸن. مەن ەلٸمٸزدە ەدٸلدٸك بار, زاڭ بار دەپ جٷردٸم. ميللياردتاعان تەڭگەگە باعالانعان كومپانييامدى بٸر كٷندە نەبارى 61 ميلليون تەڭگەگە ساتىپ جٸبەردٸ» دەپ كٷيٸنەدٸ كەسٸپكەر. ونىڭ سٶزٸنشە, وسى وقيعا كەزٸندە بٸرنەشە رەت ينسۋلت الىپ, ەمحاناعا تٷسكەن. بٸز كەسٸپكەردٸڭ گازەت تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىن قاز-قالپىندا, وقيعانى حرونولوگييالىق تەرتٸپپەن بارىنشا ىقشامداپ ۇسىنىپ وتىرمىز.
"اتىراۋدى" تازا سۋمەن قامتىعىم كەلدٸ
– «تۇز» جشس كومپانيياسىن قاشان قۇردىڭىز? بيزنەستٸڭ بۇل سالاسىنا قالاي كەلدٸڭٸز?
– 2001 جىلى «تۇز» جشس كومپانيياسىن قۇرىپ, اتىراۋداعى يندەر اۋدانىنان جاڭا جۇمىس ورنىن باستادىق. بٸردەن جۇمىسقا قىزۋ كٸرٸسٸپ, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەيتٸن جاعدايعا جەتتٸك. 2003 جىلى "تۇز" جشس كومپانيياسىن قايتا تٸركەۋدەن ٶتكٸزٸپ, كومپانييانى تولىقتاي ٶز مەنشٸگٸمە الدىم. مەنٸڭ 55 پايىز, ەيەلٸمنٸڭ 45 پايىز ٷلەسٸ بولدى.
– كومپانييا جۇمىسىن جانداندىرۋ ٷشٸن قانداي شارالاردى قولعا الدىڭىز?
– ەڭ الدىمەن كومپانييانىڭ ٶندٸرٸستٸك بازاسىن قايتا قۇرىپ, زاماناۋي تەحنيكالىق جابدىقتاردى شەتەلدەن الدىرىپ, جىل سايىن كەم-كەتٸگٸن تولتىردىق. بۇعان قىرۋار قارجى كەتتٸ. 2005 جىلى اس تۇزىن شىعارىپ, رەسپۋبليكالىق فورۋمدارعا, تٷرلٸ شارالارعا بەلسەنە قاتىستىق. كومپانييامىزدىڭ اتى ەيگٸلەنٸپ, شىعارعان ٶنٸمدەرٸمٸز سۇرانىسقا يە بولا باستادى. ەرتٷرلٸ بايقاۋلاردان العان العىس حاتتارىمىز, گراموتالار, جٷلدەلٸ ورىنداردىڭ بەرٸن تٸزبەلەمەي-اق قويايىن, وسى جىلدار ٸشٸندە وبلىستا سالىعىن ۋاقتىلى تٶلەپ, وبلىس جەنە اۋدان ەكٸمدٸگٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك سالالارعا ارنالعان باعدارلامالارى مەن شارالارىنا دا بەلسەنە قاتىستىق. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدٸكپەن كەلٸسە وتىرىپ, «يندەر» ٶزەنٸندەگٸ الاڭى 164 گەكتاردى قۇرايتىن كەن ورنىنداعى تۇز قورىن ٶندٸرۋگە قۇقىق الىپ, مەملەكەتتٸك كەلٸسٸمشارت جاسادىق. ادامدا ارمان تٷگەگەن بە? كومپانييانى بۇدان دا كەڭەيتٸپ, ٶنٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋدٸڭ تٷرلٸ جولىن دا قاراستىرا باستادىق. 2010 جىلى تۇز ٶندٸرگەن اۋماقتىڭ ورنىندا قالاتىن تۇزدى سۋدى قايناتىپ, قايتا ٶڭدەۋ ارقىلى تازا سۋ ٶندٸرۋ يدەياسى تۋدى. بۇل كومپانيياعا ەمەس, ەڭ الدىمەن حالىققا پايدالى بولار ەدٸ. اتىراۋدا تازا اۋىز سۋ تاپشىلىعىن جوياتىن ٸرٸ جوبا جاساپ, جان-جاقتى ەزٸرلەندٸك.
