2024 جىلعى 28 قاراشا كٷنٸ استانادا قازاقستان-رەسەي ساراپشىلار كەڭەسٸنٸڭ (قرسك) وتىرىسى ٶتتٸ. كەزدەسۋ تاقىرىبى: «قازاقستان جەنە رەسەي: ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ». ٸس-شارا رەسەي فەدەراتسيياسى پرەزيدەنتٸنٸڭ قازاقستانعا مەملەكەتتٸك ساپارىنا ورايلاستىرىلعان. قاتىسۋشىلار ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ نەگٸزگٸ اسپەكتٸلەرٸن, ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى ەرٸپتەستٸكتٸ كەڭەيتۋ جولدارىن, سۋ رەسۋرستارى سالاسىنداعى بٸرلەسكەن باستامالاردى, كليماتتىق كٷن تەرتٸبٸن جەنە گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى.
ٸس-شارانى قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) جەنە رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ە.م.پريماكوۆ اتىنداعى ەلەمدٸك ەكونوميكا جەنە حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى بٸرلەسٸپ, رەسەي سٸم ممحقي اتسالىسۋىمەن ۇيىمداستىردى.
قرسك وتىرىسىنا قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي ديرەكتورى ەركٸن تۇقىموۆ, رعا ە.م. پريماكوۆ اتىنداعى ەەحقي ديرەكتورى فەدور ۆويتولوۆسكيي, رەسەي سٸم ممحقي پرورەكتورى ارتەم مالگين, سونداي-اق قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىن زەرتتەۋدە ماماندانعان جەتەكشٸ قازاقستاندىق جەنە رەسەيلٸك ساراپشىلار قاتىستى.
ٶز العىسٶزٸندە ە.تۇقىموۆ قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ەكونوميكالىق, ساۋدا جەنە ينۆەستيتسييالىق سالالارداعى ەكٸجاقتى قارىم-قاتىناستارداعى ەلەۋلٸ جەتٸستٸكتەرٸن اتاپ ٶتتٸ.
– 2023 جىلى قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى رەكوردتىق 27 ملرد دوللارعا جەتتٸ. 2024 جىلدىڭ توعىز ايىندا بۇل كٶرسەتكٸش شامامەن 19,5 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. رەسەيمەن بٸرلەسە وتىرىپ, جالپى قۇنى 5,9 ترلن تەڭگەنٸ قۇرايتىن, مۇناي-حيمييا, تاۋ-كەن ٶنەركەسٸبٸ جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىنا باعىتتالعان 31 بٸرلەسكەن ينۆەستيتسييالىق جوبا جٷزەگە اسىرىلۋدا, – دەدٸ قسزي ديرەكتورى.
ول قازاقستان-رەسەي ساراپشىلار كەڭەسٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتتالدى.
– بۇل الاڭ ەرتٷرلٸ تاراپتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستان مەن رەسەي ايماقتارىنىڭ پٸكٸرلەرٸ مەن مٷددەلەرٸ ەكٸجاقتى كٷن تەرتٸبٸندە كٶرٸنٸس تابۋى ٷشٸن ساراپشىلار ديالوگىنىڭ نەگٸزگٸ قۇرالى بولىپ تابىلادى, – دەپ اتاپ ٶتتٸ قسزي باسشىسى.
رعا ەەحقي ديرەكتورى فەدور ۆويتولوۆسكيي ٶز كەزەگٸندە رعا ەەحقي مەن قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىن 30 جىلعا جۋىق ىنتىماقتاستىق بايلانىستىراتىنىنا توقتالدى.
– بۇل ۇزاق جەنە اۋقىمدى مەرزٸم. بٸزدٸڭ ديالوگىمىز ەكٸ ەلدٸڭ قارىم-قاتىناسىندا سٶزسٸز تۋىندايتىن قيىندىقتاردى, ەبەدەيسٸزدٸكتەردٸ جەنە كٷردەلٸ مەسەلەلەردٸ جاسىرماي, رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنىڭ كەڭ كٷن تەرتٸبٸن جەنە جەنە ولار دامىپ كەلە جاقان حالىقارالىق ەكونوميكالىق جەنە ساياسي كونتەكستتٸ تالقىلاۋعا دايىن بولۋعا نەگٸزدەلگەن, – دەدٸ ەەحقي ديرەكتورى.