بانك بٸزدٸ الداپ سوقتى
– وسى جوبا ٷشٸن «AsiaCreditBank»-تەن نەسيە الدىڭىز با?
– يە, دەل وسى جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن 2011 جىلى«بيزنەستٸڭ جول كارتاسى 2020» باعدارلاماسى اياسىندا «AsiaCreditBank» ارقىلى كرەديت الۋدى جوسپارلاپ, سول جىلى 8 ايدا (تامىز) 290 300 000 (230 ميلليون 300 مىڭ) تەڭگەنٸ 5 جىلعا نەسيەگە الدىم. سول قارجىنىڭ جەنە كومپانييانىڭ نەگٸزگٸ كاپيتالىنىڭ كٶمەگٸمەن 2013 جىلى جىلدىق قۋاتى 30 000 توننالىق ناتريي گيپوحلوريتٸن ٶندٸرەتٸن زاۋىتتى ٸسكە قوستىق. بۇل جوبا تولىق جٷزەگە اسسا, جوعارىدا ايتقانىمداي, وبلىس اۋىز سۋ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن تولىق قۇتىلار ەدٸ.
2013 جىلى 9 ايدا «AsiaCreditBank»-تەن تاعى دا 150 000 000 (150 ميلليون) تەڭگە قوسىمشا نەسيە الۋعا باردىم. وعان دەيٸن نەسيەمٸزدٸ گرافيك بويىنشا كەشٸكتٸرمەي تٶلەگەنٸمٸزگە قاراماستان, ۇزاق ويلاندى. اقىرى كومپانييانىڭ بارلىق دٷنيە-مٷلكٸن قايتا باعالاتىڭىز, سودان كەيٸن بەرەمٸز دەدٸ. ەكٸ جىل بۇرىن باعالاتىپ, بانكتەن نەسيە العانىمدى ايتسام دا, ولار كٶنبەدٸ. اقىرى ايتقاندارىن ورىنداپ, قايتا باعالاتتىم.
– بانككە كەپٸلگە كومپانيياڭىزدى عانا قويدىڭىز با?
– جوق, سوڭعى نەسيەنٸ الار كەزدە بانكتٸڭ ارانى اشىلدى. كەپٸلگە قوياتىن كومپانييانىڭ بٸرنەشە ميلليون دوللارلىق زاۋىتتارى, كٶپتەگەن جىلجىمايتىن مٷلٸكتەرٸ, 15 كم تەمٸر جول تۇيىقتارى, مەملەكەتتەن جالعا العان 164 گەكتار كەن ورنىن پايدالانۋ قۇقىن, ٶندٸرٸستٸك بازا عيماراتتارى جوعارىداعى سومانى الۋعا جەتكٸلٸكسٸز دەپ ۇيعاردى. ولار مەنەن الماتىداعى جەكە ٷيٸم مەن قۇرىلتايشىلاردىڭ (مەن جەنە ەيەلٸم) «تۇز» جشس-داعى جارعىلىق كاپيتالىمىزدى كەپٸلگە قويۋىمىزدى تالاپ ەتتٸ. مەن ٷشٸن جاڭا ٸسكە قوسىلعان زاۋىتىمدى ٶنٸمدٸ جٷرگٸزۋ كەرەك بولدى. ولاردىڭ تالاپتارىن ورىنداپ, نەسيەنٸ الدىم. بىلايشا ايتقاندا, بانك بٸزدٸ الداپ سوقتى.
بانك ماعان 6 بٶلٸككە بەرٸپ, 119 ميلليون تەڭگە بەردٸ دە, سوڭعى 31 ميلليون تەڭگەنٸ كەشٸكتٸرٸپ, ەرتٷرلٸ سىلتاۋ ايتىپ, بەرمەي قويدى. 2014 جىلى سەۋٸردٸڭ 1-ٸ كٷنٸ كەستە بويىنشا نەسيەمدٸ تٶلەپ, بانككە قايتا كٸردٸم. ولارعا 31 ميلليون تەڭگەنٸ بەرمەسەڭدەر, ماعان نەسيەمدٸ جاڭا جىلدىڭ باسىنان باستاپ تٶلەۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸڭدەر دەپ ٶتٸنٸش ايتىپ ەدٸم, اۋىزشا كەلٸستٸ. «سٸزگە جاڭا گرافيك ۇسىنامىز» دەگەن ۋەدەلەرٸنە سەنٸپ, تٷسٸرگەن ٶتٸنٸشٸمە مٶر باستىرىپ الدىم دا, جاڭا جىلدى كٷتتٸم.
سوت ورىنداۋشىدان سوت ورىنداۋشىعا دەيٸن...
– جاڭا گرافيك بەرۋ تۋرالى ٶتٸنٸشٸڭٸز ٶزٸڭٸزدە بار ما?
– بار.
– بانكپەن اراداعى سوتىڭىز قاشان باستالدى?
– 2014 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانىندا ماعان سوتتان شاقىرتۋ كەلدٸ. بانك 9 اي بويى نەسيەسٸن تٶلەمەي جٷر دەپ كٶرسەتٸپتٸ. بانكپەن ارامىزداعى ييۋ-قييۋ سوت وسى كەزدەن باستالدى. مٸنە, ەكٸ جارىم جىلعا جۋىقتادى.
– سوت وتىرىسى قاشان باستالدى?
– 2015 جىلدىڭ 9 قاڭتارىندا بانك ەكونوميكالىق سوتقا جٷگٸندٸ, ولار مۇنى قالالىق سوت قارايدى دەپ شەشٸم شىعاردى. 2015 جىلى اقپان ايىندا سوت مەنٸڭ كومپانيياما بۇعاۋ (ارەست) سالدى. ونىمەن قويماي, ولار مەنٸڭ زەينەتاقىمدى دا بەرگٸزبەي تاستادى.
2015 جىلدىڭ 6 مامىرىندا قالالىق سوت 370 000 500 (370 ميلليون بەس جٷز تەڭگە) بانككە جەنە مەملەكەتتٸك كٸرٸس ٷشٸن 11 700 000 (11 ميلليون 700 مىڭ) تەڭگە تٶلەيسٸڭ دەگەن شەشٸم شىعاردى. جالپى, 381 700 000 تەڭگە تٶلەۋٸم كەرەك بولدى. مەن سوتتان مۇنداي سومانى بٸردەن تٶلەي المايتىنىمدى ايتىپ, نەسيەنٸ قايتا قۇرىلىمداۋ ٷشٸن ارىز بەردٸم. ولارعا 3 جىل ۋاقىت ٸشٸندە تٶلەپ بولامىن دەدٸم. بٸراق بۇعان بانك كٶنبەي, بٸر جولدا تٶلەۋٸمدٸ تالاپ ەتتٸ. 2015 جىلى ماۋسىم ايىندا بانك جەكە سوت ورىنداۋشىسى بەكمۇحامەتوۆكە جٷگٸنٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ اقشاسىن ٶندٸرتٸپ بەرۋدٸ جوسپارلادى. جەكە سوت ورىنداۋشىسى شاقىرعان سوڭ, بارىپ, مەن-جايدى تٷسٸندٸردٸم. 2017 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن بارلىق قارىزىمدى تٶلەپ بولامىن دەدٸم. بانك ونىڭ ۇسىنىسىنا كەلٸسپەي, سوت قۇجاتىن ودان قايتارىپ الدى.
سودان كەلەسٸ سوت ورىنداۋشىسى سالتانات شايىحوۆاعا بەردٸ. ول مەنٸڭ كومپانييامنىڭ جەكە ەسەپشوتىنان 2015 جىلدىڭ قازانىنان دەيٸن 2 600 000 تەڭگە بانككە نەسيە تٶلەۋ ٷشٸن ٶندٸرٸپ بەردٸ. ول دا بەلگٸسٸز سەبەپتەرمەن قۇجاتتاردى بانككە قايتارىپ بەردٸ دە, كەرٸ قايتتى.