سونداي-اق, ف.ۆويتولوۆسكيي قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ەكٸجاقتى كٷن تەرتٸبٸنٸڭ نەگٸزٸندە پراگماتيزم تۇرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
– بٸزدٸڭ ەكٸ پرەزيدەنتٸمٸز دە ٶتە پراگماتيكالىق كاتەگورييالاردا – ەكونوميكالىق ورىندىلىق, ٶزارا تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ساناتتار تۋرالى ايتادى, ويلايدى جەنە ەرەكەت ەتەدٸ. بۇل پراگماتيزم رۋحى, ناقتى نەرسەلەرگە, ىنتىماقتاستىق مٷمكٸندٸكتەرٸنە, بٸزدە بار جەنە بٸز جيىنتىقتا نىعايتا وتىرىپ, بٸزدٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىمىزدى دامىتۋعا باعىتتالعان رۋح, – دەدٸ ەەحقي ديرەكتورى.
قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا ارنالعان سەسسييا بارىسىندا رعا ەەحقي ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي افونتسەۆ جاھاندىق ەكونوميكالىق گەوگرافييانىڭ ودان ەرٸ ەۆوليۋتسيياسىنىڭ ىقتيمال ستسەنارييلەرٸنٸڭ بٸرلەسكەن پايىمداۋىن جەنە بۇل ٷدەرٸستەرگە بەلسەندٸ قوسىلۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ەزٸرلەۋ ماقساتىندا اناليتيكالىق كٷش-جٸگەردٸ بٸرٸكتٸرۋدٸ ۇسىندى.
– مەسەلە ەۋرازييالىق كونتينەنتتٸڭ كٶلٸكتٸك بايلانىسى, جاڭا ساۋدا باعىتتارىن قالىپتاستىرۋ جەنە ولاردىڭ ەلەۋەتٸن ترانزيتتٸك مٷمكٸندٸكتەردٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قۇن تٸزبەگٸن قۇرۋ ٷشٸن پايدالانۋ تۋرالى بولىپ وتىر, – دەدٸ س.افونتسەۆ.
رف سٸم ممحقي ەۋرازييالىق زەرتتەۋلەرٸ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى يۆان سافرانچۋك ٶز كەزەگٸندە «ورتا» جەنە «ۇلى» دەرجاۆالاردىڭ حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸنٸڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸنە قاتىستى ۇستانىمدارىنداعى ايىرماشىلىقتار مەن ۇقساستىقتارعا توقتالىپ, قازاقستان مەن رەسەيدٸ مىسالعا كەلتٸردٸ.
– بٷگٸندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي ۇستانىمى «ورتا دەرجاۆا» كاتەگوريياسىنىڭ رٶلٸمەن ايقىندالادى. مەنٸڭ كٶزقاراسىم بويىنشا, «ۇلى دەرجاۆا» مەن «ورتا دەرجاۆا» ەلدەرٸنٸڭ تٷبەگەيلٸ ايىرماشىلىعى نەدە? بۇل ولار قابىلداۋعا دايىن تەۋەكەل دەڭگەيٸ. ۇلى دەرجاۆالار سىرتقى ساياسي ۇستانىمىندا ورتاشالارمەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا جوعارى تەۋەكەلگە بارۋعا دايىن. سونىمەن بٸرگە, ورتا جەنە ۇلى دەرجاۆالاردىڭ سىرتقى ساياسي ۇستانىمدارىندا كٶرٸنەتٸن ايىرماشىلىققا قاراماستان, نەگٸزگٸ حالىقارالىق مەسەلەلەر بويىنشا بٸزدٸڭ ۇستانىمدارىمىزدا ٶتە ماڭىزدى سەيكەستٸك بار ەكەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. بۇۇ باس اسسامبلەياسىندا داۋىس بەرۋدٸڭ قاراپايىم يندەكسٸ بار. بٸزدە 2009-2014 جىلدار ارالىعىندا بۇل يندەكس 100% ۇقساستىققا جەتكەن كەزدەر بولدى.
ياعني, نەگٸزگٸ حالىقارالىق مەسەلەلەر بويىنشا بٸز بٸردەي ۇستانىمدا بولدىق. بٷگٸندە بۇل كٶرسەتكٸش 85–90%-عا دەيٸن تٶمەندەدٸ, بٸراق ەلٸ دە ٶتە جوعارى. ەلەم قانداي بولۋ كەرەك, حالىقارالىق قاتىناستار جٷيەسٸن قالاي رەفورمالاۋ كەرەك دەگەن ويىمىز بٸر, بٸراق وعان جەتۋ قۇرالدارى تۋرالى ويىمىز مٷلدە بٶلەك دەر ەدٸم, – دەدٸ ي.سافرانچۋك.
«ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى» اق باسقارما تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى قايسار نىعمەتوۆ ٶز سٶزٸندە قازاقستان مەن رەسەيدٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلى ساۋدا-ينۆەستيتسييالىق سالالاردا جوعارى سەرپٸندٸ بولىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ.
– زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ بويىنشا قازاقستان ەۋرازييا ايماعىنداعى رەسەيدٸڭ تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسيياسىن ەڭ كٶپ الۋشى ەل. 2022 جىلدان باستاپ 2024 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىعىنا دەيٸنگٸ كەزەڭدە قازاقستانداعى رەسەيلٸك تشي جيناقتالعان كٶلەمٸ 10,1 ملرد دوللارعا جەتٸپ, 16%-عا ٶستٸ, – دەدٸ ق.نىعمەتوۆ.
ەنەرگەتيكا, سۋ رەسۋرستارى جەنە كليماتتىق كٷن تەرتٸبٸ سالاسىنداعى وزىق تەجٸريبەگە ارنالعان سەسسييادا KAZENERGY قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى دامير نارىنباەۆ قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق جٷيەسٸ اۋقىمدى ترانسفورماتسييا كەزەڭٸنەن ٶتٸپ جاتقانىن جەنە الداعى ونجىلدىقتا ول ايتارلىقتاي تسيفرلانعان جەنە تٶمەن كٶمٸرتەكتٸ بولادى دەگەن وي ايتتى.
– بٸز كليماتتىق كٷن تەرتٸبٸندەگٸ بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىقتى, سونداي-اق كٶمٸردٸ تەرەڭ ٶڭدەۋ, ٶنەركەسٸپ قالدىقتارىن قايتا ٶڭدەۋ, تازا ەنەرگييا ٶندٸرٸسٸن وقشاۋلاۋ تۇرعىسىنان جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸن دامىتۋدىڭ رەسەيلٸك تەجٸريبەسٸن, ٶنەركەسٸپتە, ورتالىقتاندىرىلعان جىلۋمەن جابدىقتاۋ جٷيەلەرٸندە ەنەرگييا تيٸمدٸ تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ, ونىڭ ٸشٸندە قازاندىقتار مەن جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىن جاڭعىرتۋ, ەنەرگييا جٷيەلەرٸن, ونىڭ ٸشٸندە سۇرانىستى انىقتاۋ جەنە باسقارۋ جٷيەلەرٸن باسقارۋدىڭ ات شەشٸمدەرٸن ەزٸرلەۋ جەنە ەنگٸزۋدٸ قۇپتايمىز, – دەدٸ د.نارىنباەۆ.
«TALAP» قولدانبالى زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اسقار قىسىقوۆ ٶز كەزەگٸندە ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتٸ ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە ەاەو مۇناي, گاز جەنە ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ورتاق نارىعىنىڭ جۇمىس ٸستەۋٸنە قاتىستى مەسەلەلەرگە توقتالدى.
تاعى بٸر سەسسييا گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا ارنالدى. «ەۋرازييالىق مونيتورينگ» اناليتيكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ عىلىمي ديرەكتورى, استانا حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ تايسييا مارمونتوۆا ٶز سٶزٸن عىلىمي ديپلوماتيياعا ارنادى.
– بٸرلەسكەن اعارتۋ جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ باستامالارى عىلىمي دامۋ دەڭگەيٸن ارتتىرىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ, ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە تسيفرلاندىرۋ سيياقتى ترانسشەكارالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە كٶمەكتەسەدٸ, – دەدٸ تايسييا مارمونتوۆا.
قازاقستان-رەسەي ساراپشىلار كەڭەسٸ 2022 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسەي مەن قازاقستاننىڭ جەتەكشٸ ساراپتامالىق جەنە تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ ٶزارا ەرەكەتتەستٸگٸنٸڭ الاڭى رەتٸندە قۇرىلدى. قرسك-نىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ەكٸجاقتى جەنە ٶڭٸرلٸك كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸ تالقىلاۋ, عىلىمي زەرتتەۋلەردٸ ٷيلەستٸرۋ جەنە ەكٸ ەلدٸڭ عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتارىنىڭ جٷيەلٸ ىنتىماقتاستىعىنا جەردەمدەسۋ.قولداۋ كٶرسەتۋ.