بانك ەندٸ ٷشٸنشٸ شوقانباەۆ دەگەن جەكە سوت ورىنداۋشىسىن شاقىردى. ول 2016 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيٸن 6 600 000 تەڭگە بانككە ٶندٸرٸپ بەردٸ. مەن ونىڭ ٷستٸنەن سوت ورىنداۋشىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸ دۇرىس ەمەس دەپ سوتقا ارىز بەردٸم. ول دا كەتتٸ.
وسى جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بانك تٶرتٸنشٸ جەكە سوت ورىنداۋشىسى اجمۋحانبەتوۆ مەيرامبەكتٸ شاقىردى. ول بٸردەن مەنٸڭ بارلىق دٷنيە-مٷلكٸم مەن كومپانييامدى باعالاتىپ, اۋكتسيونمەن ساتامىز دەگەن شەشٸم قابىلدادى. 8 تامىزدا مەنٸڭ كومپانيياما مٷلدەم قۇلىپ سالىپ, جۇمىس ٸستەتۋٸن بٸرجولا توقتاتتى. مەن تاعى دا ونىڭ ٷستٸنەن شاعىم تٷسٸردٸم. 29 تامىزدا مەنٸڭ شاعىمىم نەگٸزٸندە اجمۋحانبەتوۆتىڭ ٸستٸ ورىنداۋى قاتە دەگەن شەشٸم شىقتى. ولار اپەلياتسييالىق كوللەگيياعا ارىز بەرٸپ ەدٸ, ولار دا اجمۋحانبەتوۆتىڭ سوتتى ورىنداۋىندا زاڭ بۇزۋشىلىقتار بار دەپ, الدىڭعى شەشٸمدٸ كٷشٸندە قالدىردى.
بانك ولاردىڭ بۇل شەشٸمٸنە قاراماستان, ٸستٸ كەلەسٸ جەكە سوت ورىنداۋشىسى ەركٸن سۇلتانعاليەۆكە بەردٸ. بۇل 5-شٸ سوت ورىنداۋشىسى ەدٸ. مەن الدىڭعى سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸ قاتە دەگەن سوت شەشٸمٸنە قاراماستان, كەلەسٸ بٸر سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ٸستٸ جٷرگٸزە باستاعانىنا تاڭىرقادىم. ونىڭ ٷستٸنەن دە سوتقا شاعىم تٷسٸردٸم. ول دا بانككە كومپانييا ەسەپشوتىنان 40 ميلليون تەڭگە ٶندٸرٸپ بەردٸ. بۇرىنعى ٶندٸرٸپ العان تەڭگەلەردٸ قوسقاندا نەسيە ٷشٸن 49 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەنٸ سوت ورىنداۋشىلارى ارقىلى تٶلەدٸم. بۇل سوت قۇجاتتارىنىڭ ەشقايسىسىندا كٶرسەتٸلمەگەن. ولار ەشتەڭە تٶلەگەن جوق دەپ وتىر. كومپانييا مەن بانك اراسىنداعى ەرتٷرلٸ قۇجاتتاردى سەن كومپانييا يەسٸ ەمەسسٸڭ دەپ كٶرسەتپەيدٸ.
سۇلتانعاليەۆ 2016 جىلدىڭ جەلتوقساننىڭ 8-ٸندە مەنٸڭ كومپانييامنىڭ نەگٸزگٸ جارعىلىق كاپيتالىن نەبارى 61500 000 تەڭگەگە ساتىپ جٸبەردٸ. سەنەسٸز بە? بار-جوعى وسى سوماعا. مەن ونىڭ ٷستٸنەن ارىز تٷسٸرٸپ ەم, قالالىق سوت مەنٸكٸن دۇرىس دەپ, ال اپەللياتسييالىق ينستانتسييا سۇلتانعاليەۆتٸڭ ٸس-ەرەكەتٸن دۇرىس دەپ شەشٸم شىعاردى. مەنٸڭشە, اپەلياتسييالىق سوت كومپانييانىڭ ساتىلىمعا زاڭسىز شىعارعاندىعىن «زاڭداستىرۋ» ٷشٸن وسىنداي شەشٸمگە كەلدٸ.
زاڭ بويىنشا, سوت ورىنداۋشىسىنىڭ قاتەلٸك جٸبەرگەنٸن دەلەلدەپ, سوت مەنٸڭ شاعىمىمدى قۋاتتاپ شەشٸم شىعارعان سوڭ, كەلەسٸ سوت پروتسەسستەرٸنە دەيٸن جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىسقا كٸرٸسپەۋٸ كەرەك ەدٸ. ولار اپەلياتسييالىق سوتتىڭ شەشٸمٸن كٷتپەستەن, ٶز ٸستەرٸن ارى قاراي جالعاستىرا بەردٸ. بٸر سوت ورىنداۋشىسىن جەڭسەك, ەكٸنشٸسٸنە, ونى جەڭسەك كەلەسٸسٸنە بەرٸپ جٸبەرەدٸ. بٸز بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸنٸڭ ٷستٸنەن ارىز تٷسٸرٸپ, ۋاقىت ٶلتٸرەمٸز. ولار وسىنى پايدالانىپ, ٶزدەرٸنٸڭ زاڭسىز ەرەكەتتەرٸن «زاڭداستىرىپ» الادى.
كومپانييامدى تيىن-تەبەنگە ساتىپ جٸبەردٸ
– سوندا قازٸر «تۇز» كومپانيياسىن باسقا بٸر زاڭدى تۇلعا ساتىپ الدى ما?
– «كاسپيان سەرۆيس» دەگەن كومپانييا ساتىپ الدى. ول 2013-16 جىلدار ارالىعىندا ەشقانداي سالىق تٶلەمەگەن, بىلايشا ايتقاندا پايدا دا,تاپپاعان, زييان دا تارتپاعان «قاعاز جٷزٸندەگٸ» كومپانييا ەكەن.
– بانك نەگە نەگٸزگٸ كاپيتالدى ارزانعا باعالادى?
– 2016 جىلى مەن ٶز كومپانييام مەن ونىڭ مٷلكٸن قايتا باعالاتقانمىن. ولار 1 059 869 000 (1 ميلليارد 59 ميلليون 869 مىڭ) تەڭگەگە باعالاعان. ال بانك بولسا ونى ساتار كەزدە 51 894 000 (51 ميلليون 894 مىڭ) تەڭگەگە ساتىلىمعا شىعارادى دا, 61 ميلليون 500 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ جٸبەردٸ. مىنا بٸر دەرەكتٸ ايتا كەتەيٸن, 2013 جىلى قوسىمشا 150 ميلليون تەڭگە نەسيە الار كەزٸمدە كومپانييانىڭ مٷلكٸن قايتا باعالاتقانمىن. ول كەزدە دوللار باعامى 180 تەڭگە ەدٸ. كومپانييا قۇنىن انىقتاۋشىلار 80 ميلليون تەڭگەگە باعالاعان. ارادا تٶرت جىل ٶتكەن سوڭ بانك 51 ميلليون تەڭگەگە ساتىلىمعا شىعارىپ وتىر.
– بانك نەگە بٸردەن نەگٸزگٸ جارعىلىق كاپيتالدى ساتىلىمعا شىعارىپ وتىر?
– بۇل ەرەكەتتەرٸ دە زاڭعا ساي ەمەس. مەن ولاردىڭ ٷستٸنەن كومپانيياعا تيەسٸلٸ جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸ, 15 كم تەمٸر جول تۇيىعىن, 15 كم اۆتوجولدى ساتپاي تۇرىپ, بٸردەن «تۇز» جشس-نىڭ نەگٸزگٸ قۇقىن ساتقاندارىنىڭ زاڭسىز ەكەندٸكتەرٸن ايتىپ, شاعىم تٷسٸردٸم. شىن مەنٸندە, بانك الدىنداعى قارىزدى تولىقتاي جابۋعا جىلجىمايتىن مٷلٸكتٸڭ جارتىسى دا جەتەر ەدٸ. قالالىق سوت مەنٸڭ شاعىمىمدى قاناعاتتاندىرعانىمەن, اپەللياتسييالىق سوت ولاردٸكٸن زاڭدى دەپ تاپتى. تٷسٸنٸكسٸز جايتتار ٶتە كٶپ.
بٸر كومپانييانىڭ ەكٸ يەسٸ بارمىز
– ساتىپ العان كومپانييا يەسٸن تانۋشى ما ەدٸڭٸز?
– تالاي جىلدان بەرٸ تانيتىنمىن. ارالاسىپ, اعا-باۋىر بولىپ جٷرگەن ساياتحان ەمٸر دەگەن جٸگٸت ەدٸ. 2016 جىلدىڭ ورتا شەنٸندە ول ماعان كەلٸپ, كومپانيياڭىزدى 2,5 ميلليون دوللارعا ساتىڭىز. 1,3 ميلليونمەن نەسيەڭٸزدٸ تٶلەيسٸز, قالعان اقشا ٶزٸڭٸزدە قالادى دەپ ۇسىنىس جاساعان. مەن كەلٸسپەگەنمٸن. اقىرى سول جٸگٸت ساتىپ الدى.
– قازٸر كومپانييا تولىقتاي سول ازاماتتىڭ قولىنا ٶتتٸ مە?
– سولاي دەۋگە بولادى. بٸراق زاڭسىزدىق ٶتە كٶپ. سەبەبٸ, «تۇزدىڭ» بارلىق قۇجاتتارى, بۋحگالتەرلٸك ەسەپ, ونداعان جىلدىق كٸرٸس-شىعىس قۇجاتتارى, مٶر مەنٸڭ قولىمدا. وعان بارلىق قۇجاتتى بەرسٸن دەگەن سوتتىڭ شەشٸمٸ جوق. سوعان قاراماستان, ٶزٸن «تۇزدىڭ» يەسٸ رەتٸندە تٸركەتٸپ الىپتى. ول قانداي زاڭ تارماعىنا سٷيەنٸپ تٸركەتٸپ العانىن تٷسٸنە الار ەمەسپٸن. قازٸر بٸر كومپانييانىڭ ەكٸ يەسٸ بارمىز. ونىڭ دا, مەنٸڭ دە قولىمدا مٶر بار...
سوتتىڭ سوڭىن كٷتپەستەن ساياتحان ەمٸر بٸر ماشينا بانديتسىماق جٸگٸتتەردٸ باستاپ كەلٸپ, بٸزدٸڭ قاراۋىلدار مەن جۇمىسشىلاردى ماشيناعا كٷشتەپ تيەپ, يندەرگە اپارىپ تاستاپتى. «ەگەر قايتا كەلسەڭدەر, اياق-قولدارىڭدى شاعامىن» دەپ دوق كٶرسەتكەن. سودان بەرٸ بٸز ٶز مەكەمەمٸزدٸڭ اۋلاسىنا كٸرە المايتىن بولدىق. ەستۋٸمٸزشە, ولار كومپانيياعا تيەسٸلٸ مٷلٸكتەردٸ, تەحنيكالىق قۇرىلعىلاردى شەتٸنەن ساتىپ جاتقان كٶرٸنەدٸ.
مەن سوڭعى رەت سوتقا بانكتٸڭ كومپانييانىڭ جارعىلىق كاپيتالىن ساتىلىمعا شىعارعاندارى جەنە ونى ساتقاندارى زاڭسىز دەپ شاعىم تٷسٸرسەم, ساياتحان ەمٸر «تۇزدىڭ» يەسٸ مەنمٸن, ەبٸربەك توقتىباەۆتىڭ سوتقا بەرۋگە قۇقى جوق, ول بانكپەن ٶزٸنٸڭ نەسيەسٸ بويىنشا سوتتاسسىن دەپ ارىز بەرٸپتٸ. بٸزدٸڭ سوت ونىڭ شاعىمىن ورىندى دەپ تاۋىپتى. بٸرەسە ولاردٸكٸ, بٸرەسە بٸزدٸكٸ دۇرىس دەپ, ەكٸ ورتادا بٸزدٸ ساندالتىپ قويدى.
– بۇعان دەيٸن سوت بارىسى كەزٸندە كومپانيياڭدى بٸزگە بەرمەسەڭ, بانكتەن جەڭٸلەسٸڭ دەگەندەي كەلٸسسٶز ياكي قورقىتىپ-ٷركٸتۋ بولدى ما?
– جوق, بەرٸن «زاڭ اياسىندا» تارتىپ الدى.
الماتىداعى ٷيٸمدٸ دە ساتپاقشى
– سوت ەلٸ جالعاسىپ جاتىر ما?
– بانك سۇلتانعاليەۆتٸڭ اتقاراتىن جۇمىسى بٸتتٸ دەپ, تاعى بٸر جەكە سوت ورىنداۋشىسىن جالداپتى. بانك مەنٸڭ ونداعان ميلليون دوللارلىق قۇنى بار كومپانييامدى تارتىپ العانىمەن تىنباي, كەپٸلگە قويعان الماتىداعى ٷيٸمدٸ دە ساتىلىمعا شىعاردى. مەنٸڭ سوڭعى مٷلكٸم وسى ەدٸ. بانكتٸڭ ەسەبٸ بويىنشا, مەن ولارعا ەلٸ 78 ميلليون تەڭگە قارىز ەكەنمٸن.
23 مامىر تاعى دا سوت بولادى. مەن بۇل ٸستٸڭ اقىرىنا جەتپەي قويمايمىن. ٶيتكەنٸ, قۇلاپ جاتقان كومپانييانى ورنىنان تۇرعىزىپ, وسى كٷنگە جەتكٸزدٸم. ونى ٶركەندەتۋ, دامىتۋ ٷشٸن نەسيە الدىم. ال ولار بٸر كٷندە مەنٸڭ بارلىق مٷلكٸمدٸ تارتىپ الىپ, دالاعا تاستاماقشى.
– ەگەر سوتتا جەڭٸلسەڭٸز, ەدٸلەت تاپپاساڭىز نە ٸستەيسٸز?
– مەن وسىعان دەيٸن ەدٸلەتتٸڭ بار ەكەنٸنە, زاڭنىڭ جۇمىس ٸستەيتٸنٸنە, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان ازاماتتاردىڭ تٸرلٸگٸنە ورىنسىز قول سۇقپاڭدار دەپ ٷنەمٸ ايتاتىن سٶزٸن تىڭدار قۇلاق بارىنا سەنٸپ كەلدٸم. ەلٸ دە سەنەمٸن. سوڭىنا دەيٸن كٷرەسەمٸن. سوت باستالعالى بەرٸ بٸرنەشە رەت جٷرەك تالماسىنا ۇشىرادىم. جارىم دا, بالا-شاعام دا ۋايىم-قايعىعا باتتى. ەگەر الدا-جالدا جەڭٸلەر بولسام... ايتا المايمىن. مۇنداي ەدٸلەتسٸزدٸككە تٶزە المايمىن.
– وسى جىلدار ٸشٸندە قاتتى ەرەگەسكەن, ٶشتەسكەن ادامدارىڭىز بولىپ پا ەدٸ?
– ەشكٸممەن رەنجٸسٸپ, جاۋلاسقان ەمەسپٸن.
– بانك نەگە سونشا سوڭىڭىزعا تٷسٸپ الدى? ولارعا سٸزدٸڭ كومپانيياڭىزدى ارزانعا ساتقاننان نە پايدا تٷسەدٸ?
– بۇل جاعى ماعان دا كٷڭگٸرت.
– ٷشٸنشٸ بٸر تاراپ بار ما دەگەنٸم عوي...
– بولۋى دا مٷمكٸن. ناقتىلى دەلەلٸم جوق. بانكتٸڭ الدىندا ٷش ازاماتتىق تۇلعا قارىزبىز: «تۇز», مەن جەنە ەيەلٸم س. توقتىباەۆا. مەنٸڭ تٷسٸنبەيتٸنٸم, «تۇزدى» ساتسىن, بٸراق مەنٸڭ جەنە ەيەلٸمنٸڭ قۇقىن نەگە ساتادى دەپ شىرىلداپ جٷرگەن جوقپىن با? نەگٸزگٸ جارعىلىق كاپيتالدى ساتۋعا ولاردىڭ قاقى جوق ەدٸ...
ايتپاقشى, وسى شۋ باستالعان شاقتا الماتىدان بٸر كەسٸپكەر جٸگٸتتەر حابارلاسىپ, نەسيەڭٸزدٸ تٶلەپ بەرەيٸك, كومپانييانىڭ 70 پايىز اكتسيياسىن بٸزگە بەرٸڭٸز دەگەن ۇسىنىس ايتقان. ولارمەن دە كەلٸسپەگەن بولاتىنمىن.
نوعاەۆ بٸلەدٸ. بٸراق...
– وسى وقيعا باستالعالى بەرٸ وبلىس ەكٸمٸنە مەن-جايدى تٷسٸندٸرٸپ, ٶتٸنٸش ايتىپ كٸردٸڭٸز بە?
– وبلىستىڭ بۇرىنعى ەكٸمٸ ٸزمۇحانبەتوۆكە دە, قازٸرگٸ ەكٸم نوعاەۆقا دا بٸرنەشە رەت كٸرگەنمٸن. نوعاەۆ بارلىق مەن-جايدى بٸلەدٸ. بٸراق...تالاي مەرتە حات تا جازدىم. ولار سوتقا بۇل ٸستٸڭ اقيقاتىنا جەتٸڭدەر دەگەن سىڭايدا حات جازادى. بٸتتٸ. مەنٸڭ حات جازباعان ادامىم, مەكەمەم قالمادى. ەشقايسىسىنان قايران بولماي تۇر. اتىراۋ جۇرتشىلىعىنىڭ دەنٸ بۇلداۋدان حاباردار. جەرگٸلٸكتٸ جەردەگٸ اتقامٸنەرلەر كٶزجۇمبايلىققا سالىنباي, ەلٸ دە وبلىستى تەرتٸپكە شاقىرار دەگەن سەنٸمٸم ٶشكەن جوق.
ەندٸگٸ ٷمٸتٸم پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆ مىرزادا. ەلباسى ٷنەمٸ ەلٸمٸز ٶركەندەۋٸ ٷشٸن كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋعا تيٸسپٸز دەپ ايتىپ وتىرادى. بۇل سەكٸلدٸ باسسىزدىققا جول بەرمەس دەگەن ويدامىن. وسى كومپانييانى قۇرىپ, كٷن-تٷن دەمەي جۇمىس ٸستەدٸم. 60-قا جۋىق ادامدى تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىدىم. «اس تۇزى» ٶڭٸرگە ەمەس, راسپۋبليكاعا تانىمال برەندكە اينالدى. ەشكٸمنٸڭ الاجٸبٸن اتتاپ, قۋلىق-سۇمدىقپەن كٷن كٶرگەن ەمەسپٸن.
جاقىپ اسانوۆ مىرزا دا ەلشٸل, حالىقشىل ازامات قوي, مەنٸڭ جانايقايىمدى ەستٸر دەگەن ٷمٸتتەمٸن. بٸرنەشە مەرتە حات تا جازدىم. بٸر كٷنٸ بولماسا بٸر كٷنٸ مەنٸڭ باسىما تٷسكەن جاعدايمەن تانىسىپ, اراشا تٷسەر دەگەن ارمانىم بار.
ەڭگٸمەلەسكەن, ت. قامالبەك
